BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI

HUỲNH THỊ TỈNH

BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH BIỂU TƢỢNG
KÍCH THƢỚC CHO TRẺ 4-5 TUỔI THÔNG
QUA HOẠT ĐỘNG NGOÀI TRỜI
Chuyên ngành: Giáo dục học (Giáo dục mầm non )
Mã số:

60.14.01.01

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC GIÁO DỤC

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. Đỗ Thị Minh Liên

Hà Nội, 2015


LỜI CẢM ƠN
Bằng lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin chân thành cảm ơn
giảng viên PGS.TS. Đỗ Thị Minh Liên – Người đã tận tình hướng dẫn, giúp
đỡ em trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu và hoàn thành luận văn.
Em xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu, phòng quản lí sau đại học
cùng toàn thể các thầy cô giáo trong hội đồng bảo vệ luận văn thạc sĩ đã chỉ
dẫn, giúp đỡ, tạo điều kiện cho em trong suốt thời gian học tập, nghiên cứu
và bảo vệ luận văn của mình.
Tôi xin chân thành cảm ơn sự hợp tác của các Trường mầm non trên địa
bàn thành phố Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam đã tạo điều kiện thuận lợi giúp tôi
tiến hành nghiên cứu và thực nghiệm để hoàn thành luận văn.


Hoạt động

HĐNT

Hoạt động ngoài trời

GVMN

Giáo viên mầm non

ĐC

Đối chứng

TN

Thực nghiệm

TBC

Trung bình cộng


MỤC LỤC
PHẦN MỞ ĐẦU .............................................................................................. 1
1. Lý do nghiên cứu đề tài ................................................................................ 1
2. Mục đích nghiên cứu ..................................................................................... 2
3. Khách thể và đối tượng nghiên cứu .............................................................. 3
4. Giả thuyết khoa học ...................................................................................... 3

1.3. Cơ sở thực tiễn của việc hình thành biểu tượng kích thước cho trẻ 4-5
tuổi thông qua hoạt động ngoài trời ................................................................ 25
1.3.1. Khách thể điều tra ............................................................................... 25
1.3.2. Nội dung điều tra .................................................................................. 26
1.3.3. Kết quả điều tra ..................................................................................... 26
1.3.3. Thực trạng mức độ hình thành BTKT của trẻ 4-5 tuổi ......................... 35
1.3.3.1. Mục đích điều tra ............................................................................... 35
1.3.3.2. Đối tượng điều tra .............................................................................. 35
1.3.3.3. Tiêu chí đánh giá mức độ hình thành BTKT của trẻ 4-5 tuổi ............ 36
1.3.3.4. Cách tiến hành khảo sát mức độ hình thành BTKT của trẻ 4-5 tuổi . 36
1.3.3.5. Kết quả khảo sát và phân tích kết quả khảo sát ................................. 37
Tiểu kết chương 1........................................................................................... 39
CHƢƠNG 2: ĐỀ XUẤT MỘT SỐ BIỆN PHÁP HÌNH THÀNH BIỂU
TƢỢNG KÍCH THƢỚC CHO TRẺ 4-5 TUỔI THÔNG QUA HOẠT
ĐỘNG NGOÀI TRỜI ................................................................................... 40
2.1. Nguyên tắc xây dựng một số biện pháp hình thành biểu tượng kích thước
cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời .............................................. 40
2.1.1. Nguyên tắc 1: Dựa vào nội dung chương trình hình thành biểu tượng
kích thước cho trẻ 4-5 tuổi ở trường mầm non ............................................... 40


2.1.2. Nguyên tắc 2: Dựa vào đặc điểm phát triển nhận thức, đặc điểm phát
triển BTKT của trẻ 4-5 tuổi ............................................................................. 41
2.1.3. Nguyên tắc 3: Dựa vào mục tiêu phát huy tính tích cực, độc lập của trẻ
trong quá trình tham gia các hoạt động nhận thức ........................................ 42
2.1.4. Nguyên tắc 4: Dựa vào lợi thế của HĐNT để xây dựng biện pháp hình
thành BTKT cho trẻ 4-5 tuổi thông qua HĐNT .............................................. 43
2.2. Xây dựng một số biện pháp hình thành biểu tượng kích thước cho trẻ 4-5
tuổi thông qua hoạt động ngoài trời ................................................................ 44
2.2.1. Biện pháp 1: Tạo môi trường và cho trẻ tiếp xúc trực tiếp, khảo sát xác

3.7. Phân tích kết quả thực nghiệm ................................................................. 78
3.7.1. Kết quả đo trước thực nghiệm tác động ................................................ 78
3.7.2. Kết quả đo sau thực nghiệm tác động ................................................... 82
3.7.2.1. So sánh kết quả kiểm tra mức độ hình thành BTKT của nhóm ĐC và
nhóm TN sau TN tác động ............................................................................... 82
3.7.2.2. So sánh kết quả kiểm tra mức độ hình thành BTKT của trẻ nhóm TN
và ĐC trước và sau TN .................................................................................. 88
Tiểu kết chương 3........................................................................................... 93
PHẦN KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ .......................................................... 94
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 97
PHỤ LỤC


DANH MỤC BẢNG BIỂU
Bảng 1.1. Nhận thức của giáo viên và CBQL về tầm quan trọng của việc hình
thành BTKT cho trẻ 4 - 5 tuổi qua HĐNT ......................................... 26
Bảng 1.2. Nhận thức của giáo viên về nhiệm vụ hình thành BTKT cho trẻ 4 5 tuổi ................................................................................................... 27
Bảng 1.3. Nhận thức về ưu thế của HĐNT đối với việc hình thành BTKT cho
trẻ 4-5 tuổi .......................................................................................... 28
Bảng 1.4. Mức độ sử dụng các biện pháp nhằm hình thành BTKT cho trẻ 4-5
tuổi thông qua HĐNT ......................................................................... 30
Bảng 1.5. Những khó khăn thường gặp khi tổ chức HĐNT nhằm hình thành
BTKT cho trẻ 4 - 5 tuổi. ..................................................................... 34
Bảng 1.6. Mức độ hình thành BTKT của trẻ 4-5 tuổi ..................................... 37
Bảng 3.1. Mức độ hình thành BTKT của trẻ nhóm ĐC và nhóm TN trước TN
tác động .............................................................................................. 78
Bảng 3.2: Mức độ hình thành BTKT của trẻ nhóm ĐC và nhóm TN sau TN
tác động .............................................................................................. 82
Bảng 3.3: Kiểm định kết quả TN của trẻ nhóm TN và nhóm ĐC sau TN
tác động ..................................................................................... 88

dục luôn đứng vị trí quan trọng, quyết định đến sự phát triển vững mạnh của
một quốc gia.
Bậc học mầm non là bậc học đầu tiên trong hệ thống giáo dục quốc dân
với mục tiêu: “Giúp trẻ phát triển về thể chất, trí tuệ, tình cảm, thẩm mỹ, hình
thành những yếu tố đầu tiên của nhân cách, chuẩn bị cho trẻ vào lớp 1”.
Nhiệm vụ mà giáo dục mầm non đặt ra là phải phát triển toàn diện cho trẻ.
Trong đó, phát triển nhận thức là một nhiệm vụ quan trọng trong quá trình
giáo dục hiện nay.
Ở trường mầm non, hoạt động cho trẻ làm quen với toán, đặc biệt là việc
hình thành biểu tượng kích thước giữ vai trò quan trọng đối với sự phát triển
nhận thức và có ý nghĩa to lớn trong cuộc sống của trẻ. Với trẻ 4-5 tuổi, việc
hình thành biểu tượng kích thước giúp trẻ nhận biết rõ ràng các các chiều đo
kích thước và phản ánh mối quan hệ kích thước giữa các đối tượng với nhau,
từ đó phát triển khả năng ước lượng kích thước bằng các giác quan cho trẻ.
Thông qua đó trẻ có khả năng vận dụng kiến thức vào những tình huống thực
tế nhằm giải quyết các vấn đề trong cuộc sống, và là cơ sở cho việc hình thành
biểu tượng kích thước ở giai đoạn tiếp theo.

1


Trẻ mầm non rất thích được hoạt động ngoài trời. Khi tham gia hoạt
động này thì trẻ được trải nghiệm rất nhiều với môi trường xung quanh, với
các hoạt động mà trẻ yêu thích: Làm thí nghiệm, chơi các trò chơi, chơi với
các đồ chơi ngoài trời… Sử dụng hoạt động ngoài trời để nâng cao hiệu quả
trong việc hình thành các biểu tượng toán học nói chung và hình thành biểu
tượng về kích thước cho trẻ mầm non nói riêng là một trong những biện pháp
giáo dục tích hợp hiệu quả. Thông qua hoạt động ngoài trời thì trẻ được chơi
hết mình theo nhu cầu và hứng thú, và qua đây, việc hình thành cũng như phát
triển biểu tượng về kích thước trở nên nhẹ nhàng và rất hiệu quả.

4. Giả thuyết khoa học
Mức độ hình thành BTKT của trẻ 4-5 tuổi sẽ được nâng cao nếu ta nghiên
cứu, xây dựng được một số biện pháp hình thành BTKT cho trẻ 4-5 tuổi thông
qua HĐNT phù hợp với đặc điểm nhận thức của trẻ và phát huy được lợi thế
của HĐNT, như: Tạo môi trường cho trẻ tiếp xúc với các đối tượng ở ngoài
trời, luyện tập khả năng đánh giá kích thước bằng các giác quan qua hoạt động
ngoài trời, tăng cường sử dụng các trò chơi, tình huống có vấn đề nhằm hình
thành BTKT cho trẻ trong HĐNT.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Nghiên cứu cơ sở lí luận của biện pháp hình thành BTKT cho trẻ 4-5 tuổi
thông qua HĐNT.
5.2. Điều tra thực trạng của việc hình thành BTKT cho trẻ 4-5 tuổi thông qua
HĐNT.
5.3. Đề xuất một số biện pháp hình thành BTKT cho trẻ 4-5 tuổi thông qua
HĐNT.
5.4. Tiến hành thực nghiệm sư phạm các biện pháp hình thành BTKT cho trẻ
4-5 tuổi thông qua HĐNT.
6. Phạm vi nghiên cứu
- Do thời gian có hạn nên chúng tôi nghiên cứu một số biện pháp hình
thành BTKT cho trẻ 4-5 tuổi thông qua các HĐNT do giáo viên tổ chức ở
trường mầm non.

3


7. Phƣơng pháp nghiên cứu
7.1. Phương pháp nghiên cứu lí luận
Thu thập tài liệu, nghiên cứu, phân tích tổng hợp, khái quát hóa, hệ
thống hóa những nguồn tài liệu có liên quan nhằm xây dựng cơ sở lí luận
cho đề tài.

* Phần mở đầu
* Phần nội dung: Gồm 3 chương
- Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của biện pháp hình thành biểu
tượng kích thước cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời.
- Chương 2: Đề xuất một số biện pháp hình thành biểu tượng kích thước
cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời.
- Chương 3: Thực nghiệm một số biện pháp hình thành biểu tượng kích
thước cho trẻ 4-5 tuổi thông qua hoạt động ngoài trời.
* Kết luận và kiến nghị sư phạm
* Tài liệu tham khảo
* Phụ lục

5


PHẦN NỘI DUNG
CHƢƠNG 1: CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA BIỆN PHÁP
HÌNH THÀNH BIỂU TƢỢNG KÍCH THƢỚC CHO TRẺ 4-5 TUỔI
THÔNG QUA HOẠT ĐỘNG NGOÀI TRỜI
1.1. Vài nét về lịch sử nghiên cứu vấn đề
1.1.1. Các công trình nghiên cứu sự hình thành BTKT cho trẻ mẫu giáo
của các nhà Tâm lí – Giáo dục nước ngoài
Các công trình nghiên cứu dưới sự hướng dẫn của A.V.Gapôrôdest và
A.P.Usôva đã khẳng định vai trò đặc biệt quan trọng của việc rèn luyện cho
trẻ những phương thức khảo sát khái quát về hình thức của đồ vật như màu
sắc, kích thước… điều này có ý nghĩa to lớn đối với việc mở rộng các quá
trình tư duy của trẻ. Việc khảo sát những thuộc tính bên ngoài của đối tượng
là cần thiết để rèn luyện những thao tác so sánh và khái quát hóa. Từ đó giúp
trẻ dễ dàng nhận ra và nói lên bằng lời sự giống và khác nhau về kích thước
giữa hai hay vài đối tượng [31].

tập cũng như việc mô hình hóa, trực quan hóa các mối quan hệ kích thước
khác nhau trong DH với trẻ mầm non. Theo họ thì các phương pháp ấy kích
thích trẻ có những hành động thực tiễn khác nhau như: hành động so sánh, đo
lường đơn giản, thiết lập những chuỗi xếp dãy và các quan hệ chuyển đổi.
Các nhà giáo dục như L.M.Jurova, T.V.Taruntaeva, L.A.Venger cho rằng
các trò chơi học tập và các bài luyện tập giúp trẻ mẫu giáo thật sự thích thú
hành động với những đồ vật, đồ chơi, trẻ so sánh và thiết lập mối liên hệ và
quan hệ kích thước giữa chúng với nhau, trẻ học cách sử dụng những mối
quan hệ kích thước (không bằng nhau, to hơn, nhỏ hơn…) và lập những bài
toán đơn giản.
Tác giả A.M.Lêusina trong cuốn sách “Phương pháp hình thành biểu
tượng toán học sơ đẳng cho trẻ mầm non” và tác giả V.V Đanhilôva trong
cuốn sách “Chuẩn bị cho trẻ học toán ở trường mầm non” đã đi sâu nghiên

7


cứu đặc điểm phát triển các biểu tượng về kích thước của trẻ mầm non các lứa
tuổi khác nhau. Họ cho rằng các biểu tượng kích thước xuất hiện ở trẻ rất sớm
và sự hình thành, phát triển của nó có sự tham gia của tất cả các cơ quan phân
tích khác nhau như xúc giác, thị giác và họ khẳng định vai trò hoạt động của
trẻ với các đồ vật, đồ chơi có kích thước khác nhau trong việc tích lũy kinh
nghiệm cảm nhận kích thước của trẻ. Trên cơ sở kết quả nghiên cứu đặc điểm
phát triển nhận thức của trẻ mẫu giáo về kích thước, về mối quan hệ kích
thước giữa các vật, các tác giả đã đề xuất nội dung, phương pháp và biện pháp
hình thành biểu tượng kích thước cho trẻ từng lứa tuổi.
Nhìn chung, việc hình thành các biểu tượng kích thước cho trẻ mẫu giáo đã
được các nhà khoa học trên thế giới đề cập đến trong các công trình nghiên
cứu của mình, những thành tựu mà họ để lại được xem như là “kim chỉ nam”
định hướng cho các nhà nghiên cứu sau này cũng như những nhà giáo dục

sáng tạo, linh hoạt để phù hợp với điều kiện thực tế của lớp và địa phương.
DH vẫn theo kiểu đồng loạt, áp đặt, giáo viên chưa thực sự là người tổ
chức, điều khiển, hướng dẫn trẻ HĐ. Trẻ chưa thực sự là chủ thể của HĐ
học tập để tự chiếm lĩnh kiến thức. GV thường không chú ý đến đặc điểm
và khả năng phát triển của từng cá nhân, chưa tận dụng kinh nghiệm đã có
của trẻ vào bài dạy. Do đó, hạn chế tính tích cực, độc lập, sáng tạo của trẻ.
Giai đoạn 1998 - 2009, chương trình “Đổi mới hình thức tổ chức hoạt
động GD ở trường MN” ra đời và từ năm 2009 đến nay là chương trình
“Giáo dục mầm non mới”. Trong các chương trình này, nội dung hình thành
BTKT được cấu trúc lại theo từng chủ đề, chủ điểm thích hợp và được lồng
ghép tích hợp với các nội dung GD khác. Phương pháp hình thành BTKT cho
trẻ MG theo các chương trình này cũng được xây dựng dựa trên các phương
pháp dạy học tích cực nhằm hướng tới kích thích trẻ tự tìm tòi, khám phá và
trải nghiệm với sự tham gia tích cực của các giác quan, trẻ tự phản ảnh bằng
lời nói những điều mình nhận biết được, tích cực, độc lập áp dụng những kiến

9


thức, kinh nghiệm thu được vào thực tiễn. Do đó, trẻ được chủ động hơn,
ngôn ngữ tư duy có nhiều cơ hội phát triển hơn, kiến thức trẻ thu được sẽ
vững chắc hơn, từ đó hiệu quả DH sẽ cao hơn. Còn GV sẽ là người tổ chức,
hướng dẫn, tạo điều kiện cho trẻ phát huy tính tích cực, nhu cầu, hứng thú,
kinh nghiệm trong quá trình HĐ. Tuy nhiên, DH theo phương pháp mới này
không có nghĩa là gạt bỏ các phương pháp truyền thống mà là phát triển các
phương pháp trực quan, thực hành theo kiểu tìm tòi, khám phá, phát hiện, giải
quyết vấn đề.
Vấn đề hình thành những biểu tượng kích thước cho trẻ mầm non cho trẻ
mẫu giáo còn được nhiều nhà giáo dục quan tâm nghiên cứu, như: Nguyễn
Thanh Sơn, Đào Như Trang, Trịnh Minh Loan với giáo trình “Toán học và

nghiên cứu về việc hình thành biểu tượng kích thước cho trẻ mẫu giáo.
Tác giả Bạch Thị Thu Trang trong khóa luận tốt nghiệp với đề tài “Một
số biện pháp hình thành kĩ năng đo lường cho trẻ 5-6 tuổi” đã chỉ ra một số
biện pháp hình thành kỹ năng đo lường cho trẻ như: Lập kế hoạch cho nội
dung đo lường cho trẻ 5-6 tuổi, sử dụng hành động mẫu kết hợp lời giảng giải,
tăng cường sử dụng trò chơi học tập, luyện tập với các bài tập do đa dạng, kết
quả thực nghiệm các biện pháp đã đề xuất của tác giả đã khẳng định hiệu quả
của các biện pháp tác động này trong việc nâng cao hiệu quả dạy học cho trẻ.
Tác giả Phan Thị Thúy Hằng trong luận văn thạc sĩ “Một số biện pháp
hình thành kĩ năng so sánh cho trẻ 4-5 tuổi trong hoạt động làm quen với
toán” có đề cập đến việc hình thành kĩ năng so sánh kích thước các đối tượng
cho trẻ, tác giả đã nghiên cứu khả năng so sánh kích thước của trẻ, trên cơ sở
đó đề xuất các bài tập, trò chơi học tập nhằm phát triển khả năng so sánh kích
thước cho trẻ.
Tác giả Đinh Thị Thu với đề tài luận văn “Một số biện pháp nâng cao
hiệu quả hình thành BTKT cho trẻ 4-5 tuổi theo hướng tích hợp” đã đưa ra rất
nhiều biện pháp như: Tăng cường sử dụng đồ dùng trực quan, tạo hứng thú

11


hướng trẻ đến BTKT, tạo tình huống có vấn đề, tăng cường sử dụng hệ thống
bài tập, trò chơi, đánh giá mức độ phát triển BTKT của trẻ và cách thức phối
hợp sử dụng các biện pháp này vào việc tổ chức hướng dẫn các hoạt động
hình thành BTKT cho trẻ 4-5 tuổi theo hướng tích hợp.
Như vậy, việc hình thành BTKT cho trẻ đã được các nhà tâm lí – giáo dục
học trong và ngoài nước quan tâm nghiên cứu. Trong đó, phát triển BTKT cho
trẻ thông qua HĐNT là một hướng nghiên cứu phù hợp với quan điểm giáo dục
tích hợp hiện nay. HĐNT là một HĐ diễn ra trong chế độ sinh hoạt hàng ngày
của trẻ, HĐNT có lợi thế lớn đối với việc chăm sóc, GD trẻ, vì thông qua hoạt

ta hình ảnh của sự vật còn giữ lại trong đầu óc khi tác dụng của sự vật vào các
giác quan đã chấm dứt”.
Như vậy, biểu tượng là những hình ảnh của sự vật hiện tượng trong thế
giới xung quanh, được hình thành trên cơ sở các cảm giác và tri giác đã xảy
ra trước đó, được lưu giữ lại trong ý thức hay là hình ảnh mới được hình
thành trên cơ sở những hình ảnh đã có từ trước.
b. Khái niệm kích thước
KT là khái niệm chung, tổng quát biểu thị độ lớn của các đại lượng, trực
tiếp hơn là các khái niệm cụ thể như: chiều dài, chiều rộng, chiều cao, diện
tích, thể tích… Mỗi loại KT cụ thể liên quan đến phương pháp xác định, cách
so sánh và các tính chất thích ứng của vật… [26]
Theo từ điển Tiếng Việt của Hoàng Phê [28], khái niệm KT được hiểu
như sau: KT là khái niệm chỉ toàn thể nói chung những đại lượng như chiều
dài, chiều rộng, chiều cao, xác định độ lớn của một vật.
c. Khái niệm biểu tượng kích thước
BTKT là hình ảnh chỉ những đại lượng (chiều dài, chiều rộng, chiều cao,
độ lớn…) của đối tượng còn lưu lại và được tái hiện trong trí óc khi các đại
lượng của đối tượng đó không còn được tri giác trực tiếp, không còn tác động
vào các giác quan như trước.

13


1.2.1.2. Khái niệm hoạt động ngoài trời
a. Khái niệm hoạt động
Bất kì sự vật hiện tượng nào cũng luôn vận động. Thông qua vận động và
bằng vận động mà các sự vật hiện tượng tồn tại và thể hiện đặc tính vốn có
của nó. Nếu vận động là phương thức tồn tại của sự vật nói chung thì hoạt
động chính là phương thức tồn tại của con người.
Có rất nhiều khái niệm khác nhau về hoạt động dưới nhiều góc độ:

Như vậy, có thể hiểu HĐNT là một hoạt động đặc trưng được chủ thể
tiến hành một cách có mục đích trong môi trường không gian tự nhiên. Chính
vì thế, HĐNT có nội dung, hình thức và phương pháp tổ chức khác với những
hoạt động được tổ chức trong lớp học.
c. Hoạt động ngoài trời ở trường mầm non
HĐNT ở trường mầm non là một HĐ giáo dục được quy định trong chế
độ sinh hoạt hằng ngày của trẻ ở trường MN. HĐ này được GV tổ chức một
cách có mục đích, có kế hoạch ở không gian bên ngoài lớp học nhằm giúp trẻ
phát triển một cách toàn diện.
1.2.1.3. Khái niệm biện pháp hình thành biểu tượng kích thước cho trẻ 4-5
tuổi thông qua hoạt động ngoài trời
a. Khái niệm biện pháp giáo dục
Theo từ điển Tiếng Việt, biện pháp là “cách thức tiến hành giải quyết một
vấn đề cụ thể”. [28]
Theo lí luận dạy học, biện pháp giáo dục là một bộ phận của phương
pháp giáo dục, được tiến hành nhằm thực hiện các HĐ giáo dục cụ thể.
Biện pháp giáo dục: Là bộ phận của phương pháp giáo dục, biện pháp là
cách làm cụ thể, cách giải quyết một vấn đề cụ thể hay hướng tới giải quyết
đực các nhiệm vụ khác nhau như một phương pháp. [10, tr32]
Biện pháp giáo dục không tồn tại độc lập mà nằm trong mối quan hệ biện
chứng với các thành tố của HĐ giáo dục: mục đích, nội dung, phương tiện,

15


hình thức thực hiện các HĐ giáo dục. Các thành tố này xoay quanh HĐ của cô
và trẻ. Biện pháp giáo dục chính là cầu nối, là sợi dây liên hệ giữa cô và trẻ
trong từng điều kiện cụ thể khi tổ chức các HĐ giáo dục ở trường MN.
b. Khái niệm biện pháp hình thành biểu tượng kích thước cho trẻ 4-5
tuổi thông qua hoạt động ngoài trời