Header Page 1 of 166.

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Hoàng Thị Đường

KHẢO SÁT ĐỊA DANH
Ở THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN

THÁI NGUYÊN - NĂM 2008

Footer Page 1 of 166.


Header Page 2 of 166.

ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM

Hoàng Thị Đường

KHẢO SÁT ĐỊA DANH
Ở THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN
Chuyên ngành: Lý luận Ngôn ngữ
Mã số: 60 22 01

LUẬN VĂN THẠC SĨ NGỮ VĂN


6. Ý nghĩa khoa học và đóng góp của đề tài ................................................................................... 14
7. Cấu trúc của luận văn .........................................................................................................................................15
CHƢƠNG 1. MỘT SỐ VẤN ĐỀ CHUNG ...................................................................................................... 16

1.1. Khái niệm địa danh và địa danh học.............................................................................................16
1.1.1. Khái niệm địa danh ..........................................................................................................................16
1.1.2. Khái niệm địa danh học ............................................................................................................... 18
1.2. Chức năng và phân loại địa danh .................................................................................................... 18
1.2.1. Chức năng của địa danh ...............................................................................................................18
1.2.2. Phân loại địa danh...............................................................................................................................19
1.2.3. Vấn đề đồng đại và lịch đại trong nghiên cứu địa danh ............................24
1.3. Địa danh thành phố Thái Nguyên - những vấn đề liên quan ..............................25
1.3.1.Vị trí địa lí .....................................................................................................................................................25
1.3.2. Lịch sử .............................................................................................................................................................26
1.3.3. Dân cư, dân tộc ......................................................................................................................................29
1.3.4. Ngôn ngữ, chữ viết, văn hoá ...................................................................................................30
1.4. Địa danh thành phố Thái Nguyên - kết quả thu thập và phân loại ............. 32

Footer Page
166.
Số hóa3
bởiof
Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 4 of 166.


2.2.2.3. Địa danh chỉ nghề nghiệp và sản phẩm kinh tế đặc trưng của
địa phương

.......................................................................................................................................

72

2.2.2.4. Địa danh mang tên người ..................................................................................................72
2.2.2.5. Địa danh chỉ số .............................................................................................................................73
2.2.2.6. Địa danh chỉ đặc trưng, tính chất đối tượng..................................................73

Footer Page
166.
Số hóa4
bởiof
Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 5 of 166.

3

2.2.2.7. Địa danh chỉ tâm lí, nguyện vọng ............................................................................73
2.2.2.8. Địa danh phản ánh tín ngưỡng, tôn giáo và đời sống văn hoá
tâm linh .................................................................................................................................................74
Tiểu kết ..........................................................................................................................................................................75
CHƢƠNG 3. NHỮNG ĐẶC ĐIỂM NGÔN NGỮ - VĂN HOÁ THỂ HIỆN TRONG

Footer Page
166.
Số hóa5
bởiof
Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 6 of 166.

4

LỜI CẢM ƠN
Được sinh ra và lớn lên trên mảnh đất Thái Nguyên anh hùng là niềm tự
hào lớn của chúng tôi. Nay lại được tìm hiểu đôi nét về hệ thống địa danh trên
địa bàn, chúng tôi như có dịp may để bày tỏ tấm lòng biết ơn, sự thành kính
của mình đối với quê hương.
Để hoàn thành luận văn, chúng tôi xin chân thành cảm ơn PGS. TS Phạm
Hùng Việt, người đã trực tiếp hướng dẫn chúng tôi thực hiện đề tài khoa học
này, cảm ơn sự giúp đỡ của các Thầy, Cô giáo trong tổ Ngôn ngữ, Khoa Sau
đại học, trường Đại học Sư phạm - Đại học Thái Nguyên và các thầy cô giáo
ở Viện Ngôn ngữ học, Viện Khoa học xã hội Việt Nam.
Chúng tôi cũng xin chân thành cảm ơn sự giúp đỡ nhiệt tình của UBND,
Thành uỷ, các cơ quan thuộc Sở văn hoá Thông tin, Uỷ ban Nhân dân các
Phường, Xã, các bạn đồng nghiệp đã giúp đỡ chúng tôi có những tư liệu để
hoàn thành Luận văn này.
Tác giả



H. V. T

Phường Hoàng Văn Thụ

L. S

Xã Lương Sơn

P. Đ. P

Phường Phan Đình Phùng

P. H

Xã Phúc Hà

P. Trìu

Xã Phúc Trìu

P. Xá

Phường Phú Xá

P. Xuân

Xã Phúc Xuân

Q. Thắng


T. Lập

Phường Tân Lập

T. Long

Phường Tân Long

T. Lương

Xã Tích Lương

T. Thành

Phường Tân Thành

T. Thịnh

Phường Tân Thịnh

T.V

Phường Trưng Vương

Tr.Thành

Phường Trung Thành

Footer Page





Header Page 9 of 166.

7

BẢN ĐỒ HÀNH CHÍNH THÀNH PHỐ THÁI NGUYÊN

Footer Page
166.
Số hóa9
bởiof
Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 10 of 166.

8

MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
1.1. Nghiên cứu địa danh là một trong những lĩnh vực rất quan trọng và
cần thiết trong ngôn ngữ học truyền thống cũng như ngôn ngữ học hiện đại.
Nó không chỉ làm sáng tỏ những đặc điểm, những qui luật nội bộ của địa
danh, góp phần vào nghiên cứu ngôn ngữ ở một vùng miền, một đất nước mà


9

2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
2.1. Mục đích
Qua việc nghiên cứu hệ thống địa danh của người Việt trên địa bàn thành
phố Thái Nguyên, luận văn hướng tới việc tìm ra quy luật cơ bản cũng như
những nét đặc thù về cấu tạo, ý nghĩa, nguồn gốc, phương thức định danh, và
mối quan hệ với các nhân tố lịch sử, địa lí, văn hoá... của hệ thống địa danh
thành phố Thái Nguyên.
2.2. Nhiệm vụ
2.2.1. Tìm hiểu các vấn đề lý thuyết về địa danh.
2.2.2. Điều tra, khảo sát các địa danh trên địa bàn thành phố Thái Nguyên
2.2.3. Phân tích, miêu tả hệ thống địa danh về các mặt: cấu tạo, ý nghĩa,
phương thức định danh, v.v.
2.2.4. Chỉ ra đặc điểm ngôn ngữ - văn hoá qua hệ thống địa danh trên địa
bàn thành phố Thái Nguyên.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
3.1. Đối tượng nghiên cứu của luận văn là hệ thống địa danh trên địa bàn
thành phố Thái Nguyên.
3.2. Với nhiệm vụ trọng tâm là khảo sát địa danh trên địa bàn thành phố
Thái Nguyên, chúng tôi tập trung khảo sát các địa danh đang tồn tại trên địa
bàn (có chú ý đến một số địa danh đã có trước đây). Riêng lớp từ ngữ chỉ tên
gọi: công ty, xí nghiệp, cơ quan... không được chúng tôi đưa vào đối tượng
khảo sát vì xuất phát từ quan niệm và hướng nghiên cứu của luận văn.
4. Phƣơng pháp nghiên cứu và nguồn ngữ liệu
4.1. Phương pháp
Để thực hiện được mục đích đã nêu, luận văn vận dụng các phương pháp:
4.1.1. Điều tra, điền dã, khảo sát các địa danh đang tồn tại.
4.1.2. Thống kê định lượng, so sánh - đối chiếu.

phân loại địa danh theo những hệ thống khác nhau (cấu tạo, ý nghĩa, nguồn
gốc và phương thức định danh) để phục vụ cho mục đích, nhiệm vụ của đề tài.
Khi cần thiết, có đối chiếu, so sánh với địa danh ở Hải Phòng, Quảng Trị,
Nghệ An để làm nổi bật những nét đặc trưng riêng của địa danh thành phố
Thái Nguyên.
5. Lịch sử vấn đề
5.1. Trên thế giới
Là một bộ môn của ngôn ngữ học, địa danh học chuyên nghiên cứu các
vấn đề liên quan đến địa danh như: lịch sử, cấu tạo, ý nghĩa, cách thức đặt tên
và sự biến đổi của các địa danh. Việc nghiên cứu địa danh đã có từ rất lâu ở
cả phương Đông và phương Tây. Tuy nhiên, địa danh học được coi là một bộ

Footer Page
of 166.
Số hóa12
bởi Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 13 of 166.

11

môn khoa học thực sự, có đối tượng nghiên cứu riêng, có hệ phương pháp,
nguyên tắc nghiên cứu riêng, có hệ thống lí thuyết riêng, theo các nhà nghiên
cứu, chỉ thực sự bắt đầu vào thế kỉ 19 ở Tây Âu.
Vấn đề nguồn gốc, ngữ nghĩa của các địa danh thường được các nhà khoa
học quan tâm nghiên cứu và họ coi đây là những vấn đề trung tâm, quan trọng.



Header Page 14 of 166.

12

luận cao, có giá trị như: Từ và các địa điểm, hay, sự minh hoạ có tính nguyên
lai về lịch sử, dân tộc học và địa lí học của Issac Taylor (1864); Địa danh học
của J.J. Eghi (1872); Địa danh học của J.W. Nagh (1903)...
Vào đầu thế kỉ 20, hàng loạt công trình nghiên cứu địa danh theo hướng
lí thuyết, thực hành hoặc cả hai hướng đã ra đời. Càng về sau, trong các công
trình nghiên cứu, các tác giả càng cố gắng xây dựng một hệ thống lí thuyết địa
danh học. Ví dụ: Atlat ngôn ngữ Pháp của J. Gilenon; Nguồn gốc và sự phát
triển của địa danh của tác giả A. Dauzat; Địa danh học, kho trí thức, các qui
tắc và ngôn ngữ của các tên địa lí của Naftali Kadmon... Nhiều cuộc hội thảo
được tổ chức ở Mỹ, Anh... và các tổ chức nghiên cứu về địa danh có tính chất
quốc gia, quốc tế được thành lập. Năm 1890, 1902, lần lượt thành lập Uỷ ban
địa danh Mỹ, Uỷ ban địa danh Thuỵ Điển và ở Đức năm 1925 đã có tạp chí
chuyên ngành Nghiên cứu địa danh...”[47, tr.16-17].
Bên cạnh đó, trong công trình nghiên cứu của mình, Từ Thu Mai đưa ra
nhận định: “Các nhà khoa học Xô Viết như N. I. Niconov; E. M. Muraev;
A. V. Superanskaja là những người tiên phong trong lĩnh vực xây dựng một
hệ thống lí luận về lí thuyết địa danh. Trong đó, đáng chú ý là A. V.
Superanskaja với Địa danh là gì ?, tác phẩm đã đi sâu vào vấn đề nhận diện
và phân tích địa danh. Ngoài việc đưa ra cách hiểu về khái niệm địa danh, tác
giả này còn đề cập đến tính liên tục của tên gọi, không gian tên riêng và các
loại địa danh cũng như tên gọi các đối tượng địa lí theo loại hình... Có thể nói,
đây là công trình lớn có giá trị tổng kết những kết quả nghiên cứu mới, làm cơ
sở vững chắc cho việc nghiên cứu địa danh tiếp theo ở Liên bang Xô Viết
trước đây” [27, tr.11-12].

nghiên cứu địa danh. Nhiều kết luận của họ rút ra có tính chất liên ngành cao,
được nhiều ngành sử dụng, tham chiếu.
Hoàng Thị Châu được xem là người đầu tiên nghiên cứu địa danh dưới
góc nhìn của ngôn ngữ học với bài viết Mối liên hệ về ngôn ngữ cổ đại ở
Đông Nam Á qua một vài tên sông (1964). Lê Trung Hoa khi nghiên cứu Địa
danh ở Thành phố Hồ Chí Minh (1991) đã đưa ra những cơ sở lí thuyết để
phân tích và chỉ ra những đặc điểm cấu tạo, nguồn gốc, ý nghĩa và sự biến đổi
của địa danh. Đến năm 1996, với luận án Những đặc điểm chính của địa
danh Hải Phòng, Nguyễn Kiên Trường đã bổ sung một số vấn đề lí thuyết
địa danh mà Lê Trung Hoa đã đưa ra trước đó. Đặc biệt, luận án khái quát
được những đặc điểm về cấu tạo, nguồn gốc, ý nghĩa và sự biến đổi của địa
danh Hải Phòng trong sự so sánh với địa danh các vùng khác ở Việt Nam.
Tiếp đó, nhằm góp phần cho sự đa dạng của các khuynh hướng, các
phương pháp nghiên cứu địa danh, tác giả Trần Trí Dõi đã công bố một số bài

Footer Page
of 166.
Số hóa15
bởi Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 16 of 166.

14

viết về địa danh theo khuynh hướng so sánh - lịch sử. Đó là các bài viết Về
địa danh Cửa Lò (2000); Về một vài địa danh, tên riêng gốc Nam Đảo trong

tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 17 of 166.

15

Quảng Trị và các vùng khác. Luận văn của chúng tôi tập trung khảo sát địa
danh thành phố Thái Nguyên về cấu tạo, ý nghĩa, nguồn gốc, phương thức
định danh và sự biến đổi của nó cũng như mối quan hệ của địa danh với văn hoá.
6.2. Luận văn mô tả bức tranh tổng thể về hệ thống địa danh ở thành phố
Thái Nguyên. Những tư liệu và kết quả có được trong luận văn có thể sẽ là sự
chuẩn bị để xây dựng Từ điển địa danh thành phố Thái Nguyên.
6.3. Luận văn thống kê và trình bày hệ thống địa danh ở 26 xã, phường
thuộc thành phố Thái Nguyên. Tìm, phân tích những địa danh tiêu biểu cho
các đối tượng địa lí, tự nhiên và nhân văn ở địa bàn.
6.4. Từ góc độ địa danh học, đề tài góp phần tìm hiểu các mặt địa lí, lịch
sử, văn hoá của thành phố Thái Nguyên.
7. Cấu trúc của luận văn
Theo mục đích, nhiệm vụ đã được xác lập, ngoài phần mở đầu, kết luận,
luận văn gồm có ba chương:
Chương 1: Một số vấn đề chung.
Chương 2: Đặc điểm cấu trúc và ý nghĩa địa danh thành phố Thái Nguyên.
Chương 3: Đặc điểm ngôn ngữ - văn hoá thể hiện qua địa danh thành phố
Thái Nguyên.

Footer Page
of 166.

thể mà là tên gọi của tất cả các đối tượng địa lí tồn tại trên trái đất. Nó có thể
là tên gọi của các đối tượng địa hình thiên nhiên, đối tượng địa lí cư trú hay là
công trình do con người xây dựng, tạo lập nên.
Địa danh là lớp từ ngữ nằm trong từ vựng của một ngôn ngữ, được dùng
để đặt tên, gọi tên các đối tượng địa lí. Vì vậy, nó hoạt động và chịu sự tác
động, sự chi phối của các qui luật ngôn ngữ nói chung về mặt ngữ âm, từ
vựng - ngữ nghĩa và ngữ pháp.

Footer Page
of 166.
Số hóa18
bởi Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 19 of 166.

17

Hiện nay có rất nhiều nhà nghiên cứu đã dựa vào cách lập luận và hướng
tiếp cận của mình để đưa ra cách định nghĩa khác nhau về địa danh. Ở Việt
Nam, các nhà nghiên cứu xem xét địa danh theo hai hướng là: nghiên cứu địa
danh theo góc độ ngôn ngữ và nghiên cứu địa danh theo góc độ địa lí - văn hoá.
Với cách tiếp cận địa danh theo góc độ ngôn ngữ, Lê Trung Hoa đưa ra
cách hiểu "Địa danh là những từ hoặc ngữ cố định được dùng làm tên riêng
của các địa hình thiên nhiên, các đơn vị hành chính, các vùng lãnh thổ
(không có ranh giới rõ ràng) và các công trình xây dựng thiên về không gian
hai chiều" [23, tr.21]. Nguyễn Kiên Trường quan niệm "Địa danh là tên riêng

Số hóa20
bởi Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 21 of 166.

19

chung là có một khu đất, đá nhô lên cao khỏi mặt đất. Nhưng lại được đặt tên
bởi dòng sông này, con suối kia, ngọn núi nọ... vì chúng mang hai đặc trưng:
một là, đặc trưng chung, phổ quát, lặp lại ở nhiều đối tượng trong một loại
hình; hai là, đặc trưng khu biệt không lặp lại các đối tượng trong cùng một
loại hình. Do vậy, chức năng định danh và cá thể hoá đối tượng là một chức
năng quan trọng và thường trực của địa danh. Nó là kết quả của quá trình
khám phá, nhận thức của con người về thế giới thực tại khách quan và được
con người đặt tên cho chúng. Với đặc trưng như vậy, địa danh cũng đồng thời
giúp con người thực hiện tốt quá trình giao tiếp, tư duy.
Mỗi địa danh hay một lớp địa danh đều gắn với văn hoá của từng cộng
đồng, từng khu vực địa lí cụ thể. Vì thế, phản ánh đặc điểm văn hoá cũng là
một chức năng của địa danh.
Ngoài ra, địa danh hay một lớp địa danh đều ra đời trong những bối cảnh
lịch sử xã hội nên chúng còn có chức năng phản ánh lịch sử địa phương. Trên
thực tế có những địa danh đã trở thành tấm bia ghi lại những biến cố, những
sự kiện lịch sử đã xảy ra ở địa phương. Địa danh cầu Gia Bẩy, chùa Đán, đồi
Cao Xạ đã để lại những chứng tích về cuộc đấu tranh hào hùng và oanh liệt
của quân và dân Thái Nguyên trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược.
1.2.2. Phân loại địa danh

Các địa danh theo sự phân chia của Ch. Rostaing như sau:
1 - Những cơ sở tiền Ấn - Âu.
2 - Các lớp tiền Xêntich.
3 - Lớp Gô Loa.
4 - Những phạm vi Gô Loa - La Mã.
5 - Các sự hình thành La Mã.
6 - Những đóng góp của tiếng Giecmanh.
7 - Các hình thức của thời phong kiến.
8 - Những danh từ có nguồn gốc tôn giáo.
9 - Những hình thái hiện đại.
10 - Các địa danh và tên đường phố.
11 - Tên sông và tên núi.
Nếu như cách phân loại của A.Dauzat còn chưa cụ thể thì cách phân loại
của Ch. Rostaing lại quá chi tiết, chưa có tính khái quát cao.
Với mức độ sâu hơn, rõ ràng và khái quát hơn, A. V. Superanskaja trong
"Địa danh là gì" đã chia địa danh thành 8 loại:
1 - Điểm dân cư.

Footer Page
of 166.
Số hóa22
bởi Trung
tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




Header Page 23 of 166.

21

Địa danh tự nhiên

-

Địa danh kinh tế - xã hội.

Trong hai loại địa danh này lại có 7 kiểu địa danh là:
-

Sơn danh

-

Thuỷ danh

-

Lâm danh

-

Làng xã

-

Huyện thị

-

Tỉnh - thành phố


-

Đồi núi

-

Rừng rú

-

Truông trảng

-

Làng xã

-

Huyện quận

-

Tỉnh

-

Thành phố

-

Từ phương diện khác, căn cứ vào nguồn gốc ngôn ngữ (ngữ nguyên), tác
giả phân loại địa danh thành hai nhóm lớn là:
- Địa danh thuần Việt
- Địa danh không thuần Việt (gốc Hán, gốc Pháp...).
Nguyễn Kiên Trường trong "Những đặc điểm chính của địa danh Hải
Phòng" đã đưa ra 3 tiêu chí để phân loại địa danh:
- Dựa vào thuộc tính của đối tượng, có thể phân chia địa danh thành hai nhóm:
+ Địa danh tự nhiên
+ Địa danh chỉ đối tượng nhân văn.
Trong đó, nhóm địa danh chỉ đối tượng địa lí nhân văn lại gồm hai tiểu
nhóm là:
. Các địa danh chỉ đơn vị dân cư - hành chính và địa danh gắn với hoạt
động của con người
. Địa danh đường phố và địa danh chỉ công trình xây dựng.
- Căn cứ tiêu chí nguồn gốc ngôn ngữ, có thể chia địa danh thành 5 nhóm:
+ Địa danh có nguồn gốc Hán - Việt
+ Địa danh có nguồn gốc thuần Việt
+ Địa danh có nguồn gốc Pháp
+ Địa danh có nguồn gốc Tày - Thái, Việt Mường, Môn - Khơme
+ Địa danh có nguồn gốc hỗn hợp
+ Địa danh chưa xác định được nguồn gốc.
- Căn cứ vào tiêu chí chức năng giao tiếp, có thể phân chia địa danh
thành các loại:
+ Tên chính thức
+ Tên gọi dân gian
+ Tên cổ, cũ
+ Tên khác.

Footer Page
of 166.