Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
1.1. Tiếng Việt đóng vai trò to lớn trong việc hình thành những phẩm chất
quan trọng nhất của con người và trong việc thực hiện những nhiệm vụ của hệ
thống giáo dục. Học sinh Tiểu học là lứa tuổi hồn nhiên, ngây thơ, dễ xúc động
như K.A.U Sinxki có nói: “ Trẻ em đi vào đời sống tinh thần của mọi người
xung quanh nó, duy nhất thông qua phương tiện tiếng mẹ đẻ và ngược lại thế
giới bao quanh đứa trẻ được phản ánh trong đó chỉ thông qua công cụ này”. Vì
thế việc phát triển Tiếng Việt và bảo vệ sự trong sáng của Tiếng Việt có thể nói
là một công việc lớn đặt ra cho tất cả chúng ta, là những người đã và đang hoạt
động trong ngành nhà giáo. Vậy nên Tiếng Việt có vai trò rất quan trọng, nó
không chỉ hình thành kĩ năng nghe, nói, đọc, viết cho học sinh mà môn Tiếng
Việt còn góp phần cùng các môn học khác phát triển tư duy, hình thành cho các
em nhu cầu thưởng thức cái đẹp, khả năng xúc cảm trước cái đẹp, trước buồn –
vui – yêu – ghét của con người. Cảm thụ văn học, chính là sự cảm nhận những
giá trị nổi bật, những điều sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học thể hiện trong
tác phẩm, cuốn truyện, bài văn, bài thơ hay trong cả một từ ngữ có giá trị của
một câu văn, câu thơ...Để học sinh có được các kĩ năng trên thông qua các giờ
Từ ngữ, Ngữ pháp, Tập làm văn thì chưa đủ mà học sinh cần được bồi dưỡng về
cảm thụ văn trong các giờ tập đọc và trong các buổi ngoại khoá. Bởi học sinh có cảm
thụ văn tốt thì mới hiểu được ý nghĩa của bài văn, bài thơ, đoạn văn, đoạn thơ...và
mới thấy được nét đẹp của thơ văn làm cho tâm hồn các em thêm phong phú.
1.2. Tập đọc là một phân môn thực hành mang tính chất tổng hợp. Nhiệm
vụ quan trọng nhất của nó là hình thành năng lực đọc cho học sinh. Năng lực
đọc được tạo nên từ bốn kĩ năng bộ phận cũng là bốn yấu cầu về chất lượng của
đọc: đọc đúng, đọc nhanh (đọc lưu loát, trôi chảy), đọc có ý thức ( thông hiểu
được những nội dung mình đọc hay còn gọi là đọc hiểu) và đọc hay ( mà ở mức
độ cao hơn là đọc diễn cảm). Ngoài nhiệm vụ dạy học phân môn này còn có
nhiệm vụ trau dồi kiến thức về Tiếng Việt cho học sinh (về phát âm, từ ngữ, câu

khoa sẽ đem đến cho các em bao điều kì thú và hấp dẫn. Đặc biệt đối với học
sinh lớp 5, cảm thụ văn học còn giúp các em hiểu sâu nội dung bài đọc, vận
dụng vào viết văn, làm thơ,...tạo đà tốt cho học sinh học lên cấp Trung học cơ
sở.

2


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

Với mục đích và ý nghĩa đó tôi chọn đề tài “Bồi dưỡng năng lực cảm thụ
văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc” để nghiên cứu, nâng cao khả
năng cảm thụ văn học, nhằm giúp các em học tốt hơn phân môn Tập đọc.
2. Lịch sử vấn đề nghiên cứu
Đọc là một kĩ năng quan trọng trong hoạt động giao tiếp hằng ngày, là
một điều kiện để con người tiếp xúc với kho tàng tri thức của nhân loại, mở
mang và phát triển trí tuệ. Đối với học sinh Tiểu học điều này có ý nghĩa đặc
biệt. Hơn nữa, thông qua quá trình đọc các em biết yêu cái tốt, ghét cái xấu, biết
nhận xét đúng sai, biết biến năng lực thành hành động. Đây cũng là một yếu tố
không nhỏ trong việc góp phần hình thành và phát triển nhân cách cho học sinh
Tiểu học. Nhận thấy tầm quan trọng của việc này đã có rất nhiều công trình, bài
viết nghiên cứu về các biện pháp bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học
sinh lớp 5 thông qua phân môn Tập đọc. Trong tiểu luận này tôi chỉ điểm qua
những tài liệu trong phạm vi bao quát được.
1.Tác giả Lê Phương Nga trong “Dạy Tập đọc ở Tiểu học”. (NXB Giáo
dục – 2002) đã đi sâu vào phân tích cơ sở lí luận và thực tiễn của việc dạy học
tích cực, hiệu quả nhằm nâng cao chất lượng dạy học phân môn Tập đọc.
2.Trong “Luyện tập cảm thụ văn học” của Hoàng Hòa Bình đã nêu lên một
số vấn đề chung về cảm thụ văn học và đưa ra một số biện pháp nhằm nâng cao
năng lực cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học.

Tập đọc
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Tôi tập trung nghiên cứu quá trình bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học
cho học sinh ở các lớp 5 thông qua phân môn Tập đọc.
- Nghiên cứu chương trình phân môn Tập đọc ở lớp 5.
- Nghiên cứu các tác phẩm văn học trong phân môn Tập đọc ở sách Tiếng
Việt lớp 5 - tập 1 và tập 2.
4. Phương pháp nghiên cứu
Để thực hiện tiểu luận này tôi đã sử dụng các phương pháp sau:
4.1. Phương pháp phân tích - tổng hợp
Dùng để phân tích và tổng hợp các vấn đề liên quan đến năng lực cảm thụ
văn học của học sinh lớp 5
4.2. Phương pháp thống kê
Dùng để thống kê kết quả khảo sát và kết quả thực nghiệm về bồi dưỡng
năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5
4


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

4.3.Phương pháp điều tra bằng Anket
Sử dụng phương pháp này nhằm xây dựng cơ sở thực tiễn và phát hiện ra
một số nội dung hướng dẫn cho học sinh cảm thụ văn học có hiệu quả
4.4. Phương pháp thực nghiệm dạy học
Sử dụng phương pháp thực nghiệm để kiểm tra khả năng ứng dụng hệ
thống câu hỏi và bài tập trong giờ Tập đọc. Kết quả thực nghiệm là cơ sở để
đánh giá hướng nghiên cứu của đề tài.
5. Đóng góp của đề tài
Hệ thống hoá những vấn đề lí luận về cảm thụ văn học, bồi dưỡng năng
lực cảm thụ văn học cho học sinh trong quá trình dạy học phân môn Tập đọc ở

( Cảm thụ văn học, giảng dạy văn học – GS. Phạm Trọng Luân. tr 99)
Theo tác giả Trần Mạnh Hùng: Cảm thụ văn học là sự cảm nhận những giá
trị nổi bật, những điều sâu sắc, tế nhị và đẹp đẽ của văn học thể hiện trong tác
phẩm ( cuốn truyện, bài văn, bài thơ...) hay một bộ phận của tác phẩm ( đoạn
văn, đoạn thơ... thậm chí một từ ngữ có giá trị trong câu văn, câu thơ...). Như
vậy cảm thụ văn học có nghĩa là khi đọc (nghe) một câu chuyện, một bài thơ ta
không những hiểu mà còn phải cảm xúc, tưởng tượng và thật sự gần gũi, “nhập
thân” với những gì đã học. Để có sự cảm nhận sâu sắc và tinh tế cần có sự say
mê, hứng thú khi tiếp xúc với thơ văn, chịu khó tích lũy vốn hiểu biết về thực tế
cuộc sống và văn học, nắm vững kiến thức cơ bản về Tiếng Việt phục vụ cho
cảm thụ văn học.
Cảm thụ văn học ở bậc Tiểu học là cả một quá trình. Các em cảm nhận các
sâu sắc, tinh tế của tác phẩm thông qua việc đọc mẫu của giáo viên, thông qua
việc rèn luyện đọc và đặc biệt trong việc khai thác tìm hiểu nội dung, ý nghĩa
cũng như nghệ thuật của tác phẩm.
1.1.1.2. Đặc điểm của hoạt động cảm thụ văn học
Khi đọc một văn bản văn học điều hết sức cần thiết là phải có sự cảm thụ
văn học. Bởi vì cảm thụ văn học là cảm nhận những giá trị nổi bật, sâu sắc, tế
nhị, đẹp đẽ của văn học được tác giả gửi gắm trong từng văn bản được thể hiện
qua những ngôn từ, ở những đặc trưng sau:
6


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

a. Cảm thụ văn học trước hết là hoạt động nhận thức hình tượng văn học
Nhận thức hình tượng văn học bắt đầu từ việc đọc một cách trọn vẹn tác
phẩm văn học. Người đọc ( hoặc người nghe) phải có khả năng thông qua lớp vỏ
ngôn từ mà hiểu được nội dung tác phẩm, hình dung được những con người,
những cuộc sống, tâm trạng, tính cách, số phận…trong tác phẩm; đồng thời nắm

uyên thâm. Do đó, cảm thụ văn học là sự rung động của tâm hồn và nhân cách
người đọc trước tính thẩm mĩ và tổng hoà của hình tượng trong các tác phẩm.
c. Cảm thụ văn học thiên về chủ quan và cảm tính
Tính chủ quan trong cảm thụ văn học là đặc tính cho phép người đọc có
thể tuỳ ý yêu thích tác phẩm này hay tác phẩm khác; tán thành hay phản đối tư
tưởng nghệ thuật của tác giả tuỳ thuộc vào sở thích riêng, vốn tri thức, vốn sống,
vốn kinh nghiệm riêng của mỗi người. Thậm chí họ còn có thể nhận thức, rung
cảm theo một cách khác, không hoàn toàn giống với ý đồ nhà văn. Nói chung,
cảm thụ văn học tuỳ thuộc rất nhiều vào chủ quan của người đọc.
Cảm thụ văn học cũng là hoạt động thiên về cảm tính. Người đọc, bằng
vốn tri thức và kinh nghiệm, cùng với năng khiếu của mình, có thể lĩnh hội được
những khía cạnh khó nhận thấy nhất, ẩn giấu sau các chi tiết bình thường. Chỉ
bằng những cảm nhận dựa theo kinh nghiệm và sự nhạy cảm, nó có thể đưa ra từ
đầu những phát hiện nhiều khi sâu sắc, mới mẻ và độc đáo về hình tượng tác
phẩm.
d. Cảm thụ văn học là hoạt động mang tính chủ động, sáng tạo
Tính chủ động và sáng tạo thể hiện ở chỗ: người đọc không bị lệ thuộc vào
dụng ý của tác giả mà có quyền nhận thức và rung cảm theo cách riêng, tuỳ
thuộc vào hoàn cảnh sống, vào vốn năng lực của họ. Người đọc có thể chủ động
tìm kiếm trong tác phẩm những gì đồng cảm, giúp ích được cho họ trong cuộc
sống và thậm chí còn có thể phát hiện ra những ưu điểm, nhược điểm của tác giả
để khen hoặc chê.
Tính chủ động, sáng tạo của cảm thụ văn học khiến cho người đọc trong
tưởng tượng của tác giả không đồng nhất, thậm chí đôi khi còn trái ngược với
người đọc trong thực tế và có những phát hiện của họ đôi khi làm cho chính tác
giả phải ngạc nhiên.
1.1.1.3. Đặc trưng của hoạt động cảm thụ văn học trong nhà trường
Trong nhà trường, cảm thụ văn học được giới hạn cách hiểu trong ý nghĩa
sư phạm.Đó lá cách cảm thụ mang tính phổ cập, phù hợp nhiều đối tượng chứ
không riêng gì với những cá nhân năng khiếu. Nó có tác dụng giáo dục toàn diện

ngôn từ.
a. Tính nhân văn
Tính nhân văn trong nội dung văn bản nghệ thuật chủ yếu nói về tư tưởng,
tình cảm của con người. Dù tác giả miêu tả hiện tượng nào của cuộc sống đi
nữa, một cái cây, một cánh rừng, một ngọn núi,… thì điều mà tác giả muốn
9


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

truyền tải, xúc động và muốn nói lên để người khác cùng quan tâm, đồng cảm
với mình, không phải là bản thân cái hiện tượng đó mà là mối liên hệ giữa chúng
với con người, ý nghĩa cuộc sống, con người mà những hiện tượng đó thể hiện,
cách nhìn, sự rung động của con người trước những hiện tượng cụ thể và trước
cuộc sống. Như vậy, đích cuối cùng của dạy cảm thụ văn học không chỉ là cho
thấy bài văn ghi chép hiện thực gì mà trước hết phải cho thấy bài văn là kết quả
của một hoạt động tự nhận thức, nơi bộc lộ thái độ của tác giả trước hiện thực.
b. Tính chủ quan của văn bản nghệ thuật
Tính chủ quan của văn bản nghệ thuật thể hiện ở chỗ tác phẩm là nơi tác
giả bày tỏ thái độ chủ quan của mình, nói lên ước mơ, khát vọng của mình về
thế giới, về cuộc sống. Tác phẩm nghệ thuật là đứa con tinh thần của nhà văn,
nhà thơ, là sự sáng tạo, là thông điệp mà tác giả gửi đến bạn đọc.
Chính tính chủ quan, đặc điểm tình cảm, cảm xúc này của tác phẩm nghệ
thuật đòi hỏi khi tiếp nhận văn học, học sinh không chỉ phải hiểu nội dung sự
việc của văn bản mà còn phải nắm nội dung liên quan đến cuộc sống cá nhân,
các nghĩa hàm ẩn, giá trị biểu hiện, chất trữ tình cũng như thái độ, tình cảm, sự
đánh giá sự việc của tác giả, cái làm nên chức năng bộc lộ của văn bản.
c. Tính biểu trưng, hình tượng, độc đáo khác thường của văn bản nghệ thuật.
Khi tiếp nhận văn học, học sinh phải tiếp nhận khác với logíc thông
thường. Đó là, năng lực biết nghe được, đọc được những gì ẩn chứa dưới những

Tư tưởng, tình cảm trong tác phẩm chính là những nội dung kiến thức
quan trọng trong các bài học. Nếu hiểu sai hoặc hiểu chưa tới mức sâu sắc nhất
định theo yêu cầu của bài học thì việc học chưa thành công.
Do vậy, bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh Tiểu học
không phải là một công việc xa lạ, mà nó diễn ra thường xuyên ngay trong quá
trình học tập phân môn Tập đọc của các em.
1.1.2.2. Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học giúp học sinh nhận biết nhanh
nhạy và chính xác các tín hiệu nghệ thuật trong tác phẩm
Như ta đã biết, tác phẩm văn học bao giờ cũng có những tín hiệu đặc biệt,
vốn là nơi tập trung những cảm xúc, suy nghĩ của nhà văn. Nói rộng hơn, tín hiệu
thẩm mĩ là tình cảm, tư tưởng của nhà văn, được thăng hoa một cách kì diệu, tạo
nên vẻ đẹp độc đáo, luôn tồn tại và khắc sâu tâm hồn bạn đọc.Việc giúp học sinh
nhận biết nhanh nhạy và chính xác các tín hiệu nghệ thuật đó của tác phẩm là
một trong những mục đích quan trọng nhất của việc bồi dưỡng cảm thụ văn học.
Bằng những cách thức và phương pháp nào đó, giáo viên phải giúp học sinh
11


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

phát hiện được những câu, những từ ngữ, hình ảnh, nhân vật…gây ấn tượng và
cảm xúc mạnh nhất.
1.1.2.3. Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học giúp học sinh hình thành một số kĩ
năng sơ giản trong phân tích, đánh giá nội dung và nghệ thuật của tác phẩm
Trong chương trình Tiểu học, việc hình thành những kĩ năng sơ giản đó
được lồng ghép trong hệ thống câu hỏi và bài tập. Trong đó, yêu cầu học sinh
tìm các khía cạnh của nội dung và hình thức, nêu ý nghĩa của từ ngữ, hình ảnh
giàu tính nghệ thuật, khái quát các ý nhỏ thành ý lớn hơn…Đó thực chất là
những bước đi ban đầu của thao tác phân tích, tổng hợp, đánh giá đối với nội
dung, nghệ thuật của tác phẩm.

biết rằng việc cảm thụ của người lớn có những điểm giống nhưng cũng có
những điểm khác so với cảm thụ của trẻ.
Trong các tiết tập đọc có thể học sinh phát hiện được các biện pháp nghệ
thuật xong chưa hiểu được tác dụng của tác giả sử dụng biện pháp nghệ thuật đó
có tác dụng gì? Bởi chính giáo viên dạy chưa tạo điều kiện để học sinh cảm thụ
văn học tốt thông qua các giờ dạy tập đọc dẫn đến các tiết viết bài tập làm văn
của học sinh chưa vận dụng được khả năng cảm thụ văn học làm cho các bài văn
miêu tả chưa hay, chưa sinh động, khả năng bộc lộ cảm xúc của học sinh còn
hạn chế.
Nguyên nhân chính là do quá trình nhận thức của giáo viên về tầm quan
trọng của việc bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh chưa thật đầy đủ, kiến
thức về lĩnh vực cảm thụ văn học của giáo viên còn nhiều hạn chế, đặc biệt là
những biện pháp, kĩ năng bồi dưỡng cảm thụ văn học của giáo viên cho học sinh
còn nhiều lúng túng, hình thức tổ chức dạy học còn đơn điệu, do đó chưa thu hút
được học sinh vào hoạt động cảm thụ một cách tích cực. Giáo viên không trả lời
được mục đích tác giả viết bài này, câu chuyện này để làm gì? Một số giáo viên
có hiểu nhưng diễn đạt không rõ ràng. Số giáo viên phân tích cách đọc thơ mắc
lỗi sai cũng không phải là ít, mà đọc sai thì sẽ hiểu sai, sẽ cảm thụ không đúng,
dẫn đến chất lượng bồi dưỡng cảm thụ văn học cho học sinh trong nhà trường
Tiểu học hiện nay còn nhiều hạn chế.Tìm hiểu thực trạng dạy học cảm thụ văn
học ở lớp 5, tôi thấy rằng việc dạy học cảm thụ văn học chưa đáp ứng được mục
tiêu, nhiệm vụ môn học. Không giúp học sinh hiểu được bài Tập đọc, không
cảm nhận được cái hay, cái đẹp trong bài, cũng có nghĩa là không hồi đáp được
văn bản, tức là việc cảm thụ văn học thực sự chưa đạt yêu cầu.

13


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc


học cho học sinh
Chương trình sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 được đưa vào giảng dạy
chính thức từ năm học 2006-2007. Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 tập 1 được
dạy trong 17 tuần, trừ 2 tuần ôn tập, kiểm tra, mỗi tuần có 2 bài tập đọc, Tất cả có
30 bài. Sách giáo khoa Tiếng Việt lớp 5 tập 2 được dạy trong 18 tuần, trừ 3 tuần ôn
tập, kiểm tra, mỗi tuần cũng có 2 bài tập đọc, tất cả có 30 bài.
Như vậy, cả chương trình lớp 5 có 60 bài tập đọc, trong đó có 41 bài
thuộc thể loại văn xuôi, chiếm 68,3% và có 54 bài thuộc văn bản nghệ thuật, 4
bài là văn bản phi nghệ thuật. Tìm hiểu các bài Tập đọc trong chương trình sách
giáo khoa Tiếng Việt lớp 5, tôi thấy việc biên soạn các bài tập đọc theo quan
điểm, phối hợp theo 2 trục chủ điểm và kĩ năng. Cũng có sự tích hợp cao giữa các
phân môn trong môn Tiếng Việt. Vở Bài tập Tiếng Vịêt cũng không có các bài tập
dành riêng cho giờ Tập đọc.
Câu hỏi, bài tập sau các bài Tập đọc trong cả chương trình lớp 5 là 244
câu, có thể chia làm 4 loại cơ bản như sau:
Loại thứ nhất: Nhắc lại nội dung miêu tả, nội dung thông tin của văn
bản, loại này chiếm gần 73% trong toàn bộ hệ thống câu hỏi.
Loại thứ hai: Làm rõ ý của đoạn, khổ thơ hay nội dung của bài, loại này
chiếm gần 12% trong toàn bộ hệ thống câu hỏi, bài tập.
Loại thứ ba: Nhận biết các chi tiết nghệ thuật (dùng từ, sử dụng các biện
pháp tu từ…) thể hiện sự sáng tạo độc đáo khác thường của tác giả. Loại này
chiếm khoảng 4% trong toàn bộ hệ thống bài tập.
Loại thứ tư: Yêu cầu học sinh nêu mục đích tác động của tác giả gửi vào
văn bản và yêu cầu hồi đáp văn bản. Loại này chiếm gần 8% trong toàn bộ hệ
thống bài tập.
15


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc


16


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

+ Em biết được những gì về các vua Hùng?
+ Cảnh đẹp của thiên nhiên nơi đền Hùngcó những gì đẹp?...
Trả lời các câu hỏi nêu trên, các em sẽ nêu được nội dung của bài văn. Đó
chính là một quá trình cảm thụ bài văn. Qua đây, giúp các em diễn đạt tốt hơn
trong quá trình rèn đọc.
2.2.2. Giáo viên bồi dưỡng tri thức Tiếng Việt, văn học cho học sinh
Ngay từ những buổi học đầu tiên của chương trình, giáo viên phải giúp
học sinh hiểu rõ được cảm thụ văn học là một phần rất quan trọng của phân môn
Tập đọc, là cái đích và cũng là một yêu cầu của phân môn Tập đọc nói riêng và
môn Tiếng Việt nói chung. Để đánh giá kết quả của một bài dạy Tập đọc chúng
ta thường xem xét ở nhiều khía cạnh, song điều dễ nhận thấy nhất đó là mức độ
hiểu, nắm bắt của học sinh về giá trị nội dung cũng như giá trị nghệ thuật của bài
Tập đọc và cách thể hiện sự hiểu biết đó qua việc học sinh đọc diễn cảm bài Tập
đọc, cao hơn nữa là khả năng trình bày sự hiểu biết đó bằng ngôn ngữ nói và
viết của học sinh. Để đạt được kết quả đó thì trước mắt giáo viên phải giúp học
sinh nắm vững kiến thức về ngữ âm và chữ viết để dễ dàng cảm nhận vẻ đẹp của
câu thơ; nắm vững kiến thức về từ ngữ, ngữ pháp để cảm nhận nét đẹp về nội dung
của thơ, văn. Qua các giờ Tập đọc học sinh còn được làm quen và cảm nhận bước
đầu về một số kiến thức có liên quan đến cảm nhận văn học như: hình ảnh ( là toàn
bộ đường nét, màu sắc, đặc điểm của con người, vật, cảnh bên ngoài được ghi trong
tác phẩm, nhờ đó các em có thể tưởng tượng ra; chi tiết ( là ý nhỏ, điểm nhỏ trong
nội dung); bố cục (là sự xếp đặt, trình bày để tạo nên một nội dung hoàn chỉnh).
Giáo viên giúp học sinh hiểu được cảm thụ văn học là một quá trình nhận
thức cái đẹp chứa trong thế giới ngôn từ, cảm thụ kiến thức văn học là quá trình
tiếp nhận, hiểu và cảm được tính hình tượng của văn học, đặc trưng phản ánh

cuối chương trình lớp 5 có những bài Tập đọc phù hợp với việc dạy phối hợp cả
hai cách phân tích trên nhằm làm cho học sinh bắt đầu làm quen với kĩ năng
quan sát toàn bài để đọc lướt, đọc quét, đọc đoán nghĩa.
Xét về bản chất, rèn kĩ năng đọc hiểu cho học sinh ở lớp 5 gồm các kĩ
năng: kĩ năng nhận diện văn bản, kĩ năng làm rõ nghĩa và kĩ năng hồi đáp văn
bản. Để nâng cao hiệu quả đọc hiểu cho học sinh giáo viên và học sinh phải:
* Giáo viên phải hướng dẫn sự trải nghiệm và tạo niềm vui cho học sinh
Những tiền đề cần chú ý để thực hiện tốt điều này là phải kiên quyết loại
trừ sự đơn giản về phương pháp của chủ nghĩa giáo điều về đọc. Cần có những
18


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

suy nghĩ mới, cách làm mới để nâng cao chất lượng đọc hiểu cho học sinh.Với
học sinh Tiểu học, không nên dùng cách thức dạy đọc tổng hợp hay phân tích lí
thuyết xáo mòn. Bên cạnh hệ thống chương trình, kế hoạch dạy đọc cần sử dụng
nhiều khả năng khác nhau, đưa học sinh vào những hoạt động học đọc cụ thể.
* Giáo viên phải chú trọng bản chất của hoạt động đọc và quá trình đọc
Đọc là hình thức của quá trình giải mã ngôn ngữ thành nội dung ý nghĩa.
Đọc trôi chảy không chỉ là mức độ đọc trong một giai đoạn mà còn là sự nhận
thức lại bất kì từ ngữ và nhóm từ phong phú nào đó đã được tích luỹ trước kia ở
học sinh. Hiệu quả đọc của học sinh là vốn liếng dự trữ trước đó thông qua
luyện tập và tiếp xúc hàng ngày với từ và nhóm từ. Kết quả luyện tập này không
thể phát triển theo chiều hướng tiến bộ nếu chúng ta chỉ việc nhắc lại từ và
nhóm từ một cách máy móc đơn điệu trong các văn bản dạy đọc. Nó sẽ gây nên
sự chán ngán và những phản ứng ngần ngại của học sinh. Phải từ những bài đọc
có sức lôi cuốn, hấp dẫn, nhẹ nhàng và phong phú mà khéo léo cho học sinh nhớ
lại và vận dụng từ và nhóm từ trong những văn cảnh khác nhau của văn bản.
* Học sinh đọc có trình độ là biết nắm vững hình thức đọc đối với tài liệu

đúng, trôi chảy, lưu loát. Đọc hiểu nội dung cơ bản của bài văn, bài thơ, phân
biệt đọc văn khác với đọc thơ, đọc văn miêu tả không giống văn kể chuyện, đọc
lời trần thuật không giống đọc câu hỏi hay câu cảm và với mỗi bài sẽ có cách
đọc khác nhau. Khi đọc phải ngắt nghỉ hơi cho đúng, tốc độ đọc phù hợp với
từng bài. Khi đọc, học sinh phải chú ý đến cao độ, trường độ từng câu, từng
dòng trong bài. Khi đọc thơ cần thể hiện sự phối hợp giữa nhịp điệu, tiết tấu,
ngắt hơi hợp lí giữa các ý thơ, mạch thơ, dòng thơ.
Yêu cầu học sinh đọc diễn cảm là để giúp các em nâng cao cảm xúc thẩm
mĩ và kích thích các em khám phá ra cái hay, cái đẹp của văn học. Đọc diễn cảm
là hình thức tái sản sinh tác phẩm nghệ thuật, là khám phá ra những điều kì diệu
ẩn chứa sau những hàng chữ, làm cho chúng được vang lên, sống lại, làm cho
học sinh lại gần với tác phẩm văn chương hơn. Từ đó giúp cho học sinh cảm thụ
bằng chính giọng đọc, bằng chính nhạc điệu, âm hưởng của bài văn, bài thơ.
Khi dạy học sinh cảm thụ, giáo viên phải hướng dẫn học sinh ngoài tư
duy cụ thể phải biết tư duy trừu tượng để nâng cao nhận thức trong văn học.
Trong sách giáo khoa, các bài Tập đọc đã có hệ thống câu hỏi hay bài tập
được biên soạn khá công phu, sắp xếp theo hệ thống từ dễ đến khó. Các câu hỏi
khó thường ở vị trí cuối hệ thống bao giờ cũng nêu yêu cầu phát hiện những nội
dung sâu sắc và quan trọng nhất của bài đọc. Để câu trả lời đảm bảo được độ sâu sắc
20


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

và chính xác, giáo viên có thể hướng dẫn học sinh suy nghĩ với những câu hỏi gợi
mở khi cần thiết.
2.2.5. Luyện tập và củng cố vững chắc các thao tác trong cảm thụ văn học
cho học sinh
Các thao tác sơ giản trong cảm thụ văn học bao gồm: đọc - hiểu, quan sát
– lựa chọn, phân tích, tổng hợp, so sánh – liên tưởng, kĩ năng diễn đạt…

thuộc tư duy lôgíc và tư duy hình tượng. Đặc biệt, các kĩ năng, thao tác này
được sử dụng để phát hiện ra đặc điểm về nội dung và nghệ thuật của tác phẩm,
chỉ ra sự khác nhau giữa hình tượng này với hình tượng khác, từ đó làm nổi bật
vẻ đẹp độc đáo của tác phẩm và tài năng của nhà văn.
Kĩ năng diễn đạt: được sử dụng trong tất cả các hoạt động của cảm thụ
văn học, đó là khâu cuối cùng, diễn đạt kết quả cảm thụ bằng lời văn của mình.
Khi nói hoặc khi viết, lời văn phải đủ ý, rõ ràng, dùng từ phải chính xác và phải
được trau chuốt.
Tóm lại, trong các tiết Tập đọc thì luyện tập và củng cố vững chắc các thao
tác trong cảm thụ văn học cho học sinh là biện pháp tốt nhất để nâng cao hiệu quả
của cảm thụ văn học.
2.2.6. Khuyến khích học sinh rung cảm nghệ thuật trong mọi hoạt động dạy
học của tiết Tập đọc
Để nâng cao khả năng cảm thụ văn học cho học sinh thông qua phân môn
Tập đọc, biện pháp bao trùm hiện nay là khuyến khích học sinh rung cảm nghệ
thuật. Vì nếu không có rung cảm nghệ thuật, không có những rung động, hứng
thú theo hướng văn học thì việc dạy học phân môn Tập đọc sẽ trở nên khô khan
và nhàm chán. Tất cả các giờ dạy Tập đọc đều cần có yếu tố văn học xen lồng.
Việc bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học chính là một nhiệm vụ cần thiết giúp
cho các giờ học Tập đọc trở thành những tiết giàu cảm xúc.
2.2.6.1. Giúp học sinh rung cảm nghệ thuật ở hoạt động giới thiệu bài của giáo viên
Chẳng hạn: Khi học Tập đọc bài “Chú đi tuần” của Trần Ngọc (Tiếng
Việt lớp 5- tập 2) các em học sinh được thầy, cô giáo dẫn dắt vào bài như sau:
Giáo viên cho cả lớp quan sát bức tranh trong sách giáo khoa và hỏi: Các em
hãy suy nghĩ và cho thầy (cô) biết bức tranh vẽ gi? (bức tranh vẽ cảnh chiến sĩ
đi tuần trong đêm, qua trường học sinh miền Nam).
Giáo viên giới thiệu: Các chiến sĩ đi tuần trong hoàn cảnh như thế nào?
Các chú có tình cảm và mong ước gì đối với học sinh? Qua bài Tập đọc “Chú đi
tuần” của tác giả Trần Ngọc các em sẽ hiểu những điều đó.
22

Tính sáng tạo trong cảm thụ văn học của học sinh diễn ra trong nhiều
hoàn cảnh khác nhau, dưới nhiều dạng thức khác nhau, trong đó có hoạt động
đọc diễn cảm. Đọc diễn cảm không chỉ là phương thức thể hiện sự cảm thụ văn
học tươi mới và sáng tạo mà còn là dạng hoạt động kích thích sự sáng tạo trong
23


Bồi dưỡng năng lực cảm thụ văn học cho học sinh lớp 5 qua phân môn Tập đọc

tiếp nhận văn học. Và điều của riêng người đọc thể hiện ở chỗ người đọc hiểu tác
phẩm như thế nào, nhấn mạnh vào chỗ nào và tư tưởng nào trong tác phẩm làm
người đọc xuất hiện hơn cả. Khi đọc diễn cảm, xuất hiện sự giao tiếp thực sự
giữa người nghe và người đọc, sự giao tiếp đó sẽ nâng cao khả năng tự sáng tạo
của người đọc cũng như nâng cao hứng thú và sự chú ý của người nghe. Như vậy,
đọc diễn cảm không chỉ đòi hỏi người đọc phải là một bạn đọc tích cực, năng
động mà còn là hoạt động nuôi dưỡng và phát triển sự cảm thụ sáng tạo của con
người. Giáo viên phải làm thế nào để bồi dưỡng, rèn luyện cho học sinh năng lực
đọc diễn cảm và khơi dậy ở các em cái khát vọng trình bày, cái động cơ thể hiện
việc truyền cảm như một hành vi văn hoá đầy tinh thần sáng tạo.
c. Đọc diễn cảm kích thích liên tưởng, tưởng tượng của học sinh, giúp
học sinh nhập thân vào nội dung bài đọc
Trong tiếng nói văn học, từ ngữ bao giờ cũng có một sinh mệnh, có nguồn
gốc, có âm thanh, có hồn và có thể nói là có một bộ mặt và cả một tập tiểu sử
nữa. Trong từ, giữa các từ và ngoài các từ mới là thế giới nhiệm màu của văn
học, là tiếng nói nội tâm của nhà văn. Nhưng cái kiểu phát ngôn độc đáo này của
nhà văn trước cuộc đời không tự nó có thể cất lên tiếng nói. Nó chỉ là những kí
hiệu câm lặng dù ở dưới cái lặng câm ấy - như ta vẫn biết - có cả một cuộc sống
dạt dào, đang phập phồng, cựa quậy và muôn hình nghìn sắc như ống kính vạn
hoa. Những con chữ trên trang văn chỉ thực sự lên tiếng, đối thoại, bộc bạch khi
nó được tác động, đánh thức bởi hoạt động tri giác ngôn ngữ của người đọc.

bài văn, bài thơ là: so sánh, nhân hóa, điệp từ và đảo ngữ.
Để cảm thụ tốt các tác phẩm văn học thông qua việc khai thác các biện
pháp nghệ thuật trong các bài văn, bài thơ, học sinh cần phải thực hiện các yêu
cầu như sau: Hiểu được thế nào là biện pháp nghệ thuật so sánh, điệp từ, đảo
ngữ, nhân hóa,... Xác định đúng những biện pháp nghệ thuật đó trong các bài
văn, bài thơ; Xác định đúng những từ, cụm từ, hình ảnh thể hiện biện pháp nghệ
thuật; Cảm nhận được giá trị nghệ thuật làm tăng giá trị nội dung, ý nghĩa của
bài văn, bài thơ.
a. Biện pháp nghệ thuật so sánh
Giáo viên phải giải thích cho học sinh hiểu thế nào là nghệ thuật so sánh
rồi hướng dẫn cho các em tìm những câu văn, câu thơ có sử dụng nghệ thuật so
sánh. Ví dụ:
25