bé thđy s¶n
viƯn ncnttsiii

bé thđy s¶n
viƯn ncnttsiii

Header Page 1 of 166.
BỘ THỦY SẢN
VIỆN NGHIÊN CỨU NTTS III

BỘ THỦY SẢN
ViƯn Nghiªn cøu nu«i trång thđy s¶n III
33 §Ỉng tÊt, Nha Trang, Khánh Hòa

B¸o c¸o s¶n phÈm khoa häc c«ng nghƯ ®Ị tµi:
NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM SINH HỌC, KỸ THUẬT SẢN XUẤT
GIỐNG VÀ NUÔI THƯƠNG PHẨM MỰC NANG
(Sepia pharaonis Ehrenberg, 1831)

Chđ nhiƯm §Ị tµi: TS. Ngun Thị Xu©n Thu
C¬ quan chđ tr× ®Ị tµi: ViƯn Nghiªn cøu nu«i trång thđy s¶n III

6490
27/8/2007

Nha Trang, 5/2006

Footer Page 1 of 166.


Header Page 2 of 166.

STT

Họ và tên

Đơn vò công tác

1

TS. NGUYỄN THỊ XUÂN THU

Viện NCNTTS III

2

KS. PHAN ĐĂNG HÙNG

Viện NCNTTS III

3

THS. LÊ THỊ THU THẢO

Viện Hải Dương học

4

THS. MAI DUY MINH

Viện NCNTTS III


Chữ ký

Thđ tr−ëng c¬ quanchđ tr× ®Ị tµi

Footer Page 3 of 166.


Header Page 4 of 166.
TóM TắT
Bỏo cỏo trỡnh by kt qu nghiờn cu ca ti ô Nghiên cứu đặc điểm
sinh học, kỹ thuật sản xuất giống và nuôi thơng phẩm mực nang (Sepia
pharaonis Ehrenberg, 1831) thuc Chng trỡnh ti c lp cp B.
Ni dung ch yu ca bỏo cỏo gm :
i) Tng quan tỡnh hỡnh nghiờn cu trong v ngũai nc: Mc nang võn h l mt
lũai trong lp ng vt chõn u Cephalopoda phõn b vựng bin nhit i n
Thỏi Bỡnh Dng. Mc nang l lũai c sn cú giỏ tr kinh t cao c khai
thỏc ch yu bin phc v tiờu dựng ni a v xut khu. Theo thng kờ sn
lng ng vt chõn u trong ú cú mc nang xut khu nm 2005 l 70.748
tn, t giỏ tr ngai t gn 250 triu USD.
Nghiờn cu c im sinh hc lm c s khoa hc cho vic ra cỏc bin
phỏp bo v ngun li mc nang; nghiờn cu k thut sn xut ging v nuụi
thng phm mc nang nhm to ra i tng nuụi mi cú giỏ tr xut khu
a dng húa i tng cho phỏt trin ngh nuụi trng thy sn bin.
ii) Phng phỏp nghiờn cu : trỡnh by cỏc phng phỏp s dng trong nghiờn cu
v thc nghim.
iii) Kt qu nghiờn cu v tho lun : õy l phn chớnh ca bỏo cỏo vi 8 ni dung
gm :
- Nghiên cứu đặc điểm sinh học sinh sản của mực nang.
- Đặc điểm sinh trởng của mực nang giai đoạn con non và con trởng thành.
- Nghiên cứu các đặc điểm sinh thái của mực nang


Trang

Mục lục .............................................................................................

i

Danh mục các bảng ..........................................................................

v

Danh mục các hình ...........................................................................

viii

MỞ ĐẦU ..........................................................................................

1

TỔNG QUAN ……………………………………………………………………………………………………

3

1.

Tình hình nghiên cứu ngoài nước .....................................................

3

1.1.


Sản xuất giống .................................................................................

6

1.7.

Nuôi thương phẩm ...........................................................................

7

2.

Tình hình nghiên cứu trong nước .....................................................

9

2.1.

Nghiên cứu thành phần, phân bố và khai thác ……………………………………….

9

2.2.

Nghiên cứu về sinh trưởng ...............................................................

12

2.3.


14

5.

Các thí nghiệm nghiên cứu …………………………………………………………………………….

15

Footer Page 5 of 166.


Header Page 6 of 166.
6.

Phương pháp nghiên cứu bệnh ……………………………………………………………………..

17

7.

Cc biện pháp kỹ thuật sản xuất giống nhân tạo mực nang……………….

18

8.

Kỹ thuật nuôi thương phẩm mực nang…………………………………………………………

19


Gíới tính trong quần đàn tự nhiên và mùa vụ sinh sản của mực nang

23

1.1.1 Phân biệt giới tính………………………..………………………………………………………………….

23

1.1.2 Cấu tạo trong và cấu tạo tuyến sinh dục của mực ……………………………… ..

24

1.1.3 Biến thiên tỷ lệ đực cái qua các tháng nghiên cứu…………………………………

25

1.1.4 Biến thiên tỷ lệ đực cái theo kích thùc cá thể…………………………………………

27

1.2.

Các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục ..........................................

28

1.3.

Kích thước thành thục lần đầu ........................................................


Đặc điểm sinh trưởng của mực nang .............................................

37

2.1

Phương trình tương quan giữa kích thùc và khối lượng mực ………….

2.2

Xác đònh mối tương quan giữa kích thước, khối lượng của mực với

37

kích thùc, khối lượng của nang mực và phương pháp tính tuổi mực

38

2.2.1. Tương quan kích thước và khối lượng mực và nang mực……………………..

38

2.2.2. Xác đònh mối tương quan giữõa tuổi của mực nuôi và số lượng vòng sinh

Footer Page 6 of 166.


Header Page 7 of 166.


Ảnh hưởng của độ mặn lên quá trình phát triển mực con …………………..

46

4.

Nghiên cứu về dinh dưỡng của mực nang .....................................

49

4.1.

Đặc tính dinh dưỡng của mực non và con trưởng thành ..................

49

4.2.

Tập tính bắt mồi của mực .................................................................

49

4.3.

Thức ăn ưa thích của mực nang ........................................................

50

4.4.



61

5.4.

Nghiên cứu ký sinh trùng .................................................................

66

5.5.

Thử nghiệm một số biện pháp phòng trò bệnh cho mực ...................

66

5.5.1. Thử nghiệm dùng thuốc kháng sinh .................................................

66

5.5.2. Thử nghiệm dùng hóa chất ...............................................................

68

6.

Thử nghiệm sản xuất giống mực nang...........................................

69

6.1.


Kết quả ương mực giống .................................................................

75

7.

Mực nuôi thương phẩm ...................................................................

77

7.1.

Nuôi mực thương phẩm trong bể xi măng ........................................

77

7.1.1. Điều kiện môi trường nuôi ...............................................................

77

7.1.2. Mật độ nuôi ......................................................................................

77

7.1.3. Kết quả nuôi mực thương phẩm trong bể xi măng ...........................

77

7.2.


8.

Thử nghiệm vận chuyển mực .........................................................

85

9.

Hiệu quả kinh tế trong sản xuất giống và nuôi thương phẩm mực nang

9.1.

Hiệu quả kinh tế trong sản xuất giống mực nang...............................

86

9.2.

Hiệu quả kinh tế nuôi mực thương phẩm trong đăng lồng .................

87

10.

Dự thảo quy trình............................................................................

87

10.1. Dự thảo Qui trình sản xuất giống mực nang.....................................


Trang

8

Bảng 2: Trữ lượng và khả năng khai thác mực nang (tấn) theo độ sâu
trong các vùng biển Việt Nam ....................................................

11

Bảng 3: Tỷ lệ đực cái của mực nang Sepia pharaonis qua các tháng .......

26

Bảng 4: Tỷ lệ giới tính của mực nang ở các nhóm chiều dài màng áo .....

27

Bảng 5: Các giai đoạn phát triển tuyến sinh dục của mực nang Sepia
pharaonis ở mức độ hình thái .....................................................

28

Bảng 6: Mức độ thành thục của mực nang theo nhóm kích thước ............

31

Bảng 7: Sức sinh sản của mực nang Sepia pharaonis ở vùng biển Khánh
Hòa .............................................................................................


nhau.............................................................................................

45

Bảng 15: Tỉ lệ nở và thời gian ấp của phôi mực nang ở các độ mặn ..........

45

Bảng 16: Các chỉ tiêu sinh trưởng của mực thí nghiệm ..............................

47

Footer Page 9 of 166.


Header Page 10 of 166.

Bảng 17: Chiều dài màng áo L (cm), khối lượng W (g) và tỉ lệ sống của
mực nuôi ở các thang độ mặn khác nhau. ...................................

48

Bảng 18: Thức ăn ưa thích của mực nang ...................................................

50

Bảng 19 : Nghiên cứu ảnh hưởng của các lọai thức ăn đến sinh trưởng
và tỉ lệ sống của mực nang ..............................................................

51


66

Bảng 28: Kết quả thử nghiệm trò bệnh vi khuẩn cho mực con bằng các
lạoi kháng sinh ............................................................................

67

Bảng 29: Kết quả ương mực con đến 45 ngày tuổi bằng nước xử lý và
không xử lý thuốc ........................................................................

67

Bảng 30: Kết quả thử nghiệm trò bệnh cho mực con bằng các loại hóa
chất ..............................................................................................

68

Bảng 31: Khả năng thành thục sinh dục và sức sinh sản thực tế của mực
nang nuôi phát dục trong bể xi măng và đăng biển ....................

70

Bảng 32: Tỷ lệ nở và thời gian ấp của phôi mực nang trong điều kiện
nhân tạo .......................................................................................

71

Bảng 33: Kết quả ương nuôi mực bằng các loại thức ăn sống khác nhau...



Bảng 39: Một số yếu tố môi trường theo dõi trong khu vực nuôi đăng.......

81

Bảng 40: Tăng trưởng và tỉ lệ sống của mực nuôi trong đăng ở Cam Ranh

82

Bảng 41: Kết quả nuôi mực nang trong bể xi măng ...................................

84

Bảng 42: Kết quả vận chuyển mực bố mẹ, mực giống và trứng mực .........

85

Bảng 43. Cơ cấu chi phí cho sản xuất 1 vạn mực giống..............................

86

Bảng 44. Cơ cấu chi phí cho sản xuất 100 kg mực thương phẩm ................

87

Footer Page 11 of 166.


Header Page 12 of 166.



36

Hình 9: Tương quan chiều dài màng áo (Lm) và khối lượng toàn thân
(Wt) của mực nang đực và mực nang cái loài Sepia pharaonis........

37

Hình 10: Tương quan chiều dài màng áo – Lm (mm) và khối lượng toàn
thân – Wt (g) của mực nang Sepia pharaonis...................................

38

Hình 11: Tương quan giữa khối lượng toàn thân Wt (g) của mực và trọng
lượng của nang mực ..........................................................................

40

Hình 12: Tương quan giữa kích thước với trọng lượng của nang mực.........

41

Hình 13: Tương quan giữa tuổi mực nuôi với số lượng vòng sinh trưởng ở
trên nang mực ...................................................................................

42

Hình 14 : Tăng trưởng theo chiều dài thân và khối lượng của mực ............

52

Hình 20: Tần số vi khuẩn phân lập ở các bộ phận cơ thể mực....................

60

Hình 21: Cấu tạo phân loại của các giống nấm phân lập từ mực nuôi ........

63

Hình 22: Tần suất phân lập các lòai nấm từ mực bò bệnh ...........................

64

Hình 23: Tần suất phân lập nấm từ các mô của mực bệnh .........................

64

Footer Page 13 of 166.


Header Page 14 of 166.

MỘT SỐ HÌNH ẢNH HỌAT ĐỘNG ĐỀ TÀI

Mực bố mẹ

Kiểm tra mực bố mẹ

Footer Page 14 of 166.

Trứng mực

MỞ ĐẦU
Tất cả các vùng biển ở nước ta đều có động vật chân đầu (Cephalopoda) phân
bố, nhiều loài có số lượng lớn nằm trong các nhóm như: mực ống, mực nang, bạch
tuộc… Theo số liệu thống kê của Tổng cục Hải quan, tổng kim ngạch xuất khẩu hàng
thủy, hải sản chính ngạch của cả nước năm 2005 đạt khỏang 636.000 tấn với giá trò
2,65 tỷ USD, trong đó sản lượng mực và bạch tuộc xuất khẩu là 70.748 tấn, đđạt gía trị
gần 250 triệu USD (nguồn www.Fistenet.gov.vn). Các thò trường chính là Nhật Bản
(28%), Đài Loan (24%), Italia (15%) và các thò trường khác (33%) gồm Trung Quốc,
Hồng Kông, Hàn Quốc, Thái Lan, Tây Ban Nha, Mỹ.
Sản lượng mực tiêu thụ nội đòa chiếm 2/3 tổng sản lượng mực đánh bắt. Năm
2002, tổng sản lượng mực khai thác của cả nước xấp xỉ là 112.000 tấn, tiêu thụ nội
đòa 74.000 tấn, chiếm 2/3 sản lượng mực khai thác (FAO, 2002)
Mực nang vân hổ (Sepia pharaonis Ehrenberg,1831) là một trong những đối
tượng có giá trò kinh tế, được người tiêu dùng ưa chuộng vì thòt thơm ngon và chứa
nhiều chất dinh dưỡng. Phân tích thành phần hoá học của mực, người ta thấy hàm
lượng Protein chiếm gần 20%. Loại Protein này được cơ thể con người hấp thụ gần
80%, đặc biệt trong đó có Betain, chất gây mùi thơm đặc trưng của mực. Ngoài ra,
trong mực còn chứa một lượng mỡ, sinh tố, vitamin B12, B2, các chất khoáng là
những chất cần thiết đối với cơ thể con người (Tạp chí Thuỷ Sản, 6/1988). Trong
công nghiệp, túi mực làm nguyên liệu ấn loát, nang mực có thể chế than hoạt tính,
làm nguyên liệu thuốc đánh răng, chống còi xương và tránh đẻ non trong chăn nuôi
gia cầm. Trong y học, dùng bột nang mực để chế thuốc cầm máu, thuốc chữa đau dạ
dày.
Cho đến nay, sản lượng mực cung cấp cho thò trường chủ yếu là khai thác từ tự
nhiên. Nuôi mực là vấn đề mới chưa được thử nghiệm. Để thăm dò khả năng sản xuất
giống và nuôi mực thương phẩm, trong 3 năm (2003-2005), Viện Nghiên cứu NTTS
III được giao thực hiện đề tài “Nghiên cứu đặc điểm sinh học, kỹ thuật sản xuất giống
và nuôi thương phẩm mực nang (Sepia pharaonis Ehrenberg, 1831) với các nội dung
cụ thể sau đây:
1. Nghiªn cøu ®Ỉc ®iĨm sinh häc sinh s¶n cđa mùc nang.


2


Header Page 19 of 166.

TỔNG QUAN
1. T×nh h×nh nghiªn cøu ngoµi n−íc
§éng vËt ch©n ®Çu (Cephalopoda) lµ líp tiÕn ho¸ nhÊt trong ngµnh ®éng vËt th©n
mỊm. Trªn thÕ giíi ®· ph¸t hiƯn gÇn 1000 loµi, tÊt c¶ ®Ịu sèng ë biĨn, tõ tÇng mỈt ®Õn
®é s©u 5000 m n−íc (Roper et al, 1984). Chóng lµ lo¹i h¶i s¶n cã gi¸ trÞ do hµm l−ỵng
dinh d−ìng cao. ë hÇu hÕt c¸c n−íc, ngn lỵi ®éng vËt ch©n ®Çu ®−ỵc khai th¸c phơc
vơ cho tiªu dïng néi ®Þa vµ xt khÈu. §éng vËt ch©n ®Çu lµ mét trong nh÷ng ®èi t−ỵng
khai th¸c quan träng cđa nghỊ ®¸nh c¸ NhËt B¶n. Tỉng s¶n l−ỵng mùc vµ b¹ch tc khai
th¸c n¨m 1998 cđa NhËt B¶n ®¹t gÇn 600.000 tÊn vµ chđ u tiªu thơ néi ®Þa. Ng−êi
NhËt B¶n thÝch c¸c mãn ¨n chÕ biÕn tõ mùc nh− Sushi, Sashimi, mùc ®«ng l¹nh, mùc
chÕ biÕn. Hµng n¨m NhËt B¶n nhËp khÈu mét l−ỵng mùc rÊt lín tõ c¸c n−íc trong khu
vùc, trong ®ã cã ViƯt Nam. ë c¸c n−íc kh¸c nh− Th¸i Lan, Indonesia, Trung Qc,
Hång K«ng, ®éng vËt ch©n ®Çu còng lµ mỈt hµng xt nhËp khÈu quan träng. §· cã
nhiỊu c«ng tr×nh nghiªn cøu vỊ mùc nang tËp trung vµo c¸c lÜnh vùc nh− sau:
1.1. HƯ thèng ph©n läai
Mùc nang vân hổ cã hƯ thèng ph©n läai nh− sau:
Ngành: Mollusca
Lớp : Cephalopoda Cuvier, 1798
Lớp phụ: Coleoidea Bather, 1888
Bộ:

Sepiida Naef, 1916

Ho:ï

nhóm III, từ Maldives đến biển Andaman thuộc vùng biển Thái Lan. Trong đó, ở
nhóm I và II vân hổ trên cơ thể của con đực rất rõ ràng (là những vằn nằm dọc theo
xúc tay thứ III), trong khi đó con đực thuộc nhóm III trên xúc tay thứ III lại xuất hiện
các đốm (Norman & Reid, 2000).
Mực con và mực trưởng thành có tập tính vùi trong đáy cát hoặc sỏi mịn. Mực
nang thường sống đơn độc, nằm trên bề mặt hoặc vùi trong đáy. Chúng thường chỉ đi
thành bầy khi chạy trốn kẻ thù hoặc tấn cơng con mồi. Mực nang là lòai sống ở biển
sâu, độ mặn thích nghi cao (32-36‰). Trong điều kiện thí nghiệm, trứng mực nang
khơng nở được ở độ mặn <20‰ hoặc >40‰ và phát triển khơng bình thường ở độ mặn

officinalis gi¶m tØ lƯ t¨ng tr−ëng khi nu«i b»ng thøc ¨n chÕt. TØ lƯ cho ¨n ®èi víi S.
esculenta lµ 17-43%, S. subaculeata lµ 25-31% (Choe, 1966) cßn víi S. pharaonis lµ 1863% (Nabhitabhata, 1996). HƯ sè chun ®ỉi thøc ¨n lµ 40-50% ®èi víi S. officinalis
(Clarke et al, 1989), 48,22% ®èi víi S. pharaonis vµ 35,97% ®èi víi S.lycidas
(Natsukari, 1991). Segawa (1990) t×m thÊy Siriella longiceps vµ Atherion elymus lµ thøc

Footer Page 21 of 166.

5


Header Page 22 of 166.
¨n t−¬i sèng thÝch hỵp cho Sepioteuthis lessoniana. Shokita et al. (1991) t×m thÊy t«m
n−íc ngät Caridina typus lµ thøc ¨n tèt cho con non Sepia latimanus.
Theo Forice G.P. (2002) thức ăn của mực nang là cá, tơm, hoặc cua có kích thước
nhỏ hơn chúng. Chúng khơng ăn động vật nhuyễn thể như vẹm, nghêu, sò, ốc biển. Mực
nang có thể ăn thịt nhau nếu thiếu thức ăn. Chúng thường bơi và bắt mồi về đêm.
NhiỊu nghiªn cøu ®· ph¸t hiƯn ra thµnh phÇn cđa c¸c läai enzyme trong hƯ tiªu hãa
cđa mùc nang (Boucaud-camou & Roper 1995). Trong sè c¸c läai enzyme ®−ỵc t×m thÊy
nh− protease, trypsin, kimotrypsin phosphatase th× hµm l−ỵng cđa tripsin t¨ng trong giai
®äan mùc 15 ngµy ti vµ gi¶m ®i trong giai ®äan tiÕp theo vµ hµm l−ỵng cđa enzyme
nµy tØ lƯ thn víi hµm l−ỵng Polyunsaturated fatty acids PUPA cã trong thøc ¨n
(Koueta et al. 2000). Tuy vËy cho ®Õn nay th«ng tin vỊ thøc ¨n nh©n t¹o phơc vơ cho
nu«i mùc ch−a ®−ỵc c«ng bè.
1.5. Nghiªn cøu vỊ bƯnh
Nghiªn cøu vỊ t¸c nh©n g©y bƯnh vµ biƯn ph¸p phßng trÞ bƯnh cho mùc hiƯn nay
ch−a nhiỊu. Nabhitabhata et al. (1985) ph¸t hiƯn ra bƯnh vi khn trªn mùc nang vµ cã
thĨ h¹n chÕ vi khn b»ng kh¸ng sinh nång ®é 0,5-2ppm. C¸c t¸c gi¶ nµy còng ph¸t hiƯn
ra mét sè nguyªn sinh ®éng vËt g©y bƯnh trªn mùc phỉ biÕn lµ loµi Cryptocaeyon sp
nh−ng biƯn ph¸p phßng bƯnh b»ng chloramphenical vµ acetat ®ång ch−a ®em l¹i hiƯu
qu¶. Theo Sangster & Smolowitz (2003) t¸c nh©n g©y bƯnh ë mùc ®· ®−ỵc ®iỊu tra,

NhiỊu loµi mùc nang ®· ®−ỵc nu«i thµnh c«ng ®Õn kÝch th−íc lín nhÊt cđa loµi
nh− Sepia esculenta ®¹t 9 cm vµ 130 g vµ S. subaculeata ®¹t 17 cm vµ 350g (Choe,
1966); S. officinalis ®¹t 27 cm vµ 2900g; S. pharaonis ®¹t 16 cm vµ 370 g (Nabhitabhata
et al .,1999).
Theo Lu (1998), Minton et al. (2001) loài mực nang S. pharaonis là đối tượng
nuôi thủy sản rất thích hợp bởi chúng phân bố rộng khắp, có kích thước lớn, tốc độ
tăng trưởng nhanh, có khả năng nuôi 2 vụ/năm. Chúng thích nghi tốt với chế độ dinh
dưỡng khác nhau, dễ dàng chuyển tính ăn từ mồi sống sang mồi chết. Sự sinh sản
xuất hiện ngay trong điều kiện nuôi nhốt. Trứng được đẻ ra trong điều kiện nuôi nhốt
có tỉ lệ thụ tinh thấp hơn 20% nhưng tỉ lệ nở cao hơn 70%.
Theo Edward Danakumak (1991), nhiệt độ 26-28o C, hàm lượng oxy hồ tan từ 57mg/L, độ mặn 31-34‰ là thích hợp cho ni mực. Mật độ thích hợp cho ni mực giai
đoạn 10 ngày tuổi là từ 500 con/ m2, 10 ngày tiếp theo là 250 con/ m2, khi đem ra ni
thương phẩm mật độ thích hợp 10 con/ m2. Sau khi trứng nở mực con dinh dưỡng bằng
nỗn hồng từ 3-7 ngày. Sau đó chúng chuyển sang sống đáy, ăn ấu trùng tơm ở giai
đoạn mysis và ăn thức ăn của lồi sau 30 ngày (chiều dài thân đạt 2-3 cm)
Nabhitabhata et al. (1984) nuôi thương phẩm mực nang Sepioteuthis lessoniana
chiều dài màng áo 5 cm trong đăng ở các mật độ khác nhau 0,8-5 con/m2. Kết quả đạt

tỉ lệ sống cao nhất 42,86% ở mật độ 1,2 con/m2 và thấp nhất 20% ở mật độ 5 con/m2.
Tăng trưởng cao nhất đạt ở mật độ 2,8 con/m2. Hệ số thức ăn trung bình là 12,4, cao
hơn so với nhiều lòai khác.
Nabhitabhata et al. (1985) nuôi thử nghiệm mực nang Sepiella inermiss trong ao
đất thu được tỉ lệ sống 35,98 % ở mật độ 2,31 con/m2 và 38,09% ở mật độ 6,07 con/m2 .
Sản lượng thu được tỉ lệ thuận với mật độ nuôi. Hệ số thức ăn cao (28,5). Thử nghiệm

Footer Page 23 of 166.

7



1997

1995

1998-

2000

2001

2002

2003

1999

Bồ Đào Nha

Mực nang


-

-

Bồ Đào Nha

Bạch tuộc

-

-

-

-

3

-

-

-

-

-

Tây Ban Nha



có giá trò kinh tế (sản lượng cao và phân bố ở nhiều vùng) là mực nang vân hổ (Sepia
pharaonis), mực nang mắt cáo (Sepia lycidas), mực nang vân trắng (Sepia latimanus)

Footer Page 25 of 166.

9