Một số biện pháp phát triển kỹ năng tự học cho
học sinh qua sử dụng tài liệu tham khảo trong
dạy học lịch sử ở trường trung học phổ thong

Header Page 1 of 16.

Nguyễn Hồng Nhung
Trường Đại học Giáo dục
Luận văn ThS ngành: Lí luận và phương pháp dạy học; Mã số: 60 14 10
Người hướng dẫn: TS. Nguyễn Thị Thế Bình
Năm bảo vệ: 2012
Abstract: Nghiên cứu cơ sở lý luận về tự học nói chung và tự học của học sinh
(HS) qua sử dụng tài liệu tham khảo (TLTK) lịch sử nói riêng. Tìm hiểu thực tiễn
việc phát triển kỹ năng tự học của HS trung học phổ thông (THPT) qua sử dụng tài
liệu tham khảo. Tìm hiểu khái quát chương trình Lịch sử THPT và đi sâu tìm hiểu
chương trình Lịch sử Việt Nam 1945-1954 làm căn cứ để xác định, đề xuất một số
biện pháp phát triển kỹ năng tự học cho HS qua sử dụng TLTK. Thực nghiệm sư
phạm và đánh giá hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.
Keywords: Phương pháp giảng dạy; Môn Lịch sử; Kỹ năng tự học; Tung học phổ
thông
Content
1. Lý do chọn đề tài
Yêu cầu bức thiết đặt ra trong xã hội hiện đại: giáo dục, đào tạo thế hệ trẻ không
chỉ dừng lại ở việc truyền thụ tri thức mà phải hướng tới việc bồi dưỡng cho học sinh khả
năng tự học.
Rèn luyện năng lực tự học cho HS THPT có vị trí quan trọng trong việc thực hiện
mục tiêu bộ môn và góp phần đào tạo ra những con người lao động có năng lực thực
hành, tự chủ, năng động.

Footer Page 1 of 16.


J.J.Rousseau (1712-1778), Tohr Dewey (1859-1952), TS N.Đ.Đairi hay I.F.Kharlamov
đều khẳng định: công tác tự học giữ vai trò to lớn trong việc nâng cao tính tích cực hoạt
động trí tuệ của HS. Vai trò quan trọng của tự học còn được khẳng định qua nghiên cứu
của các nhà giáo dục tiêu biểu thế kỷ XVII – XIX như Petalogi (1824-1890), Ditecvec

Footer Page 2 of 16.


(1790-1886), và Usinxki (1824-1870), Rubaki, Nhà sư phạm T.Makiguchi (1871-

Header Page 3 of 16.

1944)…

Tóm lại, các quan điểm trên tuy đề cập đến những góc độ khác nhau nhưng đều
khẳng định năng lực thực tiễn của trẻ em dưới hình thức tự học, tự phát triển.
2.2. Các tác giả trong nước
GS Nguyễn Cảnh Toàn đã đóng góp nhiều công sức trong việc tìm hiểu vấn đề tự
học ở nhiều loại hình đào tạo khác nhau, thể hiện qua các tác phẩm: “Quá trình dạy – tự
học”, “Luận bàn về kinh nghiệm tự học…
Về phương pháp tự học trong môn Lich sử, cũng có nhiều công trình đi sâu nghiên
cứu về vấn đề này: cuốn “Đối mới việc dạy, học lịch sử lấy HS làm trung tâm” GS Phan
Ngọc Liên chủ biên, cuốn “Phát huy tính tích cực của HS trong dạy học Lịch sử ở
trường THCS” của GS Phan Ngọc Liên, PGS Trịnh Đình Tùng, tác phẩm “Các con
đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học Lịch sử ở trường phổ thông” của GS TS
Nguyễn Thị Côi, cuốn “Hệ thống các phương pháp dạy học lịch sử ở trường THCS” do
PGS Trịnh Đình Tùng chủ biên…
Vấn đề tự học đã được luận bàn sôi nổi trên các tạp chí như: Giáo dục và thời đại;
Nghiên cứu giáo dục; Nghiên cứu Lịch sử; tạp chí Giáo dục. Các bài viết của tác giả
Nghiêm Đình Vì, PGS Trịnh Đình Tùng, Th.S Võ Hoàng Ngọc, Vũ Duy Yên, PGS TS

- Phạm vi thực nghiệm giới hạn ở một số trường phổ thông tại Hà Nội và các tỉnh
phía Bắc như: THPT Phạm Hồng Thái (Hà Nội), THPT Trần Hưng Đạo (Hà Nội), THPT
Hồng Thái (Đan Phượng, Hà Nội), THPT Hùng Vương (Thái Bình), THPT Chuyên Hạ
Long (Quảng Ninh), THPT Chuyên Amsterdam (Hà Nội), Trung tâm GDTT Thuận
Thành (Bắc Ninh)
5. Mục tiêu nghiên cứu
Trên cơ sở khẳng định tầm quan trọng của việc rèn luyện kỹ năng tự học với
TLTK cho HS THPT, đề tài đi sâu đề xuất một số biện pháp phát triển kỹ năng tự học
cho HS qua sử dụng TLTK trong dạy học lịch sử ở trường THPT (vận dụng qua phần
LSVN giai đoạn 1945-1954, lớp 12 THPT - Chương trình chuẩn).
6. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lý luận về tự học nói chung và tự học của HS qua sử dụng
TLTK lịch sử nói riêng.
- Tìm hiểu thực tiễn việc phát triển kỹ năng tự học của HS THPT qua sử dụng tài
liệu tham khảo.
- Tìm hiểu khái quát chương trình Lịch sử THPT và đi sâu tìm hiểu chương trình
Lịch sử Việt Nam 1945-1954 làm căn cứ để xác định, đề xuất một số biện pháp phát triển
kỹ năng tự học cho HS qua sử dụng TLTK.
- Thực nghiệm sư phạm và đánh giá hiệu quả của các biện pháp đã đề xuất.
7. Phƣơng pháp nghiên cứu
- Phương pháp nghiên cứu lý thuyết: sưu tầm, đọc và phân tích các nguồn tài liệu
như: sách, báo, Internet, tạp chí, luận văn, luận án...

Footer Page 4 of 16.


- Phương pháp nghiên cứu thực tiễn bao gồm: quan sát, dự giờ, trao đổi với GV,

Header Page 5 of 16.




Tự học là hoạt động tự giác, tích cực, tự lực phát huy nội lực của bản thân nhằm

Header Page 6 of 16.

tìm ra cách học để lĩnh hội tri thức, kỹ năng, kỹ xảo, hình thành và phát triển tàn diện
nhân cách người học
1.1.1.2. Khái niệm kỹ năng
Kỹ năng có thể hiểu là khả năng thực hiện có kết quả một hành động trên cơ sở lựa
chọn và vận dụng những tri thức, kinh nghiệm đã có để đạt được mục tiêu và phù hợp với
điều kiện, hoàn cảnh cho phép.
1.1.1.3. Kỹ năng tự học và tự học lịch sử
Kỹ năng tự học là khả năng thực hiện có kết quả hoạt động tự học cũng như những
hiểu biết về hoạt động tự học và kỹ năng tự học mà người học đã được lĩnh hội trong hoạt
động dạy học.
Tự học lịch sử của HS là việc tự nắm vững kiến thức lịch sử và vận dụng thành
thạo. Đó là quá trình đi từ biết đến hiểu đến vận dụng.
1.1.1.4. Phát triển kỹ năng tự học lịch sử
Phát triển theo từ điển tiếng Việt nghĩa là mở mang từ nhỏ thành to, từ yếu thành
mạnh.
Phát triển kỹ năng được hiểu là nâng cao khả năng cho HS trong việc thực hiện hệ
thống các thao tác nhằm làm biến đổi đối tượng, đối chiếu chúng với hành động cụ thể để
đạt tới những phẩm
Để hình thành được một kỹ năng, GV và HS phải thực hiện nhiều thao tác, phải có
sự kiên trì, tích cực. Đối với HS THPT, HS phải có nền tảng, kỹ năng tự học đã được
hình thành. Vì vậy, đề tài không nêu lên các biện pháp hình thành kỹ năng cho HS mà đi
sâu vào việc đề xuất các biện pháp nhằm nâng cao, phát triển các kỹ năng đó.

1.1.1.5. Tài liệu tham khảo

1.1.2.2. Đặc trưng của bộ môn Lịch sử
Lịch sử mang tính quá khứ, tính không lặp lại, tính cụ thể, tính hệ thống (tính logic
lịch sử) và tính thống nhất giữa “sử” và “luận”. Ngoài SGK, HS cần phải sử dụng
nhiều loại tài liệu khác nhau nhằm khôi phục lại lịch sử một cách sinh động, sâu sắc. Do
đó, vai trò của TLTK trong học tập lịch sử là rất quan trọng.
1.1.2.3. Đặc điểm tâm sinh lý học sinh THPT
Phát triển kỹ năng tự học cho HS THPT không những phù hợp với đặc điểm tâm
sinh lý lứa tuổi, sự phát triển nhân cách và trí tuệ của HS, phù hợp với quan niệm dạy học
mới mà còn thể hiện sự tôn trọng và tạo điều kiện thuận lợi cho sự phát triển của mỗi con
người.
1.1.2.4. Yêu cầu đổi mới phương pháp dạy học

Footer Page 7 of 16.


Tự học là con đường để HS phát huy vai trò chủ động, rèn luyện những phẩm chất,

Header Page 8 of 16.

năng lực cá nhân nhằm khắc phục hạn chế về khả năng vận dụng kiến thức, khả năng
thực hành, đáp ứng được yêu cầu đổi mới trong giáo dục.
1.1.3. Vai trò, ý nghĩa của sử dụng tài liệu tham khảo đối với việc phát triển kỹ năng tự
học cho học sinh
1.1.3.1.Vai trò
Sử dụng TLTK là phương tiện cần thiết để HS hiểu rõ hơn về nội dung SGK và
làm cho bài giảng của GV sinh động, hấp dẫn.
1.1.3.2. Ý nghĩa
Sử dụng TLTK giúp HS có khối lượng kiến thức phong phú, hiểu sấu sắc bản chất
của vấn đề lịch sử, từ đó nảy sinh cảm xúc, đây là cơ sở để giáo dục tư tưởng, tình cảm
đạo đức một cách đúng đắn cho các em. TLTK trong tự học có ý nghĩa to lớn trong việc

cách HS đào sâu, tìm hiểu rõ hơn về kiến thức.
Kỹ năng tự kiểm tra, đánh giá: Việc sử dụng TLTK để tự kiểm tra, đánh giá của
bản thân giúp HS củng cố và hiểu sâu sắc kiến thức.
Kỹ năng sử dụng TLTK trong các hoạt động ngoại khóa: Công tác ngoại khóa
lịch sử góp phần bồi dưỡng, làm sâu sắc, phong phú, toàn diện tri thức lịch sử mà HS thu
nhận trên lớp.
1.2. Cơ sở thực tiễn
1.2.1. Thực trạng việc phát triển kỹ năng tự học cho HS qua sử dụng tài liệu tham
khảo ở trường THPT
Chúng tôi đã tiến hành quan sát sư phạm, dự giờ, trao đổi, điều tra qua phiếu thăm
dò đối với 26 GV và 370 HS một số trường trên địa bàn Hà Nội, Quảng Ninh, Bắc Ninh,
Thái Bình, Thanh Hóa, Hà Nam…
Kết quả cho thấy: Đa số GV và HS khẳng định tầm quan trọng và ý nghĩa của tự
học, TLTK đối với HS trong học tập. Tuy nhiên, phần lớn GV chưa hướng dẫn HS các
biện pháp tự học với TLTK một cách đúng đắn, khoa học.
1.2.2. Nguyên nhân thực trạng dạy - tự học Lịch sử qua sử dụng TLTK trong dạy học
Lịch sử trường THPT
Về GV: GV vẫn chủ yếu sử dụng phương pháp truyền thống: thuyết trình, diễn
giảng, ít mở rộng kiến thức…khiến HS không có hứng thú học tập. Một bộ phận không
nhỏ GV chưa hướng dẫn cho HS phương pháp tự học
Về HS: Các em quan niệm môn Lịch sử không quan trọng nên thời gian, công sức
các em dành cho tự học lịch sử cũng rất hạn chế. HS cũng chưa được trang bị các kỹ năng
tự học với TLTK nên việc tự học của các em vừa mất nhiều thời gian mà hiệu quả lại
không cao.

Footer Page 9 of 16.


Ngoài ra, từng bài, chương, phần của SGK không nêu rõ mục tiêu nên trong khi


Footer Page 10 of 16.


để đi sâu tìm hiểu, đề xuất, áp dụng các biện pháp phát triển kỹ năng tự học cho HS qua

Header Page 11 of 16.

sử dụng TLTK.
2.2. Vị trí, vai trò, nội dung cơ bản của chƣơng trình LSVN 1945 - 1954
Nghiên cứu LSVN giai đoạn 1945-1954 lớp 12 THPT giúp học sinh nắm vững
được những vấn đề chủ yếu của lịch sử dân tộc thời kì kháng chiến chống Pháp. LSVN từ
1945-1954 có vai trò làm “cầu nối”, giúp các em sẽ có cái nhìn toàn cảnh, đúng đắn và
khoa học về bức tranh LSVN. Mặt khác, đây còn là nội dung kiến thức không thể thiếu
trong các kỳ thi tốt nghiệp, thi Đại học và thi học sinh giỏi. Do đó, giai đoạn LSVN 19461954 là phần kiến thức hết sức quan trọng.
2.3. Một số yêu cầu sử dụng tài liệu tham khảo trong dạy học Lịch sử
- Việc phát triển kỹ năng tự học phải giúp HS nắm vững kiến thức cơ bản và đáp
ứng mục tiêu dạy học.
- Các biện phát triển kỹ năng tự học phải có tính vừa sức, phù hợp với nhận thức
của HS
- Việc phát triển kỹ năng tự học qua sử dụng TLTK cho HS phải góp phần tích cực
vào đổi mới phương pháp dạy học lịch sử ở trường phổ thông
- Việc phát triển kỹ năng tự học qua sử dụng TLTK cho HS bao gồm quá trình
hình thành, rèn luyện và phát triển một hệ thống các kỹ năng liên quan
2.4. Một số biện pháp phát triển kỹ năng tự học cho HS qua sử dụng tài liệu tham
khảo trong dạy học lịch sử (vận dụng trong dạy học Lịch sử Việt Nam1946-1954)
2.4.1. Phát triển kỹ năng phát hiện kiến thức cơ bản qua TLTK
TLTK là nguồn tài liệu bổ trợ, làm sâu sắc hơn kiến cơ bản. Do đó, nắm được kiến
thức cơ bản là yêu cầu đầu tiên khi làm việc với TLTK.
- Thứ nhất, phát triển kỹ năng tìm ý chính, lập dàn ý
GV có thể khéo léo tổ chức công việc cho HS như sau:

-

Bước 1: đọc kỹ phần dẫn (yêu cầu) của phiếu học tập

-

Bước 2: khai thác nội dung TLTK phù hợp với yêu cầu của phiếu học tập

-

Bước 3: thảo luận nhóm và hoàn thành phiếu học tập

-

Bước 4: đại diện nhóm trình bày nội dung phiếu học tập, các nhóm khác nhận

xét, bổ sung ý kiến
GV nâng dần độ khó của phiếu học tập từ thấp đến cao, từ dễ đến khó. Điều này
sẽ tạo cho các em thói quen tự học với TLTK dưới sự chỉ đạo, tổ chức của GV, từ đó dần
hình thành kỹ năng tự học. Qua đó, HS nắm vững được kiến thức trong tài liệu và hiểu
bài một cách hệ thống, sâu sắc hơn.
2.4.2. Phát triển kỹ năng so sánh, đối chiếu TLTK với SGK để khắc sâu kiến thức cơ
bản
TLTK có vai trò quan trọng trong việc củng cố kiến thức cơ bản cho HS. Khi làm
việc với TLTK, HS sẽ có thêm lượng thông tin hữu ích, nhờ đó các em hiểu sâu sắc bản
chất của sự kiện, vấn đề lịch sử.

Footer Page 12 of 16.



kiến thức từ TLTK với SGK nhằm củng cố, nêu bật kiến thức cơ bản. Từ đó, kiến thức cơ
bản trở nên phong phú, được minh họa, cụ thể hóa. Để phát triển kỹ năng này, đòi hỏi các
em phải tiến hành nhiều thao tác: đối chiếu TLTK với SGK ,tìm ý chính, từ khóa chung,
sắp xếp ý và vận dụng khả năng tư duy: so sánh, tổng hợp, đánh giá… Đây là biện pháp
rất quan trọng nhằm phát triển kỹ năng tự học cho HS.
2.4.3. Phát triển kỹ năng dùng TLTK để trả lời câu hỏi
Các câu hỏi không chỉ giới hạn ở việc làm cho HS ghi nhớ, tái hiện kiến thức mà
còn giúp các em hiểu biết vững chắc, sâu sắc những sự kiện cơ bản; biết phân tích, đánh
giá về lịch sử. GV cần tiến hành các công việc sau:
- Nêu câu hỏi cho HS
- Gọi một HS đọc to đoạn TLTK hoặc yêu cầu HS tự đọc
- Tổ chức cho HS trả lời bằng hệ thống câu hỏi mở
- Nhận xét và bổ sung câu trả lời của HS
HS cần thực hiện các bước cụ thể:
- Bước 1: Xác định rõ yêu cầu của câu hỏi, ghi nhớ (gạch chân) các từ để hỏi như:
như thế nào? Tại sao? Giải thích? Trình bày?... Đây là công việc cần thiết, là cơ sở để
HS giải quyết vấn đề đúng hướng
- Bước 2: Dựa vào yêu cầu câu hỏi, đọc TLTK, vận dụng kiến thức, kết hợp với
SGK, suy nghĩ trả lời.

Footer Page 13 of 16.


- Bước 3: Hoàn thành và tự kiểm câu trả lời, trình bày trước lớp

Header Page 14 of 16.

- Bước 4: Các HS khác lắng nghe ý kiến,bổ sung câu trả lời của bạn.
Điều quan trọng trong việc phát triển kỹ năng sử dụng TLTK để trả lời câu hỏi là


Khuyến khích HS trình bày theo quan điểm cá nhân bằng cách sử dụng các câu
hỏi mở, các gợi ý

-

Nhận xét bài viết của HS và hoàn thiện bài viết

Về phía HS, cần phải tiến hành theo các bước:
-

Đọc kỹ nội dung TLTK

-

Xác định kiến thức cơ bản trong TLTK (ở bước này, HS thực hiện các thao tác

như hoạt động phát hiện kiến thức cơ bản)

Footer Page 14 of 16.


-

Header Page 15 of 16.

Vận dụng các kiến thức và sự hiểu biết cá nhân để diễn đạt theo quan điểm

cá nhân HS cần chú ý tránh các lỗi diễn đạt: lặp từ, dùng các ngôn ngữ nói, diễn đạt
không thoát ý…
Các HS khác đưa ra ý kiến nhận xét. GV là người tổng kết.

-

Đại diện nhóm trình bày.

Trong quá trình làm việc nhóm, GV đóng vai trò là người tổ chức, định hướng cho
HS; đưa ra nhận xét và kết luận cuối cùng về nội dung, cách trình bày và diễn đạt của HS.
Thứ ba, phát triển kỹ năng thuyết trình
GV tổ chức cho HS thuyết trình một vấn đề trong giờ học là cách tạo dựng cho HS
tinh thần tự học tích cực, khả năng ngôn ngữ và lòng tự tin vào bản thân. GV thực hiện
những bước cụ thể sau:
- Bước 1: giao nhiệm vụ cho HS
- Bước 2: hướng dẫn HS công việc chuẩn bị cho bài thuyết trình và phương pháp
thuyết trình hiệu quả.
- Bước 3: Tổng kết, cùng HS nhận xét bài thuyết trình của HS
Trong việc hướng dẫn cho HS, GV chú ý một số vấn đề:

Footer Page 15 of 16.


- Việc thu thập thông tin: GV có thể cung cấp TLTK cho các em, hoặc yêu cầu

Header Page 16 of 16.

HS tự thu thập tài liệu (phụ thuộc vào nhiệm vụ giao cho HS): sách tham khảo, mạng
Internet…
- Xây dựng cấu trúc bài thuyết trình: xác định rõ chủ đề thuyết trình; cấu trúc gồm
3 phần: mở bài, thân bài, kết luận…
- Hướng dẫn HS phương pháp thuyết trình hệu quả: ngôn ngữ to rõ ràng, tư thế
tác phong khi thuyết trình, ngôn ngữ cử chỉ, sử dụng các phần mềm hỗ trợ: powerpoint…
- Cung cấp tiêu chí đánh giá bài thuyết trình – đây là cơ sở định hướng để HS


từ TLTK.
2.4.5. Phát triển kỹ năng sưu tầm TLTK
Vì SGK chỉ cung cấp những kiến thức cơ bản nhất nên để củng cố, mở rộng kiến
thức về một vấn đề lịch sử, kiến thức trong SGK là không đủ. HS cần sưu tầm thêm các
nguồn TLTK khác. Song việc các nguồn tài liệu rất phong phú, các em phải biết lựa chọn
như thế nào cho hiệu quả, phù hợp với mục tiêu dạy học và đảm bảo tính tin cậy về
nguồn gốc. Do đó, việc GV hướng dẫn HS cách sưu tầm TLTK là rất quan trọng.
Để làm được điều đó, GV thực hiện các công việc:
- Trước hết, GV phải định hướng mục đích việc sưu tầm TKTK
- Hướng dẫn cho HS cách sưu tầm TLTK
+ Xác định nội dung cần sưu tầm
+ Nơi sưu tầm TLTK: đối với các loại sách thì lựa chọn các nhà xuất bản uy tín,
nếu sưu tầm TLTK trên mạng phải truy cập những trang web đã được kiểm định.
Khi hướng dẫn HS sưu tầm TLTK, GV cần định hướng cho HS mục tiêu, nội
dung, những cách thức để tìm được nguồn TLTK…
Đối với HS cần thực hiện những công việc sau:
- Bước 1: Xác định rõ mục đích sưu tầm tài liệu, nghĩa là các em phải trả lời được
câu hỏi: sưu tầm TLTK làm gì?
- Bước 2: Xác định nội dung, chủ đề cần sưu tầm tài liệu (trả lời câu hỏi: sưu tầm
TLTK về nội dung gì?)
- Bước 3: Khoanh vùng nguồn tài liệu để sưu tầm (sưu tầm TLTK ở đâu?). Ở
bước này, HS cần biết được nguồn tài liệu mình sẽ sưu tầm. Các em có thể tiến hành tìm
kiếm tài liệu trên mạng, các hiệu sách, thư viện…
- Bước 4: HS tiến hành tìm kiếm tài liệu. Sau đó, chọn lọc và sắp xếp nội dung
cho phù hợp với người học và mục tiêu đề ra.
Có thể thấy, sưu tầm TLTK đóng vai trò quan trọng trong việc phát triển kỹ năng
tự học của HS. Vì sưu tầm tài liệu là bước đầu tiên để HS có thể tiến hành những thao tác
tiếp theo: ghi chép, khai thác kiến thức cơ bản… Trong việc sưu tầm TLTK, các em cần
đặc biệt chú ý đến nội dung và xuất xứ của tài liệu

chủ yếu của bài học.
HS có thể ghi chép theo cách riêng của mình bởi việc ghi chép thể hiện sắc thái cá
nhân, độc lập, sáng tạo, song phải biết ghi chép những nội dung quan trọng, đồng thời
đảm bảo tính logic, chặt chẽ giữa các nội dung.
Như vậy, rèn luyện, phát triển cách ghi chép là kỹ năng quan trọng trong quá trình
tự học ở nhà của HS. Thông qua hoạt động này, HS lĩnh hội, lưu giữ, và khắc sâu được
kiến thức một cách hệ thống. Đồng thời, rèn luyện cho các em kỹ năng lập luận, sáng tạo
trong học tập.
2.4.7. Phát triển kỹ năng biết thắc mắc, đặt câu hỏi và tìm cách tự trả lời
TLTK lại cung cấp khối lượng kiến thức rất lớn, do đó, HS không thể nhận thức
được hết nội dung bài viết. Việc đưa ra những thắc mắc, câu hỏi và tìm cách trả lời những
thắc mắc không chỉ giúp các em chủ động tiếp nhận kiến thức mà còn hiểu sâu sắc bản
chất vấn đề. Bên cạnh đó, HS phát triển óc sáng tạo, tư duy phê phán và tính chủ động
học tập – những kỹ năng vô cùng quan trọng, cần thiết trong cuộc sống.
Để làm được điều này, GV cần hướng dẫn cho HS:

Footer Page 18 of 16.


- HS đọc TLTK và lập dàn ý những nội dung cơ bản

Header Page 19 of 16.

- Ghi lại những vấn đề khó hiểu: thuật ngữ, khái niệm, câu hỏi cần giải đáp
- Huy động kiến thức đã học, so sánh với SGK, vở ghi và khai thác các nguồn tài

liệu khác để trả lời.
GV có vai trò hỗ trợ, định hướng cho HS và thường xuyên khuyến khích, động
viên các em động não tìm câu trả lời.
Đối với HS, cần thực hiện các công việc:

HS có thể sử dụng TLTK làm thước đo kết quả học tập, mức độ tiếp thu kiến thức
của mình. Để phát triển kỹ năng tự kiểm tra đánh giá, HS thực hiện các công việc sau:

Footer Page 19 of 16.


- Tái hiện lại kiến thức đã học, đã đọc và trình bày lại cho bản thân hoặc người

Header Page 20 of 16.

khác nghe bằng cách: tự lập hoặc nhớ lại dàn ý bài đã học, nhớ lại các sự kiện, hiện
tượng, khái niệm, tự trình bày hay trao đổi với bạn…
- Tự trả lời các câu hỏi trong SGK và tự tìm đáp án cho các thắc mắc trong TLTK
- Hoàn thành các bài tập GV hoặc bản thân đặt ra.
Để phát triển kỹ năng kiểm tra đánh giá, các câu hỏi, bài tập GV giao phải giúp HS
tự kiểm tra được mức độ biết, hiểu và vận dụng kiến thức đã lĩnh hội được. Bên cạnh sự
nỗ lực của HS cần có sự hướng dẫn, kiểm tra thường xuyên của GV. mục tiêu giáo dục đề
ra.
2.4.9. Phát triển kỹ năng đọc TLTK để chuẩn bị cho các hoạt động ngoại khóa
Tuy là hoạt động ngoài lớp, nhưng công tác ngoại khóa vẫn có tác dụng quan trọng
để bồi dưỡng kiến thức, giáo dục và phát triển toàn diện HS.
Thứ nhất, hướng dẫn HS đọc tài liệu lịch sử để chuẩn bị và tham gia kể chuyện
lịch sử
Để thực hiện tốt việc đọc TLTK để kể chuyện trong hoạt động ngoại khóa, GV
thực hiện các công việc sau:
-

Đưa ra yêu cầu về hình thức thể hiện, thời gian, chủ đề buổi ngoại khóa

-

Thứ ba, hướng dẫn HS đọc để chuẩn bị và tham gia dạ hội lịch sử

Footer Page 20 of 16.


Để tiến hành dạ hội lịch sử, GV phải thực hiện các công việc sau:

Header Page 21 of 16.

- Trên cơ sở chủ đề đã chọn, xây dựng kế hoạch dạ hội. Kế hoạch phải ghi rõ thời

gian, địa điểm tiến hành, nội dung dạ hội, thành phần tham gia, khách mời, những hình
ảnh, hiện vật cần triển lãm…Dựa vào nội dung chương trình, GV phân công HS chuẩn bị
và tạo điều kiện cho các em học tập.
Ở mức độ phát triển kỹ năng cho HS, GV có thể chỉ đóng vai trò là người định
hướng, cố vấn, hỗ trợ. HS sẽ hoàn toàn tự xây dựng kịch bản, nội dung, kế hoạch chương
trình.
Tóm lại, khi thực hiện các hoạt động ngoại khóa, HS phải tham khảo, nghiên cứu
rất nhiều các loại tài liệu khác nhau. Qua đó, phát triển cho các em hầu hết các kỹ năng
làm việc với TLTK: sưu tầm tài liệu, ghi chép, tìm kiếm kiến thức cơ bản, kỹ năng trình
bày… Kiến thức cơ bản được khắc sâu, củng cố mà phát triển được cho HS các kỹ năng:
làm việc nhóm, nhận xét đánh giá, kỹ năng tổ chức…
2.5. Thực nghiệm sƣ phạm
2.5.1. Mục đích thực nghiệm
Đánh giá hiệu quả của việc sử dụng các biện pháp phát triển kỹ năng tự học với
TLTK cho HS trong dạy học lịch sử ở trường THPT (vận dụng vào phần lịch sử Việt nam
1946-1954, chương trình chuẩn).
2.5.2. Đối tượng thực nghiệm
Chúng tôi đã áp dụng giáo án thực nghiệm ở các lớp 12B (THPT Hùng Vương),
12A6 (THPT Hồng Thái) và 12A1 (TTGDTX Thuận Thành). Các lớp đối chứng là:12G

thấp: 49,3% Trong khi đó lớp thực nghiệm, số lượng điểm yếu kém thấp: 11,2% và tỉ lệ
điểm khá giỏi cao hơn nhiều: 62,9%. Như vậy, so với lớp đối chứng, tỉ lệ điểm khá giỏi
cao hơn 13,6%, tỉ lệ điểm yếu kém thấp hơn 6%. Qua đó có thể khẳng định: kết quả học
tập của lớp thực nghiệm cao hơn lớp đối chứng.
* Các kỹ năng đạt được
Trong giờ học, ở lớp thực nghiệm, chúng tôi đã sử dụng giáo án áp dụng nhiều
biện pháp phát triển kỹ năng tự học cho HS: Kỹ năng phát hiện kiến thức; kỹ năng sử
dụng phiếu học tập kết hợp với SGK và TLTK để lĩnh hội kiến thức cơ bản của bài; kỹ
năng trình bày kiến thức thu được từ TLTK.
Ở lớp thực nghiệm, phần lớn HS nêu được đủ ý, trình bày khá mạch lạc. Thêm vào
đó, các em còn đưa thêm được nhiều nội dung kiến thức minh họa nên bài viết sinh động,
chặt chẽ và thuyết phục hơn. Con số này ở lớp đối chứng là không nhiều. Các em mới chỉ
nêu khá đủ ý, chủ yếu là kiến thức trong SGK mà không có sự mở rộng, đào sâu kiến
thức.
Tóm lại có thể nói, kết quả thực nghiệm đã khẳng định bước đầu hiệu quả của các
biện pháp phát triển kỹ năng tự học cho HS qua sử dụng TLTK.

Footer Page 22 of 16.


Kết quả thực nghiệm cho thấy tính khả thi của các biện pháp đã đề xuất. Đây chính

Header Page 23 of 16.

là những gợi ý , tham khảo bổ ích cho giáo viên , sinh viên các trường Đa ̣i ho ̣c sư pha ̣m ,
Cao đẳ ng sư ph ạm, cho giáo viên và ho ̣c sinh ở trường THPT trong viê ̣c thực hiê ̣n tố t
việc hướng dẫn cho HS trong học tập môn Lịch sử.

KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ
Sau khi nghiên cứu lý luận và thực tiễn của việc áp dụng các biện pháp phát triển


Đối với nội dung chương trình, SGK: cần thiết bổ sung thêm nguồn TLTK

phù hợp. Bên cạnh đó, cần có tài liệu nói về TLTK và hướng dẫn về cách sử dụng TLTK.
-

Đối với sự kết hợp giữa gia đình và nhà trường: phụ huynh cần hỗ trợ, tạo

điều kiện đồng thời động viên khuyến khích HS tự giác rèn luyện kỹ năng tự học. Nhà
trường cần có những khóa đào tạo, bồi dưỡng GV thường xuyên về chuyên môn, các
chuyên đề về biện pháp rèn luyện kỹ năng tự học cho HS THPT.
-

Đối với GV: cần tăng cường trau dồi về chuyên môn, nghiệp vụ, GV phải

thực sự đầu tư thời gian, công sức để sưu tầm, chọn lọc những TLTK quý, khoa học.
Những nhiệm vụ giao về nhà cho HS phải gây được hứng thú cho các em, vừa đảm bảo
trình độ chung vừa có sự phân hóa. Ngoài ra, GV cần có sự đánh giá, động viên HS kịp
thời để khuyến khích lòng say mê học hỏi, tìm tòi cho các em.
-

Đối với HS: HS phải có thái độ học tập nghiêm túc, nhận thức được vai trò

của việc phát triển kỹ năng tự học với TLTK trong việc nâng cao chất lượng dạy học.
Việc phát triển kỹ năng cần được thực hiện tự giác, thường xuyên, kiên trì ở trên lớp, ở
nhà và trong các hoạt động ngoại khóa bởi đây là kỹ năng cần thiết, không thể thiếu trong
quá trình học tập của HS.

References
1.


7.

Trần Hồng Cẩm, Nguyễn Cảnh Toàn, Bùi Tƣờng, Lê Hải Yến (2000), Phương

Header Page 25 of 16.

pháp luận và phương pháp tự học, Dự án Việt – Bỉ - “Hỗ trợ học từ xa”, Bộ GD &
ĐT.

8.

Nguyễn Thị Côi (1995), Rèn luyện kỹ năng – nghiệp vụ sư phạm môn Lịch sử, Nxb
Đại học sư phạm, Hà Nội.

9.

Nguyễn Thị Côi (1996), Một vài suy nghĩ lấy HS làm trung tâm trong dạy học lịch
sử, Tạp chí Giáo dục (6)

10. Nguyễn Thị Côi (2008), Các con đường, biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học lịch
sử ở trường phổ thông, Nxb ĐHSP Hà Nội,116-117
11. Nguyễn Thị Côi, (chủ biên), Nguyễn Thị Thế Bình, Nguyễn Thị Bích (2007),
Hướng dẫn trả lời câu hỏi và bài tập lịch sử 11, Nxb Đại học Quốc gia TpHCM.
12.

Nguyễn Thị Côi, Đặng Văn Hồ (2007), Hiệu quả dạy học lịch sử ở THPT, thực
trạng và giải pháp, Tạp chí Giáo dục (7)

13.

20.

Êxipôp B.P (1971), Những cơ sở của lý luận dạy học, tập 2, Nxb Giáo dục

21.

Võ Nguyên Giáp (1994), Điện Biên Phủ, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.

22.

Phạm Minh Hạc (1998), Tâm lý học, tập 2, Nxb Giáo dục, Hà Nội.

23.

Lê Mậu Hãn (chủ biên) (2007), Đại cương lịch sử Việt Nam, tập 3, Nxb Giáo dục,
Hà Nội.

24.

Trịnh Khắc Hậu (2006)“Một số biện pháp quản lý tự học cho HS trường nội trú
Đồ Sơn, Luận văn Thạc sĩ Khoa học Giáo dục.

Footer Page 25 of 16.