MỤC LỤC

Nội dung

Trang

1. Mở đầu
1.1 Lí do chọn đề tài
1.2 Mục đích nghiên cứu
1.3Đối tượng nghiên cứu
1.4 Phương pháp nghiên cứu
2. Nội dung của sáng kiến kinh nghiệm
2.1. Cơ sở lý luận của sáng kiến kinh nghiệm

1
1
1
2
2
2
2

2.2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN

3

2.3. Các giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề

7

2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm

chọn đề tài “Một số biện pháp rèn luyện kĩ năng làm văn biểu cảm nhằm nâng
cao chất lượng học tập cho học sinh lớp 7 ở trường THCS Nga Trường, Nga
Sơn” .
1.2 Mục đích nghiên cứu
Hiện nay có một thực trạng mà ai cũng thấy đó là các phương tiện thông
tin giải trí tràn ngập thu hút giới trẻ rất lớn. Các em thưởng thức rất say mê,
thậm chí cuồng nhiệt nhưng tự mình diễn tả một cách sâu sâc nội dung người
viết muốn truyền đạt là gì thì các em rất lúng túng. Mặt khác văn hóa đọc của
các em rất hạn chế bởi vậy trong bài viết của học sinh thiếu tư duy sâu sắc, tình
cảm hời hợt, thiếu chân thực. Các em không biết phối hợp giữa các phương thức
biểu đạt trong một bài văn bởi vậy bài văn rất cộc lốc. Một bộ phận giới trẻ có
lối sống hưởng thụ, vô cảm, ích kỉ. Lối sống ấy biểu hiện của tâm hồn khô cằn.
Giáo dục học sinh biết sống nhân ái, biết cảm thụ tính nhân văn từ các hiện

2


tượng trong đời sống, các tác phẩm văn chương là nhiệm vụ của người giáo viên
dạy văn. Từ những rung động thực sự các em sẽ biết biểu cảm sống sẽ có chiều
sâu và biết hành động theo những cái tốt đẹp. Tâm hồn các em sẽ rộng mở hơn.
1.3 Đối tượng nghiên cứu
Trong quá trình giảng dạy môn ngữ văn 7, tôi nhận thấy học sinh thích thể
loại này nhưng khi làm bài các em chưa biết phân biệt rõ văn biểu cảm với các
loại văn khác. Bài viết của các em thường sa vào miêu tả và kể, chưa bộc lộ
được cảm xúc của mình hoặc bộc lộ một cách gượng gạo, khuôn sáo khiến bài
làm rất khô khan.Trong trường phần lớn các năm trước học sinh cũng ở tình
trạng như hiện nay tôi đang dạy. Từ trước tới nay chưa có giáo viên nào áp dụng
đề tài này. Bởi vậy tôi mạnh dạn áp dụng một số phương pháp dạy văn biểu cảm
cho đối tượng lớp 7 và thấy rõ sự chuyển biến rõ rệt trong bài viết cũng như
trong nhận thức của các em.

làm bài và các bài tập cảm thụ mà giáo viên ra ở trên lớp.Tiếp theo là nghiên
cứu tài liệu tham khảo, chắt lọc những phương pháp hiệu quả để vận dụng phù
hợp với học sinh. Tăng cường thực hành qua một số giờ dạy thêm trên lớp,cho
học sinh đọc nhiều, đọc kĩ một số tác phẩm để các em có tác phong ham đọc.Khi
nhận xét bài làm cần khuyến khích hơn là nặng về nêu khuyết điểm.
Để dạy và học tốt văn biểu cảm người dạy và người học cần nắm vững hệ
thống 6 bài học và luyện tập về văn biểu cảm (trong số 14 tiết học văn biểu cảm
ở lớp 7 – học kì I ) gồm :
- Tìm hiểu chung về văn biểu cảm
- Đặc điểm của văn biểu cảm
- Đề văn biểu cảm và cách làm bài văn biểu cảm
- Cách lập ý của bài văn biểu cảm
- Các yếu tố tự sự và miêu tả trong văn biểu cảm
- Cách làm bài văn biểu cảm về tác phẩm văn học.
Ngoài các bài học trên giáo viên cần cho các em cần tham khảo các tài
liệu nâng cao khác như rèn luyện viết đoạn văn, bài văn hay, cảm thụ vẻ đẹp của
các tác phẩm văn chương, bình giảng văn. Trong quá trình dạy giáo viên sử
dụng công nghệ thông tin để truyền tải hình ảnh cho bài học mang tính trực
quan.
2.2. Thực trạng của vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
a. Thực trạng chung:
Văn biểu cảm làm rung động tâm hồn người đọc, rất được đông đảo người
đọc yêu thích và đồng cảm. Nhưng đó là khi ta đọc. Còn việc viết thì không phải
ai cũng có thể làm người khác đồng cảm được, đó là một thực trạng chung. Đa
số học sinh chưa có khả năng biểu cảm sâu sắc những vấn đề mà các em nhìn
thấy, cảm thấy mà chỉ viết cho xong nhiệm vụ. Bởi vậy, tâm hồn các em chưa
nhạy cảm, chưa có nhiều bài viết đặc sắc, ấn tượng đối với người đọc. Mặt khác

4


và hứa sẽ chăm ngoan học giỏi để mẹ vui. Kiểu làm này thực sự gây cho giáo
viên cảm giác nhàm chán khi chấm bài, các em không biết cần biểu cảm ở điều
nào.

5


Hoặc khi làm bài văn “Loài cây em yêu” học sinh chưa biết biểu cảm như
thế nào mà chỉ sa vào tả lại loại cây đó một cách sơ sài. Bài văn của hai học sinh
sau đây thể hiện rõ điều đó.

6


7


Những bài văn như vậy khá phổ biến và không gây được dấu ấn đối với
người đọc, cảm xúc không có, chung chung mà ai cũng có thể nói được. Điều đó
chứng tỏ các em chưa biết biểu cảm như thế nào và biểu cảm điều gì. Vì vậy mà
bài viết của các em đạt điểm thấp, hiếm có điểm giỏi, điểm khá cũng hạn chế.
Kết quả thống kê điểm trung bình môn văn học kì I năm học 2015-2016 như
sau:
Tỉ lệ học
sinh giỏi
1,75%

Tỉ lệ học sinh Tỉ lệ học sinh Tỉ lệ học sinh
khá
14,1%

8


phẩm như “Qua Đèo Ngang”, các bài ca dao về tình yêu quê hương đất nước,
con người, “Sài Gòn tôi yêu”. Giáo viên đưa vào bài dạy cảnh đèo Ngang, cảnh
xứ Huế, phong cảnh Hà Nội, Sài Gòn…(Minh chứng ở phụ lục)
Những bức tranh phong cảnh mà giáo viên giới thiệu sẽ hấp dẫn học sinh
từ đó các em mới có ấn tượng sâu sắc về đất nước nơi mà hầu như các em chưa
từng đặt chân tới.
* Hướng dẫn học sinh phương pháp làm văn biểu cảm cần phải vận dụng
các yếu tố sau:
- Biết quan sát và suy ngẫm.
- Liên tưởng, tưởng tượng.
- Hồi tưởng quá khứ, liên hệ với hiện tại, Yếu tố hồi tưởng giúp bài văn
có chiều sâu là mạch ngầm để cho cảm xúc hiện tại tuôn trào.
-Tưởng tượng tình huống, hứa hẹn, mong ước. Tuy nó có tính chất giả
định nhưng có yếu tố này học sinh sẽ thoải mái bộc lộ được những dự định, ước
mơ khát vọng của bản thân và cảm xúc của các em được bộc lộ hết sức chân
thật, trong trắng hồn nhiên do đó dễ đi vào lòng người. Chẳng hạn khi viết về
mẹ, giáo viên nhắc học sinh cách quan sát, suy ngẫm để biểu cảm về mẹ. Khi
quan sát mẹ cần chú ý những nét tiêu biểu, dễ gây cảm xúc như gương mặt, đôi
mắt, nụ cười, giọng nói, việc làm khiến em xúc động và khâm phục. Khi viết
chú ý so sánh, đánh giá, vận dụng một số những nét đặc sắc trong nghệ thuật
như từ ngữ, câu văn biểu cảm, các biện pháp tu từ… để đạt hiệu quả cao. Khi
biểu cảm về tác phẩm văn học tránh sa vào kể lại tác phẩm hay diên xuôi thơ mà
cần phát hiện những điểm sáng về nội dung và nghệ thuật để cảm nhận. Đặc biệt
chú ý phân tích sâu vẻ đẹp của ngôn từ, hình ảnh, các biện pháp nghệ thuật đặc
sắc có giá trị thể hiện nội dung thì bài viết mới thành công.
* Đổi mới cách ra đề : Đề bài giáo viên ra không chỉ đảm bảo kiến thức
cơ bản mà còn mang tính mở để phát huy tính sáng tạo của học sinh. Đề ít mang

cây, cảnh vật . . .) nào? Về người nào? Về tác phẩm nào ?
- Em viết bài biểu cảm đó nhằm mục đích gì? (giãi bày cảm xúc, tình cảm nào?)
- Em viết bài biểu cảm đó để ai đọc? (cô giáo, thầy giáo, bố mẹ , bạn bè…).
Lời giải đáp cho ba câu hỏi trên sẽ quyết định nội dung bài viết (trình bày
cảm xúc gì ?), giọng điệu bài viết (viết cho bạn bè phải là giọng văn thân mật ,có
thể suồng sã; còn viết cho thây cô hoặc bố mẹ phải thân thiết nhưng nghiêm
trang).
- Tìm ý
Tìm ý cho bài văn biểu cảm chính là tìm những chi tiết để biểu cảm. Đây
là sườn cơ bản của bài văn nếu không tìm ý chính học sinh sẽ dễ bỏ sót các ý
dẫn đến bài viết thiếu hoặc lại làm thừa ý khiến bài văn không có sự mạch lạc.
Để tạo ý cho bài văn biểu cảm ,khơi nguồn cảm xúc người viết có thể hồi tưởng
quá khứ, suy nghĩ về hiện tại, tưởng tượng tương lai.
Đối với bài văn biểu cảm về sự vật học sinh cần xác định xem mình biểu
cảm những ý nào, vì sao mình lại xúc cảm trước điều đó. Chẳng hạn biểu cảm
về loài vật: Tại sao em lại yêu quý chú chó chứ không phải là mèo hay là chú
gà? Chú chó có đặc điểm gì nổi bật, những hoạt động nào của chú khiến em yêu
quý chú. Giáo viên gợi cho học sinh hình dung ra nét đáng yêu của chú chó
như đôi mắt tinh nghịch, dáng hình cân đối, những kỷ niệm buồn vui giữa em và
chú, tình cảm của chú dành cho mọi người.
Đối với văn biểu cảm về tác phẩm văn học,cảm xúc và suy nghĩ về tác
phẩm văn học được nảy sinh từ bản thân tác phẩm .Tìm ý trong trường hợp này
chính là đọc kĩ , đọc đi đọc lại nhiều lần tác phẩm, ngẫm nghĩ tìm ra vẻ đẹp, tìm
ra triết lí của nội dung, tìm ra cái mới ,cái độc đáo của các yếu tố hình thức nghệ
thuật.
. Lập dàn ý

10



nhất là đôi mắt của mẹ, đôi mắt biết nói.
- Đức tính nổi bật của mẹ là cần cù chăm chỉ, hết lòng thương yêu chồng
con, quan tâm dạy dỗ con rất chu đáo. Mẹ rất nghiêm nhưng dễ gần, luôn chia sẻ
với tôi những tâm sự như người bạn.
- Bận rộn nhưng mẹ thích trồng hoa đặc biệt là hoa hồng, mẹ đã truyền sở
thích này sang chị em tôi.
- Chúng tôi luôn muốn ở bên mẹ, thích được làm cho mẹ cười, mong mẹ
luôn khỏe mạnh và cố gắng ít khi làm mẹ buồn lòng.
Phần kết bài lưu ý học sinh viết hô ứng với mở bài và khếp lại vấn đề, nên
mở rộng một chút.
- Mẹ là nguồn sống, nguồn hạnh phúc của tôi, công lao của mẹ không gì
sánh nổi.

11


- Tôi ước mong mẹ mãi sống bên tôi để chúng tôi được chăm sóc, nuôi
dưỡng mẹ như ngày nào mẹ đã nuôi chúng tôi.
. Viết câu, dựng đoạn: Văn biểu cảm mà từ ngữ khô khan, câu lủng củng, đoạn
văn thiếu liên kết thì dù có chân tình đến mấy cũng khó tạo được sự đồng cảm
của người đọc.Do đó một yêu cầu quan trọng đối với học sinh là phải biết viết
câu, dựng đoạn. Câu văn phải trong sáng giàu yếu tố biểu cảm thể hiện qua việc
dùng từ ngữ biểu cảm hoặc hình ảnh khơi gợi cảm xúc. Ví dụ khi viết về mùa
xuân nhà văn Vũ Bằng có viết: Đẹp quá đi mùa xuân ơi - mùa xuân của Hà Nội
thân yêu, của Bắc Việt thương mến. Hoặc nhà văn Minh Hương trong bài Sài
Gòn tôi yêu lại viết: Tôi yêu Sài Gòn da diết như người đàn ông vẫn ôm ấp bóng
dáng mối tình đầu chứa nhiều ngang trái. Bên cạnh dùng các từ ngữ và câu văn
biểu cảm người viết còn sử dụng linh hoạt các kiểu câu, từ láy, điệp từ ngữ hoặc
các biện pháp tu từ. Ví dụ:
- U tôi đã già từ đi bao giờ ? U tôi đã già đi từ lúc nào? Tôi thực không hay

12


Từng bước một giáo viên luyên cho các em cách biểu cảm tự nhiên mà
không sáo rỗng gượng ép. Cần kiên trì sửa chữa và khích lệ để các em mạnh dạn
bộc lộ tình cảm suy nghĩ không phụ thuộc nhiều vào văn mẫu.
. Sửa bài
Đa số học sinh khi làm bài không biết cách phân phối thời gian hợp lí nên
viết xong là nộp bài ,thậm chí hết thời gian nhưng vẫn chưa làm xong bài. Do
đó, khâu tự sửa bài sau khi viết không được coi trọng . Giao viên cần nhắc nhở
các em chú trọng hơn đến việc sửa bài trước khi nộp.
- Để dạy tốt văn biểu cảm, giáo viên nên chú ý trước tiên đến việc đổi mới
cách ra đề. Từ đề tài chung cho cả lớp (có tính định hướng chung), phải thực
hiện quá trình cá thể hóa đề bài (quá trình hướng dẫn mỗi học sinh đi từ đề tài
chung cho cả lớp đến việc xác định đề bài riêng, đề bài cụ thể phù hợp với vốn
sống, với tình cảm, cảm xúc riêng của mỗi học sinh). Một lí luận sư phạm tôi đã
rút ra được trong quá trình giảng dạy, đó là Giáo viên không được bắt học sinh
viết bài văn biểu cảm về đề tài các em chưa được sống, chưa có hiểu biết, có
cảm xúc nếu giáo viên đó muốn học sinh làm tốt yêu cầu mình đưa ra. Trước khi
viết bài cần cho các em sự chuẩn bị chu đáo như dặn các em tập quan sát, lắng
nghe, biết sử dụng độc thoại nội tâm, tham khảo các bài văn mẫu để tìm hiểu
cách viết hay, độc đáo để học tập nhưng không sao chép, cần lưu ý HS tính chân
thực trong bài viết cũng là một yếu tố quan trọng.
- Khi chấm bài làm văn biểu cảm của học sinh, giáo viên nên coi trọng
tính cá biệt, sự độc đáo trong suy nghĩ, rung động có trong nội dung hơn là độ
dài của bài. Nếu bài văn biểu cảm của các em chỉ cần có được một, hai cảm
nhận hoặc một, hai nội dung có sắc thái tình cảm riêng, các thầy cô giáo nên trân
trọng, biểu dương và tỏ thái độ đánh giá cao qua cách cho điểm, lời phê thật
khéo léo khen nhiều hơn chê để các em phấn khởi và tự tin hơn sẽ viết tốt hơn
trong các bài sau.

em sẽ biết thương cảm những số phận bất hạnh ,biết căm ghét sự bất công, cái
xấu, cái ác; biết yêu thiên nhiên hoa cỏ, yêu quê hương đất nước. Muốn vậy các
em cần đọc nhiều nhất là các tác phẩm trữ tình để con tim cùng rung động với
tác giả, văn chương sẽ làm đẹp tâm hồn các em như nhà phê bình Hoài Thanh đã
viết “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện cho ta những
tình cảm có sẵn”. Các em sẽ có nhiều cảm xúc khi tiếp xúc nhiều với các tác
phẩm văn chương giàu tính nhân văn.
* Để làm tốt một bài văn biểu cảm, khi làm bài, trước tiên, các em cần
định rõ cho mình các yêu cầu cụ thể để biến đề tài chung cho cả lớp thành đề bài
của riêng mình. Sau đó, cần xác định rõ những tình cảm cảm xúc, những rung
động nào là mạnh mẽ, là riêng của mình. Hãy tập trung trình bày những tình
cảm, cảm xúc, suy nghĩ đó một cách trực tiếp hoặc gián tiếp (qua miêu tả cảnh
vật, qua một câu chuyện . . . Các em cần chú ý đến sự riêng biệt, độc đáo của nội
dung hơn là ham viết dài. Đồng thời, cần lựa chọn các từ ngữ, hình ảnh (so sánh
ví von, so sánh ngầm …) thích hợp để diễn tả những tình cảm, cảm xúc, suy
nghĩ của mình.
* Điểm quan trọng nhất để làm bài văn biểu cảm đạt kết quả cao là tự bản
thân các em ngoài việc tích cực đọc sách cần tích cực tham gia các hoạt động
trong nhà trường, ngoài xã hội để có thêm vốn sống, vốn hiểu biết .Qua đó, các
em cần chú ý rèn luyện cho tâm hồn mình trở nên chứa chan những tình cảm
yêu, ghét, buồn, thương, hờn giận, nhớ nhung . . . dạt dào những suy nghĩ đẹp đẽ
cao thượng về tình bạn, tình yêu thương cha mẹ thầy cô, yêu quê hương đất

14


nước, tâm hồn chúng ta luôn cảm thấy thoải mái yêu đời và nhìn đời bằng con
mắt lạc quan.
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm
Qua một năm rút kinh nghiệm và thay đổi, áp dụng những giải pháp nêu


giỏi

khá

trung bình

yếu

sinh kém

5,2%

29,%

52,1%

12%

1,7%

3. Kết luận, kiến nghị
3.1. Kết luận:
Trong cuộc sống không thể thiếu môn văn vì thiếu nó đời sống con người sẽ
trở nên khô héo biết nhường nào.Và trong đó văn biểu cảm chiếm vị trí số một.
kiểu văn nào (trừ văn bản hành chính) cũng ít nhiều chứa đựng yếu tố biểu cảm
bởi văn học chủ yếu làm cho con người sống tốt đẹp hơn . dạy văn được truyền
thụ cho các em biết yêu môn học,có khả năng biểu cảm tốt là trách nhiệm của
người giáo viên văn đồng thời cũng là niềm vinh hạnh vì chúng tôi đã đào tạo ra
bao lớp người có nhân cách, tâm hồn cao đẹp, sống nhân ái vị tha,biết yêu cái

Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết,
không sao chép nội dung của người khác.
Người thực hiện

Lê Thị Huyền

20


PHỤ LỤC

Cảnh Hồ Gươm vào đêm

Tháp Rùa cổ kính
21


Cầu Thê Húc-Đền Ngọc Sơn

Cảnh Đèo Ngang

22


Cảnh sắc xứ Huế

Sông Hương về đêm
23