Header Page 1 of 258.
BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

PHẠM THỊ NGỌC LIÊN

TƯ TƯỞNG PHÁP QUYỀN HỒ CHÍ MINH VỚI VIỆC
XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI CHỦ
NGHĨA VIỆT NAM CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN

Chuyên ngành : Triết học
Mã số
: 60.22.80

TÓM TẮT
LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

Đà Nẵng - Năm 2015

Footer Page 1 of 258.


Header Page 2 of 258.
Công trình được hoàn thành tại
ĐẠI HỌC ĐÀ NẴNG

Người hướng dẫn khoa học: TS. TRẦN NGỌC ÁNH

Phản biện 1: TS. Ngô Văn Hà
Phản biện 2: PGS.TS. Hồ Tấn Sáng


pháp quyền nhân nghĩa - một thứ nhân nghĩa có nội hàm triết lý, mang
đậm tính dân tộc và dân chủ sâu sắc. Vận dụng tư tưởng Hồ Chí Minh,
tiếp thu các giá trị tư tưởng hiện đại của loài người, trước nhu cầu thực
tiễn phát triển đất nước, Đảng Cộng sản Việt Nam chủ trương lãnh đạo
xây dựng nhà nước pháp quyền ở nước ta.
Đảng Cộng sản Việt Nam đang chủ trương xây dựng nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa nhằm mục đích xây dựng một chế độ
dân chủ triệt để, thực sự cho nhân dân. Phấn đấu vì tự do và hạnh
phúc của con người, tạo mọi điều kiện cho con người phát triển tự do
và hoàn thiện. Nhưng vấn đề này vẫn còn nhiều bất cập, hạn chế, yếu
kém, đặc biệt là một số tồn tại trong hoạt động lập pháp, hành pháp
và tư pháp cần được hoàn thiện, giải quyết thỏa đáng như: chất lượng

Footer Page 3 of 258.


Header Page 4 of 258.

2

của hệ thống pháp luật, hiệu lực thực tế của các văn bản pháp luật,
việc đảm bảo quyền, lợi ích hợp pháp của công dân trong các hoạt
động tư pháp, vấn đề bồi thường thiệt hại trong hoạt động tư pháp và
hoạt động quản lý hành chính nhà nước; vấn đề cải cách thủ tục hành
chính và trách nhiệm của các cơ quan nhà nước, cán bộ công chức;
thực hiện pháp luật và tăng cường pháp chế.
Từ sự phân tích trên, việc nghiên cứu một cách cơ bản, có hệ
thống về những vấn đề cấp bách và giải pháp trong xây dựng nhà
nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân có ý nghĩa thời sự cả về
mặt lý luận và thực tiễn. Cho nên, đây là lý do thôi thúc tôi mạnh dạn

rõ tư tưởng pháp quyền Hồ Chí Minh để vận dụng vào trong xây
dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân,vì dân
trong thời kỳ đổi mới hiện nay.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
4.1. Cơ sở lý luận: Đề tài được nghiên cứu trên cơ sở CNDV
biện chứng, CNDV lịch sử và tư tưởng Hồ Chí Minh và đường lối,
quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam…
4.2. Phương pháp: Trên cơ sở phương pháp luận biện chứng
duy vật, Đề tài sử dụng phương pháp logic và lịch sử, phân tích và
tổng hợp, phương pháp so sánh, quy nạp và diễn dịch, hệ thống
hóa…
5. Bố cục của đề tài
Ngoài phần mở đầu, kết luận, phụ lục và danh mục tài liệu
tham khảo, nội dung của đề tài gồm có 3 chương 9 tiết.
6. Tổng quan tài liệu nghiên cứu
Nhiều năm qua ở nước ta đã có khá nhiều công trình nghiên
cứu về về Chủ tịch Hồ Chí Minh cũng như vấn đề xây dựng nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do dân, vì dân. Tư tưởng
nhà nước pháp quyền đã có bề dày lịch sử hình thành và phát triển ở
trong và ngoài nước, cho đến nay, nhiều học giả hiện đại tiếp tục
nghiên cứu về vấn đề này. Tuy nhiên, việc nghiên cứu về các nguyên

Footer Page 5 of 258.


Header Page 6 of 258.

4

tắc xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam với

Header Page 7 of 258.

5

1991; “Nghĩ về Hồ Chí Minh và những điều kiện nâng cao hiệu lực
của pháp luật” của Phạm Ngọc Anh, Báo pháp luật ngày 3/6/1997.
“Chủ tịch Hồ Chí Minh người đặt nền móng cho sự ra đời một Nhà
nước pháp quyền Việt Nam” của Nguyễn Thị Kim Dung trong cuốn
“Việt Nam trong thế kỉ XX”, Nxb Thế giới, Hà Nội,2000. “Một số
đặc điểm cơ bản của pháp luật trong Nhà nước pháp quyền”, Tạp chí
Dân chủ và Pháp luật, số 4/2002 của Hoàng Thị Kim Quế; “Nhà
nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì
nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng - những thành tựu chủ yếu của
60 năm xây dựng và phát triển”, Tạp chí Nhà nước và pháp luật, số
9/2005 của Đào Trí Úc; “Xây dựng và hoàn thiện nhà nước pháp
quyền XHCN của dân, do dân, vì dân”, Tạp chí Lý luận chính trị và
truyền thông, số 9/2007 của Hoàng Đình Cúc, “Tư tưởng trị nước
của Pháp gia và vai trò của nó trong lịch sử”, tạp chí Khoa học và
công nghệ, Đại học Đà Nẵng, tập 26, số 3/2008 của Nguyễn Thị Kim
Bình…Tuy nhiên, việc nghiên cứu tư tưởng Hồ Chí Minh về Nhà
nước pháp quyền từ đó vận dụng xây dựng, hoàn thiện Nhà nước
pháp quyền Việt Nam hiện nay còn là vấn đề mới. Các công trình
khoa học mới công bố chỉ dừng lại ở việc khảo sát các nội dung riêng
lẻ, chưa đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống quan điểm của Hồ Chí
Minh về Nhà nước pháp quyền. Đề tài này tổng kết những quan điểm
cơ bản về nhà nước pháp quyền trong lịch sử, của Chủ tịch Hồ Chí
Minh, của Đảng Cộng sản Việt Nam, góp phần hoàn thiện cơ sở lý
luận về nhà nước pháp quyền và có ý nghĩa tham khảo trong thực
tiễn xây dựng nhà nước pháp quyền của dân, do dân, vì dân, trong
nghiên cứu, giảng dạy lý luận và lịch sử về Nhà nước và pháp luật.

quyết định ra đi tìm đường cứu nước.
b. Bối cảnh thời đại
- Hồ Chí Minh bước vào vũ đài chính trị vào đầu thế kỷ XX
khi chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh đã bước sang giai đoạn đế quốc

Footer Page 8 of 258.


Header Page 9 of 258.

7

chủ nghĩa và bành trướng thế lực ở thuộc địa.
- Năm 1917, Cách mạng tháng mười Nga thắng lợi, mở ra thời
đại mới- thời đại quá độ lên chủ nghĩa xã hội trên phạm vi toàn thế
giới.
- Từ khi nhà nước tư sản ra đời, nhà nước pháp quyền ban đầu
từ nhà nước ý tưởng dần trở nên một nhà nước hiện thực.
- Hồ Chí Minh đã nghiên cứu cách tổ chức Nhà nước, phê
phán những mặt tiêu cực, tiếp thu những hợp nhân hợp lí trong nhà
nước pháp quyền ở các nước tư sản trên thế giới.
- Hồ Chí Minh cũng không ngừng học hỏi, tiếp thu những
thành tựu về xây dựng một chế độ ưu việt ở Liên Xô và các nước xã
hội chủ nghĩa để phát triển trong quan điểm của mình về một hình
thức Nhà nước phù hợp với thực tiễn cách mạng Việt Nam.
1.1.2. Cơ sở lý luận và thực tiễn của sự xuất hiện tư tưởng
pháp quyền Hồ Chí Minh
a. Cơ sở lý luận
- Tư tưởng pháp trị phương Đông
- Tư tưởng chính trị truyền thống Việt Nam

và phát triển đã đạt được nhiều thành tựu cũng như những mặt hạn
chế nhất định.
- Thực tiễn xây dựng chủ nghĩa xã hội và hoạt động của nhà
nước vô sản
+ Sau cách mạng Tháng Mười Nga năm 1917, dân nghèo đứng
lên cầm quyền, lập Cộng hòa Xô viết công – nông.
+ Chủ nghĩa xã hội trở thành một hệ thống thế giới với tiềm
lực mọi mặt được tăng cường và có vị thế quan trọng trong quan hệ
quốc tế.
1.2. NỘI DUNG TƯ TƯỞNG PHÁP QUYỀN HỒ CHÍ MINH
1.2.1. Quá trình hình thành tư tưởng pháp quyền Hồ Chí
Minh
- Năm 1919, tại hội nghị Véc-xây, Nguyễn Ái Quốc, đã gửi
đến Hội nghị "Bản yêu sách của nhân dân An Nam”.

Footer Page 10 of 258.


Header Page 11 of 258.

9

- Năm 1922, Nguyễn Ái Quốc cho truyền bá bản "Việt Nam
yêu cầu ca”.
- Ngày 2-9-1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc
lập được Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc trước quốc dân đồng bào.
- Năm 1946, Hồ Chí Minh chỉ đạo việc xây dựng bản Hiến
pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa.
- Hiến pháp 1959 là sự kế thừa và phát triển của Hiến pháp
1946.

truyền, giáo dục pháp luật trong nhân dân.
c. Quan điểm Hồ Chí Minh về những giải pháp xây dựng
nhà nước kiểu mới ở Việt Nam
- Xác định mô hình tổ chức bộ máy nhà nước
+ Từ năm 1923, khi đến Liên Xô, Người đã khảo sát kỹ mô
hình Nhà nước kiểu mới: “Đảng Cộng sản cầm quyền, tổ chức ra
Chính phủ công, nông, binh, phát đất ruộng cho dân cày, giao công
xưởng cho thợ thuyền, không bắt dân đi chết cho tư bản và đế quốc
chủ nghĩa nữa, ra sức tổ chức kinh tế mới, để thực hành chủ nghĩa
thế giới đại đồng” [36; 303-304].
+ Người vận dụng một cách sáng tạo những nguyên lý cơ bản
của chủ nghĩa Mác - Lênin về bản chất nền dân chủ vô sản, về chủ
thể quyền lực phải thuộc về đa số, về bản chất giai cấp công nhân
của nhà nước để xây dựng một nhà nước kiểu mới ở Việt Nam - Nhà
nước pháp quyền trên nền tảng liên minh công nhân, nông dân và trí
thức dưới sự lãnh đạo của Đảng.
+ Cách mạng Tháng Tám thành công, ngay từ đầu, Chủ tịch
Hồ Chí Minh đã chủ động xây dựng Nhà nước Việt Nam Dân chủ
Cộng hoà - nhà nước pháp quyền, hợp pháp, hợp hiến, dân chủ và coi
trọng tính hiệu lực, hiệu quả thực tế.
- Xây dựng nhà nước trong sạch vững mạnh, hiệu quả
+ Xây dựng một chính quyền mạnh và sáng suốt.
+ Nhà nước phải trong sạch, không quan liêu, tham ô, lãng
phí.

Footer Page 12 of 258.


Header Page 13 of 258.


nhân dân [31; 152].
- Quá trình xây dựng nhà nước pháp quyền ở Việt Nam là một
quá trình lịch sử được bắt đầu ngay từ Tuyên ngôn độc lập năm 1945
và Hiến pháp năm 1946.
- Tại Việt Nam, thuật ngữ “xây dựng Nhà nước pháp quyền
của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân” xuất hiện lần đầu trong
Văn kiện Hội nghị đại biểu toàn quốc giữa nhiệm kỳ khóa VII của
Đảng (tháng 1- 1994).
- Tại Hội nghị Trung ương lần thứ tám, khóa VII đầu năm
1995 và đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VIII đã xác định 5 quan
điểm cơ bản để tiến hành cải cách bộ máy nhà nước theo định hướng
xây dựng Nhà nước pháp quyền
- Tháng 2 – 1998, Bộ Chính trị khóa VIII đã ra chỉ thị về xây
dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở.

Footer Page 15 of 258.


Header Page 16 of 258.

14

- Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ IX của Đảng (tháng 4 –
2001) tiếp tục khẳng định nhiệm vụ xây dựng Nhà nước pháp quyền
xã hội chủ nghĩa dưới sự lãnh đạo của Đảng.
- Nghị quyết Đại hội X (2006) của Đảng khẳng định: “Xây
dựng cơ chế vận hành, bảo đảm nguyên tắc tất cả quyền lực Nhà
nước đều thuộc về nhân dân” [20; 125-126].
- Ðại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI (2011) của Ðảng đã
thông qua các văn kiện quan trọng, trong đó vấn đề xây dựng Nhà

Ba là, tổ chức và hoạt động của bộ máy Nhà nước theo nguyên
tắc tập trung dân chủ, có sự phân công, phân cấp, đồng thời bảo đảm
sự chỉ đạo thống nhất của Trung ương.
Bốn là, tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, thực hiện quản
lý xã hội bằng pháp luật, đồng thời coi trọng giáo dục, nâng cao đạo
đức.
Năm là, Nhà nước đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản
Việt Nam.
2.3. NHỮNG THÀNH TỰU VÀ HẠN CHẾ TRONG XÂY
DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN
2.3.1. Những thành tựu trong xây dựng nhà nước pháp
quyền
-Văn kiện Đại hội XI đã ghi nhận: “Việc xây dựng Nhà nước
pháp quyền xã hội chủ nghĩa được đẩy mạnh, hiệu lực và hiệu quả
hoạt động được nâng lên” [21; 159].
- Đã từng bước phát triển hệ thống quan điểm, nguyên tắc cơ
bản về xây dựng nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của dân, do
dân, vì dân.
- Đã tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với phòng, chống
tham nhũng, lãng phí. Nhiều vụ tham nhũng được đưa ra xét xử.
Trên một số lĩnh vực, lãng phí, tham nhũng từng bước được kìm
chế...
- Dân chủ xã hội chủ nghĩa tiếp tục được phát huy trên nhiều
lĩnh vực.

Footer Page 17 of 258.


Header Page 18 of 258.


Footer Page 18 of 258.


Header Page 19 of 258.

17

số cơ quan chưa đủ rõ, còn chồng chéo. Chất lượng đội ngũ cán bộ,
công chức chưa đáp ứng được yêu cầu nhiệm vụ trong tình hình mới
của đất nước. Cải cách hành chính chưa đạt yêu cầu đề ra; thủ tục
hành chính còn gây phiền hà cho tổ chức và công dân. Năng lực dự
báo, hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước trên một số lĩnh vực
yếu; phân cấp mạnh nhưng thiếu kiểm tra, kiểm soát; trật tự, kỷ
cương xã hội không nghiêm...” [21; 171].

Footer Page 19 of 258.


Header Page 20 of 258.

18
CHƯƠNG 3

VẬN DỤNG TƯ TƯỞNG PHÁP QUYỀN HỒ CHÍ MINH
TRONG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP QUYỀN XÃ HỘI
CHỦ NGHĨA VIỆT NAM CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN
3.1. XÂY DỰNG VÀ HOÀN THIỆN HỆ THỐNG PHÁP LUẬT
THEO TƯ TƯỞNG PHÁP QUYỀN NHÂN NGHĨA HỒ CHÍ MINH
- Nhà nước pháp quyền - theo Hồ Chí Minh, trước hết phải
được tổ chức và hoạt động theo pháp luật, bảo đảm tính tối cao của

3.3. NHỮNG ĐỊNH HƯỚNG XÂY DỰNG NHÀ NƯỚC PHÁP
QUYỀN XÃ HỘI CHỦ NGHĨA CỦA DÂN, DO DÂN, VÌ DÂN
TRONG GIAI ĐOẠN HIỆN NAY
3.3.1. Phát huy dân chủ đi đôi với tăng cường pháp chế xã
hội chủ nghĩa, đảm bảo thật sự tôn trọng quyền làm chủ của
nhân dân
- Trong Di Chúc, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng chỉ rõ: “Thực
hành dân chủ là cái chìa khóa vạn năng có thể giải quyết mọi khó
khăn” [43; 325].
- Pháp luật là bệ đỡ của dân chủ và không thể có dân chủ ngoài
pháp luật.
- Việc phát huy dân chủ tiến hành đồng thời với các biện pháp
chấn chỉnh kỷ cương, kỷ luật, trong đó hoàn thiện thể chế, chính sách
và tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa là yêu cầu quan trọng.
- Thông qua tăng cường pháp chế xã hội chủ nghĩa, các quyền
và tự do, lợi ích hợp pháp của công dân cũng như những thể chế dân
chủ khác mới trở thành thực tế đời sống.
- Tăng cường hiệu lực hiệu quả thực thi pháp luật, kỷ luật kỷ
cương, xây dựng bộ máy nhà nước trong sạch, vững mạnh.
- Tiếp tục đổi mới và nâng cao chất lượng công tác xây dựng
pháp luật, trước hết là quy trình xây dựng luật, pháp lệnh.

Footer Page 21 of 258.


Header Page 22 of 258.

20

3.2.2. Cải cách và kiện toàn bộ máy hành chính nhà nước,

21

+ Hai là, Cần cần sớm xây dựng, ban hành, thực hiện Luật
Trưng cầu ý dân để tăng cường những quyền dân chủ trực tiếp của
nhân dân.
+ Ba là, Cần phải tuyển chọn được đội ngũ xây dựng luật
chuyên nghiệp đủ mạnh. Cần có ban soạn thảo gồm những chuyên
gia rất giỏi về luật, về quản lý và có đạo đức tốt.
+ Bốn là, Cần phải thật sự tiết kiệm chi tiêu ngân sách, giảm
tối đa các khoản chi tiêu không cần thiết để tăng lương cao hơn cho
cán bộ, công chức.
+ Năm là, Cần chọn những người có kinh nghiệm ngoài xã hội
để tuyển trở lại vào những cơ quan nhà nước.
+ Sáu là, Hãy đến với dân, hỏi dân, lắng nghe dân, tìm hiểu
cuộc sống của dân, Cần nắm chắc dư luận xã hội.
+ Bảy là, Tiếp tục phát huy dân chủ, tính công khai, đối thoại
trong thảo luận, hoạt động chất vấn tại diễn đàn Quốc hội.
+ Tám là, Nhà nước cần công khai thông tin đầy đủ, chính xác,
kịp thời cho nhân dân biết về các vấn đề nhân dân cần được bàn bạc
và quyết định.
+ Chín là, Trong thực hiện dân chủ ở nước ta hiện nay, nên
chăng việc ứng cử, tranh cử đặt ra một cách phổ biến hơn.
+ Mười là, Cần sắp xếp, tổ chức lại các cơ quan chuyên môn
thuộc ủy ban nhân dân các cấp theo hướng trách nhiệm rõ ràng, phân
công rành mạch, bộ máy gọn nhẹ, tăng cường tính chuyên nghiệp.

Footer Page 23 of 258.


Header Page 24 of 258.

hưởng quyền dân chủ, biết dùng quyền dân chủ của mình, dám nói, dám

Footer Page 24 of 258.


Header Page 25 of 258.

23

làm. Pháp luật chỉ có hiệu lực trong thực tế khi nhân dân có những hiểu
biết nhất định về văn hóa, chính trị, về pháp luật, về quyền công dân.
Sự thống nhất giữa đạo đức và pháp luật trong tư tưởng Hồ
Chí Minh được thể hiện ở cách nhìn nhận về xử lý các hành vi phạm
pháp, nguyên tắc "có lý","có tình" chi phối mọi hành vi ứng xử của
con người, tôn trọng cái lý, đề cao cái tình, tùy từng trường hợp, tình
huống cụ thể mà Hồ Chí Minh nhấn mạnh mặt này hay mặt khác. Xử
lý hành vi vi phạm pháp luật phải kịp thời, nghiêm minh. Pháp luật
không loại trừ một ai, nhằm ngăn chặn, đẩy lùi cái xấu, cái ác,
khuyến khích, nâng đỡ, phát huy cái tốt, cái thiện vốn có trong mỗi
con người, chứ không đơn thuần trừng phạt, răn đe.
Trong giai đoạn hiện nay, Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đang
xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do
dân, vì dân. Trong những năm qua, thực hiện đường lối của Ðảng, việc
xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa đã được đẩy mạnh, đạt
được kết quả tích cực, tổ chức bộ máy Nhà nước ngày càng được hoàn
thiện hơn, phương thức hoạt động của Nhà nước được đổi mới; Nhà
nước quản lý chủ yếu bằng luật pháp, chiến lược, quy hoạch, kế hoạch,
cơ chế, chính sách và các nguồn lực của Nhà nước, Quốc hội được kiện
toàn về tổ chức, phương thức hoạt động có nhiều đổi mới, chất lượng
hoạt động được nâng cao. Công tác xây dựng pháp luật được tăng