TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH-KTNN

-----------------------

NGUYỄN THÙY LINH

NGHIÊN CỨU ĐA DẠNG THÀNH PHẦN
LOÀI TUYẾN TRÙNG GIỐNG
MYLONCHULUS (MONONCHIA,
MYLONCHULIDAE) TẠI MỘT SỐ TỈNH
VÙNG ĐÔNG BẮC VIỆT NAM
KHÓA LUẬN TỐT NGHIỆP ĐẠI HỌC
Chuyên ngành: Động Vật Học

Người hướng dẫn khoa học:
TS. VŨ THỊ THANH TÂM

HÀ NỘI 2016


LỜI CẢM ƠN
Đầu tiên em xin tỏ lòng biết ơn sâu sắc tới TS. Vũ Thị Thanh Tâm, người
đã tận tình hướng dẫn em trong suốt quá trình thực hiện khóa luận tốt nghiệp này.
Xin trân trọng cảm ơn sự hỗ trợ khoa học và tạo điều kiện của phòng tuyến
trùng học, viện sinh thái và tài nguyên Sinh vật đã hết sức giúp đỡ và tạo điều kiện
tốt nhất cho tôi trong quá trình học tập và nghiên cứu. Và trân trọng cảm ơn sự hỗ
trợ của nhà trường đại học sư phạm Hà Nội 2, ban chủ nhiệm Khoa Sinh trường
Đại học Sư phạm Hà Nội 2 đã hết sức giúp đỡ và tạo mọi điều kiện tốt nhất cho tôi
trong quá trình học tập và nghiên cứu đề tài.
Cuối cùng em tỏ long biết ơn chân thành tới gia đình em, nơi mà em nhận

DANH MỤC BẢNG................................................................................................ vi
DANH MỤC HÌNH ................................................................................................ vii
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................1
1. Lý do chọn đề tài ................................................................................................1
2. Mục đích nghiên cứu ..........................................................................................2
3. Nội dung nghiên cứu...........................................................................................2
4. Ý nghĩa lí luận và thực tiễn .................................................................................3
CHƯƠNG 1. TỒNG QUAN TÀI LIỆU ....................................................................4
1.1 Tình hình nghiên cứu trên thế giới ...................................................................4
1.2 Tình hình nghiên cứu trong nước .....................................................................4
1.3 Một số tỉnh vùng đông bắc Việt Nam: .............................................................4
1.3.1. Hà Giang: ...................................................................................................4
1.3.2. Lạng Sơn: ...................................................................................................5
1.3.3. Đảo Bạch Long Vĩ – tỉnh Hải Phòng: .......................................................5
1.3.4. Na Hang- tỉnh Tuyên Quang: ....................................................................6
CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU ...........................................................................................................9
2.1. Đối tượng nghiên cứu ......................................................................................9
2.2. Thời gian nghiên cứu .......................................................................................9
2.3. Địa điểm nghiên cứu ........................................................................................9
2.4. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................9
2.4.1. Phương pháp thu mẫu ngoài thực địa ........................................................9
2.4.2. Phương pháp tách lọc tuyến trùng và lên tiêu bản: ...................................9
2.4.3. Phương pháp định loại, đo vẽ tuyến trùng: .............................................10
iii


CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN ...................................11
3.1. Đa dạng thành phần loài tuyến trùng ăn thịt giống Mylonchulus tại một số
tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam. ............................................................................11


Tỷ lệ chiều dài đuôi chia cho chiều rộng đuôi tại hậu môn

L

Chiều dài cơ thể

V

Tỷ lệ giữa chiều dài từ đầu đến âm hộ chia cho cả chiều dài
cơ thể

Anus

Hậu môn

Amphids

Một đôi cơ quan cảm giác nằm ở phần đầu

Buccal cavity

Khoang miệng

Didelphic

Kiểu hệ sinh dục có hai sinh sản phát triển đều nhau về hai
phía của cơ thể

Monodelphic



DANH MỤC BẢNG

Bảng 1. Số đo loài Mylonchulus oceanicus……………………………………….15
Bảng 2. Số đo loài Mylonchulus amurus………………………………………….18
Bảng 3. Số đo loài Mylonchulus brachyuris……………………………………...20
Bảng 4. Số đo loài Mylonchulus curvicaudaus…………………………………...23
Bảng 5. Số đo loài Mylonchulus doliolarius……………………………………...25
Bảng 6. Số đo loài Mylonchulus hawaiiensis……………………………………..28
Bảng 7. Số đo loài Milonchulus nailitalensis……………………………………..31
Bảng 8. Số đo của loài Mylonchulus paraindex…………………………………..33
Bảng 9. Số đo loài Mylonchulus polonicus……………………………………….35
Bảng 10. Số đo loài Mylonchulus sigmaturus…………………………………....37

vi


DANH MỤC HÌNH

Hình 1. Mylonchulus oceanicus (A-C) …………………………………………17
Hình 2. Mylonchulus amurus (A-C)…………………………………………….20
Hình 3. Mylonchulus brachyuris (A-C) ……………………………………..….22
Hình 4. Mylonchulus curvicaudaus (A-C) ……………………………………...25
Hình 5. Mylonchulus doliolarius (A-C) ………………………………………...28
Hình 6. Mylonchulus hawaiiensis (A-C) ………………………………………..30
Hình 7. Milonchulus nailitalensis (A-C) ………………………………………..33
Hình 8. Mylonchulus paraindex (A-C) ………………………………………….35
Hình 9. Mylonchulus polonicus (A-C) …………………………………………..37
Hình 10. Mylonchulus sigmaturus (A-C) ……………………………………….40

1


cuốn sách “Động vật chí Việt Nam: Giun tròn sống tự do Monhysterida,
Araeolaimuda, Chromadorida, Rhabditida, Enoplida, Mononchida, Dorylaimida”
năm 2007. Tuyến trùng thuộc giống Mylonchulus là một giống quan trọng thuộc họ
Mylonchulidae, cho đến nay đã ghi nhận được 65 loài tại các vùng nghiên cứu trên
thế giới. Ở Việt Nam, giống Mylonchulus đã ghi nhận được 21 loài tại khắp các vùng
trên cả nước.
Vùng Đông Bắc Việt Nam là một vùng địa lý đặc biệt ở Việt Nam với kết cấu
núi đá vôi và khí hậu vùng cận nhiệt đới gió mùa. Chính vì vậy, nghiên cứu về khu
hệ tuyến trùng nói riêng ở vùng Đông Bắc hay tuyến trùng thuộc giống Mylonchulus
là rất cần thiết, từ đó có thể so sánh với các vùng khí hậu khác như vùng Tây Bắc,
vùng Trung Bộ hay khu vực Tây Nguyên.
Vì vậy tôi thực hiện đề tài “ Nghiên cứu đa dạng thành phần loài tuyến
trùng giống Mylonchulus (Mononchia, Mylonchulidae) tại một số tỉnh vùng
Đông Bắc Việt Nam” với mục đích bổ sung thông tin về khu hệ tuyến trùng ở những
khu vực này.
2. Mục đích nghiên cứu
1. Bước đầu nghiên cứu, xác định danh sách thành phần loài tuyến trùng giống
Mylonchulus (Mylonchulidae, Mononchida) và phân bố của chúng tại một số tỉnh
vùng đông bắc Việt Nam.
2. Mô tả chi tiết các loài tuyến trùng giống Mylonchulus gặp ở một số tỉnh
vùng đông bắc Việt Nam.
3. Nội dung nghiên cứu
- Xác định danh sách thành phần loài tuyến trùng ăn thịt giống Mylonchulus
(Mylonchulidae, Mononchida) và phân bố của chúng tại một số tỉnh vùng đông bắc
Việt Nam.
2


Sơn thuộc tỉnh Vân Nam và địa cấp thị Bách Sắc thuộc tỉnh Quảng Tây của Cộng
hòa Nhân dân Trung Hoa.
Tọa độ: 22°49′00″B 104°58′51″Đ
Diện tích: 7.914,9 km²
4


1.3.2. Lạng Sơn:
Lạng Sơn còn gọi là xứ Lạng là một tỉnh ở vùng Đông Bắc Việt Nam. Có vị
trí 20°27'-22°19' vĩ Bắc và 106°06'-107°21' kinh Đông. Phía bắc giáp tỉnh Cao
Bằng: 55 km, Phía đông bắc giáp Sùng Tả (Quảng Tây, Trung Quốc): 253 km,
Phía nam giáp tỉnh Bắc Giang: 148 km, Phía đông nam giáp tỉnh Quảng Ninh:
49 km, Phía tây giáp tỉnh Bắc Kạn: 73 km, Phía tây nam giáp tỉnh Thái Nguyên:
60 km.
Diện tích: 8.320,8 km²
1.3.3. Đảo Bạch Long Vĩ – tỉnh Hải Phòng:
Tỉnh Hải Phòng:
Hải Phòng là một thành phố ven biển, phía Bắc giáp tỉnh Quảng Ninh, phía
Tây giáp tỉnh Hải Dương, phía Nam giáp tỉnh Thái Bình, phía Đông giáp Vịnh Bắc
Bộ thuộc biển Đông- cách huyện đảo Bạch Long Vĩ khoảng 70 km. Thành phố
cách thủ đô Hà Nội 120 km về phía Đông Đông Bắc.
Tọa độ: 20°51′59″B 106°40′57″Đ
Diện tích: 1.527,4 km²
Đảo Bạch Long Vĩ:
Vị trí địa lý: Bạch Long Vĩ ("đuôi rồng trắng") là một đảo đồng thời là
một huyện thuộc thành phố Hải Phòng, Việt Nam. Đây là đảo xa bờ nhất
trong vịnh Bắc Bộ, nằm ở khoảng giữa vịnh, cách hòn Dáu (Hải Phòng) 110 km,
cách đảo Hạ Mai (Vân Đồn, Quảng Ninh) 70 km.
Tọa độ : 20°08′41″B 107°42′51″Đ
Diện tích: 3,045 km²

thập được từ trước đến nay, có thể dự đoán số lượng của chúng như sau: Tại khu

7


Tát Kẻ có từ 120 – 150 cá thể; ở khu Bản Bung có khoảng 50 – 60 cá thể (Hạt
Kiểm lâm RĐD Na Hang pers. com.2001).
Theo Wikramanayake et al. (1997), thì tổ hợp rừng trên núi đá vôi Na Hang
nằm trong hệ sinh thái rừng cận nhiệt đới Bắc Đông Dương. Tại đây có 8 loài Khỉ
hầu bị đe doạ tuyệt chủng mang tính toàn cầu. Vùng phân bố thế giới của loài
Voọc mũi hếch và Voọc đầu trắng đều ở trong hệ sinh thái này, cho nên Quỹ bảo
tồn thế giới của Mỹ (WWF-US) đã xác định đây là vùng nằm trong 01 của 223 hệ
sinh thái có giá trị ĐDSH cao nhất trên thế giới (Olson & Dinnerstein, 1998).
Nhìn chung cho đến nay các số liệu thu được về khu hệ động, thực vật tại
đây còn bị hạn chế, cần triển khai thêm công tác điều tra đánh giá đầy đủ hơn

8


CHƯƠNG 2. ĐỐI TƯỢNG, THỜI GIAN ĐỊA ĐIỂM VÀ PHƯƠNG PHÁP
NGHIÊN CỨU
2.1. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu là tất cả các loài tuyến trùng ăn thit thuộc giống
Mylonchulus (Mylonchulidae, Mononchida) tại các tỉnh: Hải Phòng, Hà Giang,
Tuyên Quang và Lạng Sơn.
2.2. Thời gian nghiên cứu
Đề tài được thực hiện từ tháng 10/2015 dự kiến kết thúc vào tháng 04/2016.
2.3. Địa điểm nghiên cứu
Các mẫu đất được thu từ những sinh cảnh khác nhau thuộc một số tỉnh vùng
đông bắc Việt nam như: Hà Giang, Hải Phòng , Tuyên Quang và Lạng Sơn.

kết nối với kính hiển vi.
o Phân loại dựa theo W. Ahmad & M. S. Jairajpuri, 2010 và các tài liệu liên quan khác.

10


CHƯƠNG 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ BÀN LUẬN
3.1. Đa dạng thành phần loài tuyến trùng ăn thịt giống Mylonchulus tại một số
tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam.
3.1.1. Danh sách các loài tuyến trùng thuộc giống Mylonchulus
(Mylonchulidae, Mononchida) tại một số tỉnh vùng Đông Bắc Việt Nam.
Kết quả nghiên cứu thành phần loài tuyến trùng ăn thịt giống Mylonchulus
(Mylonchulidae, Mononchida) được trình bày trong danh sách:
Bộ Mononchida Jairajpuri, 1969
Họ Mylonchulidae Jairajpuri, 1969
Giống Mylonchulus (Cobb, 1916) Altherr, 1953
1. Mylonchulus amurus Khan & Jairajpuri, 1979
2. Mylonchulus brachyuris (Butschli, 1873) Cobb, 1917
3. Mylonchulus curvicaudatus Mulvey & Jensen, 1967
4. Mylonchulus doliolarius Andrassy, 1992
5. Mulonchulus hawiiensis (Casidy, 1931) Goodey, 1951
6. Mylonchulus nainitalensis Jairajpuri,1970
7. Mylonchulus paraindex (Cobb, 1906) Cobb, 1917
8. Mylonchulus polonicus (Stefanski,1915) Cobb,1917
9. Mylonchulus oceanicus Adrassy, 1986
10. Mylonchulus sigmaturus (Cobb, 1917) Altherr, 1953
Kết quả nghiên cứu tuyến trùng ăn thịt giống Mylonchulus tại một số tỉnh vùng
Đông Bắc Việt Nam đã ghi nhận được 10 loài, chiếm 58,8% tổng số loài thuộc
giống Mylonchulus đã được ghi nhận ở Việt Nam. Trong đó, có 2 loài được ghi
nhận ở tỉnh Hà Giang là: Milonchulus nainitalensis, Mylonchulus sigmaturus, 2

ở dạng túi, ống bài tiết đôi nằm trong tế bào lớn đơn nhân. Hệ sinh sản ở con cái
đôi, nếu đơn thì có thể ở dạng đơn sau (opisthodelphic) hoặc đơn trước
12


(prodelphic). Nhú vulva có thể có hoặc không. Con đực không có cặp nhú sinh dục
ở gần huyệt, nhưng bù lại chúng có nhiều các cặp nhú sinh dục khác giữa bụng.
Gai sinh dục đôi và giống hệt nhau, trợ gai và các đoạn đệm thường là có. Có ba
tuyến đuôi với mỗi tuyến có một nhân, ống đổ của tuyến đuôi nằm trên mút đuôi
hoặc ở gần mút đuôi. Giun tròn thuộc bộ Monochid là những loài ăn thịt, đa số có
cuộc sống trong đất, đất âm ướt, một số ít sống trong đất ngập nước và sông ngòi,
không sống trong nước nợ và nước biển.
3.1.2.1.1. Họ Mylonchulidae Jairajpuri, 1969
Đặc điểm:
Mononchoidea. Cơ thể có kích thước trung bình. Xoang miệng hóa kitin rất
mạnh, có hình dạng cái chén, hoặc dạng chén phễu và được thu hẹp về phía đáy
xoang miệng. Răng lưng lớn, có dạng (giống như) móc, nằm ở phần đầu (phía
trước) của xoang miệng với đỉnh răng nhọn và hướng về phía trước. Đối diện với
răng lưng là răng bên thành bụng- nhiều răng nhỏ xếp thành các hàng ngang xoang
miệng hoặc mọc rải rác hoặc vừa răng xếp theo hàng và răng xếp lung tung trong
xoang miệng. Hai cái răng nhỏ bên thành bụng nằm về phía sau các hàng răng
ngang có thể nhìn thấy hoặc không nhìn thấy. Ngoài ra có thể có các răng nhỏ nằm
rải rác hoặc dẫy đỉnh răng mọc dọc theo xoang miệng cũng có thể có và nó nằm về
phía trước của xoang miệng. Đoạn nối giữa ruột với van thực quản không có cấu
tạo dạng ống. Đuôi ngắn dạng chóp cong từ bên lưng, tuyến đuôi và ống nhả
thường rất phát triển xong cũng có trường hợp không có.
Họ Mylonchulidae chỉ có một phân họ là Mylonchulinae, Jairajpuri, 1969 và
với 67 loài tuyến trùng ăn thịt thuộc 7 giống dưới đây:
Branchonchulus Andrassy, 1958
Granonchulus Andrassy, 1958

sinh dục. Đuôi giống nhau ở cả con đực và con cái và ở các loài khác nhau rất đa

14


dạng về hình thái. Tuyến đuôi rất phát triển theo kiểu nhóm hoặc nối tiếp, ống đổ ở
giữa đuôi hoặc lệch sang phía lưng.
Đây là các loại tuyến trùng hay bắt gặp trong môi trường đất và nước ngọt,
chúng có sự phân bố rất rộng trên toàn thế giới, cho đến nay, chúng chỉ còn chưa
được phát hiện ở Bắc Cực mà thôi. Giống Mylonchulus hiện đã ghi nhận được 65
loài.
3.1.2.1.1.1.1. Mylonchulus oceanicus Adrassy, 1986
Số đo của loài Mylonchulus oceanicus được trình bày trong bảng 1:
Bảng 1. Số đo loài Mylonchulus oceanicus
Hawaii (USA)

Lạng Sơn

?

10

1,06-1,23

1,03-1,19

a

24-26


25,5-29

Chiều rộng xoang miệng (µm)

16-17

15-17,6

Chiều dài thực quản (µm)

350-410

348,8-393,8

Vị trí răng tính từ đáy (%)

80-82

75,6-83,9

Chiều rộng cơ thể tại vulva (µm)

-

44-57,2

Chiều rộng cơ thể tại hậu môn (µm)

-


đạo ngắn. Đuôi ngắn, đầy đặn, cong gần như hình bán nguyệt ở đường viền lưng
của nó, có chiều dài 19-24 µm hoặc bằng 0,65-0,75 chiều rộng cơ thể tại hậu môn.
Mút đuôi cong tròn tù. Ba tuyến đuôi phát triển, ống nhả nằm ở phần lưng của đuôi
Con đực: Không tìm thấy.
Ghi chú: Các phép đo và mô tả mẫu vật ở Việt Nam tương ứng với tất cả các loại
mẫu từ Hawaii, Hoa Kỳ (Andrassy,1986) và mẫu khác từ Okinawa, Nhật Bản
(Ahmad et al., 2010) ngoại trừ đuôi ngắn hơn (c= 47-56 vs 39-49)
Đị điểm cư trú: Cao Lộc (Lạng Sơn)

16


Hình 1: Mylonchulus oceanicus (A-C)
A. Cấu tạo phần đầu; B. Cấu tạo phần đuôi; C. Cấu tạo cơ quan sinh sản con cái.
3.1.3. Mô tả các loài gặp ở một số tỉnh vùng đông bắc Việt Nam đã được ghi
nhận ở Việt Nam.
Danh sách các loài gặp ở một số tỉnh vùng đông bắc Việt Nam đã được ghi nhận
trước đó:
1. Mylonchulus amurus Khan & Jairajpuri, 1979
2. Mylonchulus brachyuis (Butschli, 1873) Cobb, 1917
3. Mylonchulus curvicaudatus Mulvey & Jensen, 1967
4. Mylonchulus doliolarius Andrassy, 1992
5. Mylonchulus hawiiensis (Casidy, 1931) Goodey, 1951
6. Mylonchulus nainitalensis Jairajpuri,1970
7. Mylonchulus paraindex (Cobb, 1906) Cobb, 1917
8. Mylonchulus polonicus (Stefanski,1915) Cobb,1917
17