Header Page 1 of 146.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HCM

---------------------------

LÊ THỊ TỐ ANH

TÁC ĐỘNG CỦA HỆ THỐNG THÔNG TIN KẾ
TOÁN ĐẾN MỨC ĐỘ TỒN TẠI GIAN LẬN VÀ
SAI SÓT TRONG CÁC DOANH NGHIỆP VỪA
VÀ NHỎ TẠI THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
LUẬN VĂN THẠC SĨ
Chuyên ngành: Kế toán
Mã số ngành: 60340301

TP. HỒ CHÍ MINH, tháng 10 năm 2015

Footer Page 1 of 146.


Header Page 2 of 146.

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƯỜNG ĐẠI HỌC CÔNG NGHỆ TP. HCM

---------------------------

LÊ THỊ TỐ ANH


1

Chủ tịch

2

Phản biện 1

3

Phản biện 2

4

Ủy viên

5

Ủy viên, Thư ký

Xác nhận của Chủ tịch Hội đồng đánh giá Luận sau khi Luận văn đã
được sửa chữa (nếu có).
Chủ tịch Hội đồng đánh giá luận văn

Footer Page 3 of 146.


Header Page 4 of 146.
TRƯỜNG ĐH CÔNG NGHỆ TP. HCM


quả kinh tế cho các doanh nghiệp trên địa bàn Thành Phố Hồ Chí Minh.
III- Ngày giao nhiệm vụ: 17/03/2015
IV- Ngày hoàn thành nhiệm vụ:
V- Cán bộ hướng dẫn: PGS.TS Phan Đình Nguyên
CÁN BỘ HƯỚNG DẪN

Footer Page 4 of 146.

KHOA QUẢN LÝ CHUYÊN NGÀNH


Header Page 5 of 146.

i

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi, có sự hỗ trợ từ
Thầy hướng dẫn là PGS.TS Phan Đình Nguyên. Các số liệu, kết quả nêu trong
Luận văn là trung thực và chưa từng được ai công bố trong bất kỳ công trình nào
khác.
Tôi xin cam đoan rằng mọi sự giúp đỡ cho việc thực hiện Luận văn này
đã được cảm ơn và các thông tin trích dẫn trong Luận văn đã được chỉ rõ nguồn
gốc.
Học viên thực hiện Luận văn

Lê Thị Tố Anh

Footer Page 5 of 146.



cầu đầu tư vào Việt Nam. Trong xu thế đó, nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của
các doanh nghiệp Nhà nước, đồng thời hình thành một số tập đoàn kinh tế mạnh,
làm nòng cốt cho khu vực kinh tế Nhà nước, Chính phủ đã và đang chuyển đổi
nhiều doanh nghiệp Nhà nước sang hoạt động theo mô hình các doanh nghiệp nhỏ
và vừa. Doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNN&V) là loại hình doanh nghiệp đóng vai trò
quan trọng trong phát triển kinh tế tại. Thành Phố Hồ Chí Minh nói riêng và cả
nước nói chung. Chính vì vây gian lận và sai sót tồn tại cản trở hiệu quả hoạt động
của các doanh nghiệp nhỏ và vừa (DNN&V). Giả thuyết nghiên cứu đặt ra cho rằng
các yếu tố trong hệ thống thông tin kế toán (HTTTKT) là một trong những nguyên
nhân tác động đến khả năng tồn tại các gian lận và sai sót trong quá trình hoạt động
của các DNN&V. Nghiên cứu tập trung vào địa bàn TP.HCM vì tại đây có số lượng
lớn các DN với đầy đủ các loại hình. Kết quả nghiên cứu cho thấy các yếu tố về ứng
dụng công nghệ thông tin trong công tác kế toán, tần suất kiểm kê, vai trò của nhân
viên quản lý trong hệ thống kế toán và hoạt động kiểm toán là những yếu tố có tác
động mạnh nhất tới khả năng tồn tại sai phạm trong DNN&V. Từ các kết quả
nghiên cứu này, một số ý kiến được đề xuất nhằm hạn chế các gian lận và sai sót và
tăng cường hiệu quả hoạt động của bộ phận kế toán trong DNN&V.
Từ khóa: Doanh nghiệp nhỏ và vừa, gian lận, hệ thống thông tin kế toán, sai
sót.

Footer Page 7 of 146.


Header Page 8 of 146.

iv

ABSTRACT
The economy of our country is on the path of integration in to the world
economy.


Medium-sized

Enterprises,

fraud,

accounting


Header Page 9 of 146.

v

MỤC LỤC
LỜI CAM ĐOAN .......................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ......................................................................................................................ii
TÓM TẮT.....................................................................................................................ii
ABSTRACT ................................................................................................................ iv
MỤC LỤC .................................................................................................................... v
DANH MỤC TỪ VIẾT TẮT ................................................................................... viii
DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU ............................................................................... ix
DANH MỤC CÁC HÌNH ............................................................................................ x
CHƯƠNG 1. TỒNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU ......................................... 1
1.1... Lý do chọn đề tài ............................................................................................ 1
1.2. Mục tiêu nghiên cứu ......................................................................................... 2
1.3 Câu hỏi nghiên cứu ............................................................................................ 2
1.4. Đối tượng nghiên cứu ....................................................................................... 2
1.5. Phạm vi nghiên cứu .......................................................................................... 3
1.6. Phương pháp nghiên cứu .................................................................................. 3

3.2.1. Cơ sở xây dựng mô hình ......................................................................... 19
3.2.2. Mô hình nghiên cứu dự kiến ................................................................... 20
3.3. Phương pháp nghiên cứu ................................................................................ 22
3.4. Phương pháp thu thập số liệu ......................................................................... 24
3.5. Mô tả mẫu nghiên cứu .................................................................................... 25
CHƯƠNG 4: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU .................................................................. 31
4.1. Các bước phân tích mô hình nghiên cứu ........................................................ 31
4.2. Kết quả mô hình nghiên cứu........................................................................... 32
4.2.1. Phân tích kết quả mô hình nghiên cứu 1: Tác động của hệ thống thông
tin kế toán đến mức độ tồn tại gian lận trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ............ 32
4.2.2. Phân tích kết quả mô hình nghiên cứu 2: Tác động của hệ thống thông
tin kế toán đến mức độ tồn tại sai sót trong các doanh nghiệp nhỏ và vừa ............... 36
4.3. Tổng hợp kết quả mô hình nghiên cứu .......................................................... 39
Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu và một số kiến nghị ................................. 42
5.1. Thảo luận kết quả nghiên cứu......................................................................... 42
5.1.1. Điểm chung của 2 mô hình ..................................................................... 42
5.1.2. Điểm khác biệt của 2 mô hình................................................................. 45

Footer Page 10 of 146.


Header Page 11 of 146.

vii

5.2 Một số kiến nghị nhằm hạn chế mức độ tồn tại gian lận và sai sót trong hoạt
động kế toán tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hồ Chí Minh ............. 47
5.3. Hạn chế của đề tài và kiến nghị nghiên cứu tiếp theo.................................... 49
................................................................................................................ 51
.......................................................................................... 52


HTTTKT Hệ thống thôn tin kế toán
VIF

Chỉ tiêu phóng đại phương sai

P

Prob – Mức ý nghĩa

CTg

Các tác giả

&

Và

Footer Page 12 of 146.


Header Page 13 of 146.

ix

DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1: Bảng mô hình nghiên cứu của Ngô Thị Thu Hằng & Ctg (2013).16
Bảng 3.1: Bảng mô hình nghiên cứu dự kiến ……………………………….21
Bảng 3.2: Bảng giới tính của người được phỏng vấn ........................................... 25
Bảng 3.3: Độ tuổi của người được phỏng vấn ...................................................... 26


Header Page 15 of 146.

1

CHƯƠNG 1. TỒNG QUAN VỀ ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU
Trong chương đầu tiên của đề tài, tác giả muốn đề cập đến lý do hình thành đề
tài nghiên cứu. Trên cơ sở các vấn đề phát sinh trong thực tiễn và kết hợp với cơ sở
lý thuyết trước đây để phân tích và làm rõ lĩnh vực mà tác giả nghiên cứu. Nội dung
của chương bao gồm 8 phần: (1) Lý do chọn đề tài, (2) Mục tiêu nghiên cứu, (3)
Câu hỏi nghiên cứu (4) Đối tượng nghiên cứu, (5) Phạm vi nghiên cứu, (6) Phương
pháp nghiên cứu, (7) Ý nghĩa của nghiên cứu, (8) Kết cấu của đề tài nghiên cứu.
1.2. Lý do chọn đề tài
Ở Việt Nam các nghiên cứu được đăng tải trên tạp chí về hệ thống thông tin kế
toán không nhiều, chủ yếu là các bài viết có tính chất đúc kết các kinh nghiệm sử
dụng các hệ thống thông tin kế toán.
Vấn đề kiểm soát chất lượng hệ thống thông tin kế toán là quan trọng mà đặc
biệt có rất ít nghiên cứu đề cập tới chất lượng hệ thống thông tin kế toán và kiểm
soát chất lượng hệ thống thông tin kế toán trong các doanh nghiệp vừa và nhỏ.
Từ tầm quan trọng của vấn đề, từ chỗ số lượng nghiên cứu về vấn đề này chưa
nhiều và là một vấn đề mới, còn khoảng trống trong nghiên cứu tại các doanh
nghiệp vừa và nhỏ ở thành phố Hồ Chí Minh, tác giả chọn đề tài “Tác động của hệ
thống thông tin kế toán đến mức độ tồn tại gian lận và sai sót trong các doanh
nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hồ Chí Minh”.
Nhằm đánh giá mức độ tồn tại, chính xác và phản ánh đúng tình hình tài chính
cũng như hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp vừa và nhỏ. Qua đó
giúp các nhà quản lý, những người chịu trách nhiệm kiểm soát nguồn lực và hoạt
động của các doanh nghiệp vừa và nhỏ có thể ra các quyết định có liên quan đến
hoạt động của doanh nghiệp đúng hơn tránh những gian lận và sai sót do hệ thống
thông tin kế toán đã gây ra.

- Thứ ba, làm thế nào để quản lý HTTTKT phù hợp nhằm nâng cao hiệu quả
sinh lời trong báo cáo tài chính của các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại
Tp.HCM?
1.4. Đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài này là tập trung vào các doanh nghiệp vừa và
nhỏ tại Thành phố Hồ Chí Minh, mức độ tồn tại gian lận và sai sót trong hoạt động
kế toán, mức độ tác động của hệ thống thông tin kế toán đến mức độ tồn tại gian lận
và sai sót trong hoạt động kế toán tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hồ
Chí Minh.

Footer Page 16 of 146.


Header Page 17 of 146.

3

1.5. Phạm vi nghiên cứu
- Đề tài nghiên cứu các yếu tố phản ánh hệ thống thông tin kế toán, phù hợp với
thực tiễn và có ảnh hưởng đến mức độ tồn tại gian lận và sai sót trong hoạt động kế
toán tại các doanh nghiệp vừa và nhỏ tại thành phố Hồ Chí Minh.
- Nghiên cứu được thực hiện trong vòng 6 tháng, từ tháng 01/2015 đến tháng
06/2015 tập trung vào các doanh nghiệp vừa và nhỏ đang hoạt động ở thành phố Hồ
Chí Minh, không phân biệt loại hình và lĩnh vực hoạt động của doanh nghiệp
1.6. Phương pháp nghiên cứu
Bài nghiên cứu sử dụng phương pháp định tính kết hợp với định lượng, cụ thể:
- Phương pháp định tính: sử dụng phương pháp mô tả - giải thích; phân tích
tổng hợp; so sánh và các công cụ như bảng biểu, đồ thị để chứng minh và làm sáng
tỏ luận cứ nghiên cứu.
- Phương pháp định lượng: bài nghiên cứu sử dụng phương pháp định lượng

Nội dung của đề tài nghiên cứu bao gồm 5 chương:
Chương 1: Tổng quan về đề tài nghiên cứu
Chương 2: Cơ sở lý luận
Chương 3: Phương pháp nghiên cứu
Chương 4: Kết quả nghiên cứu
Chương 5: Thảo luận kết quả nghiên cứu và một số kiến nghị

Footer Page 18 of 146.


Header Page 19 of 146.

5

CHƯƠNG 2. CƠ SỞ LÝ LUẬN
Chương 1 đã trình bày tổng quan về đề tài nghiên cứu. Trong chương 2, sẽ
tiếp tục trình bày những lý thuyết liên quan đến nghiên cứu như lý thuyết về hệ
thống thông tin kế toán, gian lận và sai sót trong kế toán, vai trò của hệ thống
thông tin kế toán trong việc ngăn ngừa gian lận và sai sót. Từ cơ sở lý thuyết đó, đề
tài sẽ xây dựng và kiểm định mô hình nghiên cứu ở những chương tiếp theo.
2.1. Hệ thống thông tin kế toán
2.1.1 Khái niệm về hệ thống thông tin kế toán
Hệ thống thông tin kế toán là một hệ thống được thiết lập để thực hiện việc thu
thập, lưu trữ, xử lý dữ liệu. Qua đó, biến những thông tin rời rạc thành những thông
tin kế toán phù hợp và hữu ích phục vụ cho nhu cầu người sử dụng (Romney &
Steinbart, 2012). Ngày nay, khi nói đến hệ thống thông tin kế toán, chúng ta hay nói
đến hệ thống trong môi trường máy tính, trong môi trường có ứng dụng công nghệ
thông tin. Hệ thống thông tin kế toán bao gồm các hệ thống con như sau:
2.1.1.1. Hệ thống thông tin đầu vào
Đây là một hệ thống thu thập các thông tin rời rạc từ quá trình hoạt động của tổ

trữ dữ liệu và cung cấp thông tin cũng sẽ khác nhau. Cơ sở dữ liệu kế toán bao gồm
tập hợp các tập tin có quan hệ rất chặt chẽ với nhau được thiết kế để ghi nhận, lưu
trữ và xử lý toàn bộ các dữ liệu và thông tin kế toán. Có thể hiểu hệ thống cơ sở dữ
liệu bao gồm tập hợp các tập tin có quan hệ rất chặt chẽ với nhau được thiết kế để
ghi nhận, lưu trữ và xử lý toàn bộ các dữ liệu và thông tin kế toán. Có thể hiểu hệ
thống cơ sở dữ liệu kế toán có vai trò như bộ sổ sách kế toán trong điều kiện hạch
toán thủ công. Toàn bộ dữ liệu kế toán, bao gồm những dữ liệu được khởi tạo ban
đầu và những dữ liệu mới phát sinh trong quá trình hạch toán đều được cập nhật và
lưu trữ trên các tập tin trong hệ thống cơ sở dữ liệu kế toán. Mỗi tập tin gồm nhiều
trường và nhiều mẫu tin. Mỗi trường ứng với một thuộc tính cần quản lý của các đối
tượng hay nghiệp vụ. Mỗi một mẫu tin mô tả các thuộc tính của một đối tượng hay
một nghiệp vụ xác định. Theo tính chất của dữ liệu chứa trong mỗi tập tin, các tập
tin trong hệ thống cơ sở dữ liệu kế toán có thể được phân thành các tập tin chính và
các tập tin nghiệp vụ.
Thông qua hệ thống cơ sở dữ liệu thì các dữ liệu, thông tin được thu thập qua hệ
thống thông tin đầu vào sẽ được phân loại, tổng hợp, xử lý và hệ thống hóa để phản
ánh được quá trình vận động, thay đổi của từng đối tượng kế toán, từng quá trình và
chu trình hoạt động khác nhau trong đơn vị kế toán. Trong điều kiện kế toán thủ
công, hệ thống này là hệ thống các quy trình xử lý, phương thức xử lý kế toán bằng

Footer Page 20 of 146.


Header Page 21 of 146.

7

tay, các sổ sách kế toán dùng để ghi chép bằng tay các nghiệp vụ kinh tế phát sinh
từ các chứng từ kế toán. Trong điều kiện tin học hóa công tác kế toán thì đây là hệ
thống các cơ sở dữ liệu phần mềm kế toán và các quy trình xử lý kế toán đã được

Header Page 22 of 146.

8

Ngoài ra, trong hệ thống thông tin kế toán, ngoài việc tổ chức phục vụ cho việc
thu thập dữ liệu, xử lý và cung cấp thông tin đầu ra nhằm đảm bảo chất lượng thông
tin cũng như an toàn hệ thống và dữ liệu thì cần phải lưu ý đến các vấn đề về lưu trữ
dữ liệu, thông tin và hệ thống các hoạt động kiểm soát mà đơn vị tổ chức.
2.1.2. Phân loại hệ thống thông tin kế toán
Phân loại theo đặc điểm của thông tin cung cấp:
-

Hệ thống thông tin kế toán tài chính

-

Hệ thống thông tin kế toán quản trị
Hệ thống thông tin kế toán

Hệ thống thông tin kế toán tài

Hệ thống thông tin kế toán

chính

quản trị

Cung cấp các thông tin tài chính chủ

Cung cấp các thông tin tài chính cho


Cổ đông

-

Các chủ nợ

động của đơn vị

Hình 2.1: Phân loại hệ thống thông tin kế toán theo đặc điểm của thông tin
cung cấp

Footer Page 22 of 146.


Header Page 23 of 146.

9

Phân loại theo phương thức xử lý:
- Hệ thống thông tin kế toán thủ công.
- Hệ thống thông tin kế toán bán thủ công.
- Hệ thống thông tin kế toán xử lý trong môi truờng máy tính.
Hai nguồn lực chủ yếu trong hệ thống thông tin kế toán trên nền máy tính là
con nguời và máy tính. Máy tính thực hiện các công việc dưới sự điều khiển, kiểm
soát của con nguời. Ngoài vai trò chủ yếu là điều khiển và kiểm soát, con người còn
có nhiệm vụ khai báo, nhập liệu dữ liệu vào hệ thống, đồng thời thực hiện các công
việc bảo mật, bảo trì hệ thống.

Hình 2.2: Đặc điểm xử lý kế toán trong môi trường máy tính

xã hội. Chính vì vậy, trên thế giới đã có khá nhiều công trình nghiên cứu về gian lận
đứng trên nhiều góc độ khác nhau nhằm giúp các nghề nghiệp có liên quan tìm
được các biện pháp hạn chế gian lận phát sinh. Các công trình nghiên cứu cũng đã
đưa ra khá nhiều định nghĩa về gian lận. Liên quan đến nghề nghiệp kế toán và
kiểm toán, định nghĩa về gian lận và sai sót có thể thấy trong các chuẩn mực kế
toán, chuẩn mực kiểm toán.
Hiệp hội các cơ quan kiểm toán tối cao Nam Thái Bình Dương cho rằng gian lận
là việc vận dụng tất cả các cách mà trí thông minh con nguời có thể nghĩ ra, đuợc
một cá nhân sử dụng để giành lợi thế hơn nguời khác bằng việc trình bày không
đúng sự thật. Không thể thống kê tất cả các cách thức gian lận vì gian lận bao gồm
tất cả các hành vi bất chính, giả dối, xảo quyệt và không công bằng nhằm lừa gạt
người khác.
Trong hướng dẫn kiểm toán số 21 của Canada, gian lận được định nghĩa là một
hành vi gây ra tổn thất các nguồn lực có giá trị thông qua việc cố ý trình bày sai, bất

Footer Page 24 of 146.


Header Page 25 of 146.

11

chấp sự thật. Những hành vi như vậy có thể bị buộc tội theo những quy định luật
pháp hiện hành áp dụng ở Canada. Trong chuẩn mực kế toán VN số 29 về “Thay
đổi các chính sách kế toán, uớc tính kế toán và các sai sót”, khái niệm về sai sót
được trình bày trong đoạn 4 của chuẩn mực như sau: “Các sai sót bao gồm sai sót
do tính toán, áp dụng sai các chính sách kế toán, bỏ quên, hiểu hoặc diễn giải sai
các sự việc và gian lận”. Ngoài ra, theo đoạn 22 của chuẩn mực “sai sót có thể phát
sinh từ việc ghi nhận, xác định giá trị, trình bày và thuyết minh các khoản mục. Báo
cáo tài chính được coi là không phù hợp với chuẩn mực kế toán và chế độ kế toán