CHUYÊN ĐỀ:
LỰA CHỌN VẤN ĐỀ DẠY VÀ PHƯƠNG PHÁP ÔN TẬP
CHO HỌC SINH GIỎI QUỐC GIA KHI GIẢNG DẠY
GIAI ĐOẠN LỊCH SỬ VIỆT NAM TỪ 1858 ĐẾN 1918

A.PHẦN MỞ ĐẦU
Đối với trường THPT chuyên, việc bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia là
nhiệm vụ thường xuyên mang tính tất yếu. Vì thế đối với các giáo viên trường
chuyên, đặc biệt là giáo viên lịch sử, công việc này là công việc quan trọng trong
từng năm học và mang tính cấp thiết. Giáo viên không chỉ làm nhiệm vụ ôn tập,
củng cố kiến thức đã học mà còn phải đào tạo để tìm ra nhân tố, nhân tài là những
học sinh có niềm say mê, hứng thú và đặc biệt là có năng khiếu về môn lịch sử.
Việc đào tạo , bồi dưỡng này được nghiệm thu qua kết quả học sinh tham gia kì thi
học sinh giỏi quốc gia môn lịch sử được tổ chức hàng năm. Do đó, để học sinh
tham dự kì thi đạt kết quả tốt thì vấn đề đặt ra là giáo viên cần phải có phương
pháp ôn tập phù hợp và mang tính hiệu quả cao.
Mặt khác trong quá trình ôn tập và bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia, nội
dung kiến thức lịch sử Việt Nam trong giai đoạn từ 1858 đến 1918 là một vấn đề
lịch sử khá dài và khá khó để học sinh có thể tiếp thu và hiểu sâu được nội dung
kiến thức phần này. Đồng thời nội dung kiến thức của giai đoạn lịch sử Việt Nam
1858- 1918 rất quan trọng trong chương trình lịch sử Việt Nam vì đây là giai đoạn
lịch sử có những kiến thức cỏ sở cho các giai đoạn lịch sử tiếp theo, được coi là
mốc mở đầu trong thơi kì lịch sử Việt Nam cận hiện đại. Nếu học sinh không được
trang bị kiến thức sâu rộng về giai đoạn lịch sử này thì khó có thể đạt kết quả cao
được. Vì vậy việc giúp học sinh nắm chắc phần kiến thức trong giai đoạn giai đoạn
lịch sử Việt Nam 1858- 1918 là một yêu cầu cần thiết đối với giáo viên bồi dưỡng
học sinh giỏi quốc gia. Xuất phát từ những yêu cầu thiết thực như trên, tôi xin
mạnh dạn đưa ra một vài ý kiến của mình để trao đổi bàn bạc về lựa chọn các vấn
đề dạy và ôn tập cho học sinh giỏi quốc gia giai đoạn lịch sử Việt Nam từ 1858 đến
1918.


a. Hoạt động cứu nước của Phan Bội Châu
b. Hoạt động cứu nước của Phan Chu Trinh
c. Phong trào Đông Kinh nghĩa thục
d. Phong trào nông dân Yên thế và vụ đầu độc lính pháp tại Hà Nội
6. Việt Nam trong thời kì chiến tranh thế giới thứ nhất (1914 -1918)
a. Tình hình Việt nam trong chiến tranh thế giới thứ nhất
b. Phong trào yêu nước trong những năm chiến tranh:
Việt Nam quang phục hội
Khởi nghĩa binh lính Thái Nguyên
Phong trào công nhân
Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc


II. HƯỚNG DẪN PHƯƠNG PHÁP ÔN TẬP CHO HỌC SINH VỀ GIAI
ĐOẠN LỊCH SỬ 1858 -1918
1. Yêu cầu trong quá trình ôn tập
a. Nắm chắc kiến thức trong toàn bộ chương trình SGK cơ bản và nâng cao của 3
năm học lớp 10, 11 và 12.
- Trong nội dung của đề thi HSG quốc gia nằm trong toàn bộ chương trình
của 3 năm học lớp 10, 11 và 12
- Đối với các em học sinh giỏi điều tất yếu phải nắm toàn bộ kiến thức phổ
thông để cung cấp cho mình hệ thống kiến thức toàn diện, tạo điều kiện để có thể
so sánh liên hệ các sự kiện hay phần kiến thức kiên quan đến nhau.
b. Nắm được những vấn đề quan trọng liên quan đến SGK nâng cao được cung
cấp từ sách tham khảo.
- Chương trình ôn tập để thi là phần kiến thức nằm trong SGK nhưng để làm
bài thi tốt, cần phải có khối lượng hiến thức mở rộng bên ngoài được tham khảo từ
các tài liệu tham khảo khác. Khi có kiến thức từ các sách tham khảo sẽ giúp cac em
có đủ khả năng để mở rộng kiến thức liên hệ
- Tuy nhiên, giáo viên cần hướng dẫn học sinh biết chọn lọc những cuốn

Phân tích bối cảnh nước ta trước khi bị thực dân pháp xâm lược? Tại sao
nói nước ta bị rơi vào tay Pháp là do một phần trách nhiệm của nhà Nguyễn?
Hướng dẫn trả lời:
Học sinh cần nêu được:
- Tình hình nước ta trước khi bị thực dân pháp xâm lược:
+ Về kinh tế: Nông nghiệp lạc hậu…
Thủ công nghiệp, thương nghiệp đình đốn…
Tài chính cạn kiệt…
+ Về chính trị:Tầng lớp nhũng nhiễu, bóc lột nhân dân…
+ Về xã hội: Mâu thẫn xã hội lên cao, các cuộc khởi nghĩa chống triều đình nổ ra
liên tiếp…
+ Về đối ngoại:bế quan tỏa cảng, ngăn sông cấm chợ và biệt đãi người phương
Tây…
- Trách nhiệm của nhà Nguyễn:
+ Trước vận nước nguy nan: Đất nước suy yếu về mọi mặt, thực dân Pháp lại ráo
riết chuẩn bị xâm lược nước ta nhưng nhà Nguyễn không thực hiện cải cách duy
tân đất nước mà ngược lại còn thực hiện chính sách đối ngoại hết sức sai lầm…
Điều này càng tạo cơ hội cho Pháp nhanh chóng xâm lược nước ta.
+ Khi thực dân Pháp vào xâm lược, nhà Nguyễn đã không chủ động đứng lên đoàn
kết nhân dân chống lại Pháp mà lần lượt kí các hiệp ước đầu hàng Pháp…
→ nhà Nguyễn chịu một phần trách nhiệm trong việc mất nước
Qua quá trình thực dân Pháp chuẩn bị xâm lược Việt Nam hãy so sánh âm
mưu xâm lược của Pháp với âm mưu xâm lược của phong kiến phương Bắc đối với
nhân dân ta?
Hướng dẫn trả lời:
Học sinh cần nêu được:
- Sơ lược quá trình thực dân Pháp chuẩn bị xâm lược nước ta:
+ Từ thế kỉ XVII đến nửa đàu thế kỉ XIX, các thương nhân Pháp đến làm ăn buôn
bán ở Việt Nam. Các giáo sĩ Pháp cũng tích cực gây dựng cơ sở ở nước ta…→ trở
thành những người đi tiên phong, vạch đường cho cuộc chiến tranh xâm lược của

- Nêu bối cảnh lịch sử nước ta trước khi thực dân Pháp xâm lược: về kinh tế,
chính trị, xã hội…
- Nêu những sai lầm trong mọi chính sách của triều đình nhà Nguyễn về
kinh tế, chính trị, xã hội và đối ngoại…đã góp phần làm cho đất nước trở nên suy
kiệt, lòng dân li tán nên việc mất nước từ không tất yếu trở thành tất yếu…
Câu hỏi trong phần 2: Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vũ trang xâm
lược Việt Nam (1858 -1884)
Tại sao thực dân Pháp lại chọn Đà Nẵng để tấn công? Việc thực hiện kế
hoạch “ đánh nhanh thắng nhanh” đã bị nhân dân ta đánh bại như thế nào?
Hướng dẫn trả lời:
Học sinh cần nêu được:


- Thực dân Pháp lại chọn Đà Nẵng để tấn công vì:
+ Đây là một vị trí chiến lược quan trọng - là nơi có hải cảng sâu và rộng, tàu chiến
có thể ra vào dễ dàng, lại nằm trên đường thiên lí Bắc - Nam, nếu chiếm được sẽ
tạo điều kiện thuận lợi cho Pháp thực hiện kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh”
+ Đây cũng là nơi tạo điều kiện để có thể thực hiện âm mưu “lấy chiến tranh nuôi
chiến tranh” vì hậu phương Đà Nẵng là đồng bằng Nam - Ngãi trù phú, màu mỡ..
- Việc thực hiện kế hoạch “đánh nhanh thắng nhanh” đã bị nhân dân ta đánh
bại:
+ Nêu các sự kiện trong chiến sự ở Đà Nẵng: trong SGK
Nêu và phân tích nét đặc sắc của cuộc khởi nghĩa vũ trang chống Pháp của
nhân dân ta từ sau hiệp ước 1862 đến 1874?
Hướng dẫn trả lời:
Học sinh cần nêu được:
- Nét đặc sắc của cuộc khởi nghĩa vũ trang chống Pháp của nhân dân ta từ
sau hiệp ước 1862 đến 1874:
+ Chiến đấu kịp thời: chiến đấu ngay từ khi thực dân Pháp đặt chân lên bán đảo
Sơn Trà ( Đà Nẵng), nhânn dân ta đã có ý thức bảo vệ độc lập dân tộc rất cao,

kẻ thù xâm lược truyền thống ấy lại được phát huy: Lý, Trần, Lê…
+Thời kỳ này, dân tộc ta bị Pháp xâm lược, nền độc lập bị xâm hại → lòng căm thù
của nhân dân ta càng sâu sắc → yêu nước càng mãnh liệt và nhân dân ta tiếp tục
đấu tranh. Biểu hiện:
Lúc có triều đình lãnh đạo nhân dân ta đã đấu tranh: Nguyễn Trung Trực, Hoàng
Diệu…
Lúc triều đình nhà Nguyễn đầu hàng, bất chấp sự đầu hàng của triều đình, không
có người lãnh đạo → nhân dân ta vẫn nổi dậy chống Pháp; quân cờ đen của Lưu
Vĩnh Phúc…
→ Như vậy khi có kẻ thù xâm lược nhân dân ta lại đứng lên đấu tranh phát huy
truyền thống yêu nước → ý kiến số 1 là đúng và thực tế phong trào Cần Vương đã
chứng minh ý kiến trên là đúng. Đây chính là nguyên nhân sâu xa của phong trào
Cần Vương nhưng khi xét nguyên nhân bùng nổ của một phong trào cách mạng,
nguyên nhân sâu xa là chưa đủ mà cần có nguyên nhân trực tiếp.
* Do chiếu Cần Vương của vua Hàm Nghi:
+ Nêu qua sự ra đời của chiếu Cần Vương …
+ Giải thích “Cần Vương” là giúp vua cứu nước. Theo tiếng Hán: Cần Vương là
vượt qua mọi khó khăn, gian khổ để giúp vua cứu nước
+ Chiếu Cần Vương mang tính tự vệ, chính đáng, gây chuyển biến lớn trong thái
độ của tầng lớp sĩ phu, văn thân trong triều đình. Nó tác động đến mọi tầng lớp có
tấm lòng trung quân ái quốc. Làm chuyển biến tư tưởng trung quân ái quốc của các
sĩ phu, văn thân, khi chưa có chiếu Cần Vương, họ yêu nước bằng cách về quê ở
ẩn, khi có chiếu Cần Vương , họ đã ra giúp vua cứu nước.
+ Chiếu Cần Vương phù hợp với nguyện vọng của nhân dân và là hậu thuẫn cho
phong trào nổ ra vì chiếu Cần Vương rất coi trọng quyền lợi của nhân dân, quyền
lợi của dân tộc và nó cố gắng hàn gắn quyền lợi của nhân dân: “phúc của thần dân
tức là phúc của tôn xã” kêu gọi nhân dân.
+ Mong muốn của Hàm Nghi và Tôn Tất Thuyết khi hạ chiếu Cần Vương là
chuyển loạn thành trị, chuyển nguy thành an để khôi phục bờ cõi.
+ Chiếu Cần Vương ra đời lúc đó khi tuyệt đại đa số vua quan trong triều nguyễn

→ Mặt tích cực
Mặt hạn chế
→ Nên họ hưởng ứng chiếu Cần Vương
+ Lực lượng:
Nông dân…
→ Tinh thần chiến đấu dũng cảm
+ Mục tiêu: Lập chế độ quân chủ
+Hình thức đấu tranh:
Khởi nghĩa vũ trang
+ Nguyên nhân thất bại:
Hạn chế của thời đại (phong kiến nhà Thanh cũng kí các hiệp ước bán nước)
+Ý nghĩa lịch sử:
Phát động một cuộc chiến tranh nhân dân
Đấu tranh vũ trang phải mang tính toàn quốc và có sự chuẩn bị
+ Sự kế thừa của Đảng từ phong trào Cần Vương…
Thu hút, tập hợp quần chúng nhân dân đứng lên kháng chiến chống xâm
lược vì nền độc lập dân tộc của đất nước.


Đấu tranh phải mang tính toàn quốc và có sự chuẩn bị
Phát động cuộc chiến tranh nhân dân, huy động sức mạnh toàn dân…
Phân tích thái độ của các tầng lớp sĩ phu văn thân và quần chúng nhân dân
tham gia chiếu Cần Vương chống Pháp?
Hướng dẫn trả lời:
Học sinh cần nêu được:
- Đối với các sĩ phu văn thân:
+ Họ vốn là những quan lại, trí thức, người có học trong xã hội phong kiến Việt
Nam lúc đó, họ bị chi phối nặng nề bởi tư tưởng Nho giáo “trung quân ái quốc”.
Đối với họ yêu nước là trung thành với vua và ngược lại trung thành với vua là yêu
nước. Ở họ trung quân và ái quốc gắn liền với nhau. Nhưng khi thực dân Pháp xâm

phóng dân tộc trở thành yêu cầu cấp thiết của lịch sử.
+ Kinh tế: nền nông nghiệp lạc hậu mang đặc điểm của nền kinh tế tự cung tự cấp
+ Xã hội: gồm 2 giai cấp cơ bản là địa chủ phong kiến và nông dân. Thực dân Pháp
sử dụng giai cấp địa chủ phong kiến làm bộ máy tay sai nên họ đã mất hết vai trò
lịch sử, không cò là đại diện cho quyền lợi dân tộc.
Trong nội bộ triều đình Huế hình thành 2 phe: chủ chiến và chủ hòa. Bộ phận văn
thân sĩ phu yêu nước đã đứng ra chịu trách nhiệm lãnh đạo sự nghiệp giải phóng
dân tộc
+ Tư tưởng: hệ tư tưởng phong kiến vẫn còn tồn tại, chi phối các khuynh hướng
cứu nước lúc đó. Bộ phận văn thân sĩ phu đã sử dụng hệ tư tưởng phong kiến làm
vũ khí.
- Nhận xét về kết cục:
+ Nhìn chung, phong trào yêu nước cuối thế kỉ XIX là những phong trào đấu tranh
vũ trang chịu sự chi phối của hệ tư tưởng phong kiến.
+ Thất bại của phong trào khẳng định sự bất lực của hệ tư tưởng phong kiến trước
nhiệm vụ giải phóng dân tộc mà lịch sử đặt ra. Thất bại đó cũng chứng tỏ con
đường cứu nước dưới ngọn cờ lãnh đạo của các sĩ phu, văn thân yêu nước theo hệ
tư tưởng phong kiến là không thành công, do đó độc lập dân tộc không gắn với chế
độ phong kiến
+ Mặc dù thất bại nhưng phong trào đó đã đánh dấu một mốc son trong lịch sử
chống ngoại xâm của dân tộc ta và để lại nhiều bài học kinh nghiệm quý báu và cổ
vũ tinh thần yêu nước cho nhân dân Việt Nam…
Câu hỏi trong phần 4: Việt Nam trong buổi đầu dưới ách thống trị của thực
dân Pháp (1897 -1918)
So sánh điểm giống và khác nhau trong tư tưởng cứu nước của Phan Bội
Châu và Phan Chu Trinh?
Hướng dẫn trả lời:
Học sinh cần nêu được:
- Giống nhau:
+ Đều là những sĩ phu phong kiến nhưng có tư tưởng mới.

So sánh phong trào yêu nước ở Việt Nam cuối thế kỉ XIX với đầu thế kỉ XX
có điểm gì giống và khác nhau?
Hướng dẫn trả lời:
Học sinh cần nêu được:
* Giống nhau:
- Phong trào yêu nước cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX đều tiếp nối truyền thống
yêu nước của dân tộc (Phát huy ý thức truyền thống dân tộc: yêu nước, dũng cảm,
kiên cường chống giặc, tinh thần quyết tâm vượt qua mọi gian khổ để giành quyền
độc lập và giữ gìn nền độ lập dân tộc…)
- Phong trào yêu nước cuối thế kỉ XIX, đầu thế kỉ XX đều chưa xác định đúng
nhiệm vụ cách mạng là đấu tranh chống Pháp, chống phong kiến phản động tay sai
nên đều đi đến kết quả thất bại.
* Khác nhau:
- Mục tiêu đấu tranh:
Cuối thế kỉ XIX: Có thể quay lại chế độ phong kiến lỗi thời vì lãnh đạo là phái chủ
chiến trong triều đình: Đinh Công Tráng, Phạm Bành, Tôn Thất Thuyết… nên


mang ảnh hưởng của tư tưởng phong kiến, muốn giải phóng dân tộc nhằm thiết
lập một chế độ phong kiến với một ông vua tiến bộ.
Đầu thế kỉ XX: Theo hướng TBCN vì lãnh đạo là sĩ phu văn thân mang ảnh hưởng
của tư tưởng tư sản, muốn giải phóng dân tộc thiết lập một chế độ dân chủ tư sản:
Phan Bội Châu, Phan Chu Trinh.
- Lực lượng tham gia:
Cuối thế kỉ XIX: Sĩ phu và đông đảo là nông dân tham gia
Đầu thế kỉ XX: Đông đảo các tầng lớp, giai cấp tham gia: Nông dân, tu sản, địa
chủ, phú nông…
- Phương pháp cách mạng:
Cuối thế kỉ XIX: Đơn điệu, hình thức đấu tranh giống nhau, chủ yếu là đấu tranh
vũ tang mang tính nhỏ lẻ, cục bộ, địa phương.

vào mục tiêu cứu nước, giải phóng dân tộc và được chi phối bởi hệ tư tưởng dân
chủ tư sản.
+ Thất bại cua phong trào khẳng định sự bất lực của hệ tư tưởng dân chủ tư sản
trước nhiệm vụ giải phóng dân tộc mà lịch sử đặt ra.
→ Tình trạng khủng hoảng về đường lối và gai cấp lãnh đạo đã đặt ra bối cảnh lịch
sử để Nguyễn Ái Quốc ra đi tìm đường cứu nước.
Câu hỏi trong phần 6: Việt Nam trong thời kì chiến tranh thế giới thứ nhất
(1914 -1918)
Tại sao có phong trào yêu nước từ đầu thế kỉ XX đến những năm 20 của thế
kỉ XX? Đánh giá những đóng góp của phong trào? Giải thích vì sao các phong
trào đó lần lượt thất bại?
Hướng dẫn trả lời:
Học sinh cần nêu được:
* Tại vì:
- Sau khi phong trào Cần Vương thất bại → cuộc đấu tranh chống Pháp của nhân
dân Việt Nam chưa kết thúc mà vẫn tiếp tục bởi ý chí đấu tranh bất khuất
- Với cuộc khai thác lần 2 ở Đông Dương đã làm cho nền kinh tế Đông Dương
thay đổi, xuất hiện nhiều tầng lớp mới, giai cấp mới trong xã hội, đặc biệt có
những suy nghĩ mới về con đường cứu nước
- Đầu thế kỉ XX: những luồng tư tưởng mới thổi vào Việt Nam như:
+ Tư tưởng cách mạng tư sản Pháp ( Vônte, Rutxô…)
+ Cải cách ở Nhật
→ được giai cấp tư sản, tiểu tư sản Việt Nam tiếp thu, ứng dụng → kịp thời tạo ra
các phong trào yêu nước theo tư tưởng mới
* Đánh giá những phong trào:
Phong trào Đông Du:
- Là 1 phong trào vận động quần chúng sâu rộng, có những đóng góp quan trọng
đối với phong trào giải phóng dân tộc Việt Nam hồi đầu thế kỉ X
- Truyền bá được tư tưởng đúng đắn ( nêu rõ kẻ thù của Việt Nam là Pháp, vạch rõ
tội ác: bóc lột công khai và bóc lột ngấm ngầm của Pháp, kiên trì chủ trương đánh

cầu là muốn giải phóng dân tộc thì phải có con đường cứu nước mới.
Cuối thế kỉ XIX, nhiều cuộc khởi nghĩa vũ trang chống Pháp: khởi nghĩa Ba
Đình, Bãi Sậy…
Đầu thế kỉ XX, các sĩ phu yêu nước tiếp thu trào lưu tư tưởng mới, tiến hành
cuộc vận động cứu nước theo khuynh hướng dân chủ tư sản (Phan Bội Châu, Phan
Chu Trinh) nhưng cũng không thành công,
→ Sự nghiệp giải phóng dân tộc lâm vào tình trạng khủng hoảng sâu sắc về đường
lối cứu nước…
+ Sự xâm lược và thống trị của thực dân Pháp ở nước ta làm cho mâu thuẫn dân
tộc với Pháp lên cao nên nhiệm vụ giải phóng dân tộc là yêu cầu cấp thiết với mọi
người dân Việt nam….
+ Tác động của quê hương, gia đình và bản thân người thanh niên yêu nước
Nguyễn Tất Thành với một mong muốn tìm một con đường cứu nước để giải
phóng dân tộc. Người khâm phục tinh thần yêu nước của các vị tiền bối nhưng
klhông tán thành con đường cứu nước của họ nên quyết định tìm con đường mới.
Đồng thời, do được tiếp xúa với nền văn minh của nước Pháp, Nguyễn Tất
Thành quyết định sang phưiơng Tây để tìm hiểu xem nước Pháp và các nước khác


làm thế nào rồi trở về giúp đồng bào, giải phóng dân tộc. Người muốn tìm một con
đường cứu nước đúng đắn để giúp đồng bào ta giải phóng dân tộc.
→ Trên cơ sở nhận thức đó, ngày 5- 6-1911, Nguyễn Tất Thành lấy tên Ba, rời
bến cảng Nhà Rồng ra đi tìm đường cứu nước.

C.PHẦN KẾT LUẬN
Từ thực tế trong công tác bồi dưỡng học sinh giỏi quốc gia qua một số năm
khi giảng dạy và ôn tập cho học sinh về giai đoạn lịch sử Việt Nam từ 1858 đến
1918 tôi thường lựa chọn các vấn đề dạy và phương pháp ôn tập như đã trình bày ở
phần trên. Qua kiệm nghiệm một số năm, bản thân tôi thấy việc bồi dưỡng đã có
hiệu quả khá rõ rệt, giúp học sinh được trang bị một phần kiến thức khá rộng vì