Header Page 1 of 126.

ỦY BAN NHÂN DÂN TỈNH TRÀ VINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC TRÀ VINH
____________________________

ISO 9001:2008

HUỲNH THỊ NHỚ

GIÁO DỤC VĂN HÓA ỨNG XỬ
CHO HỌC SINH TRUNG HỌC
PHỔ THÔNG QUA DẠY HỌC
THƠ NÔM ĐƯỜNG LUẬT
Chuyên ngành:
LÝ LUẬN VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN NGỮ VĂN
Mã số: 60140111

LUẬN VĂN THẠC SĨ LÝ LUẬN
VÀ PHƯƠNG PHÁP DẠY HỌC BỘ MÔN NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS LÃ NHÂM THÌN

TRÀ VINH, NĂM 2015

Footer Page 1 of 126.


Header Page 2 of 126.

TÓM TẮT
Luận văn hướng tới mục tiêu tìm hiểu nội dung triết lí, giáo huấn, ứng xử văn

Đường luật mà còn giúp học sinh tự học, phát triển năng lực và khả năng vận dụng
các tri thức để giải quyết các vấn đề của cuộc sống, đặc biệt khi ứng xử, giao tiếp.
Chúng tôi mong muốn rằng, luận văn này cũng góp ích phần nào trong việc
giáo dục những truyền thống ứng xử tốt đẹp của văn hóa dân tộc cho học sinh THPT;
đồng thời cũng muốn góp phần gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự đi xuống trong
văn hóa ứng xử ngày nay, khi mà lối sống thực dụng, tính ích kỉ và cá nhân chủ nghĩa
đang dần xâm nhập vào từng cá nhân, từng gia đình và xã hội.

-ivFooter Page 3 of 126.


Header Page 4 of 126.

MỤC LỤC

Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
TÓM TẮT ................................................................................................................ iii
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài .................................................................................................1
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề ..................................................................................3
2.1. Nghiên cứu sáng tác của số tác giả tiêu biểu trong văn học trung đại có đề
cập tới nội dung triết lí, giáo huấn ......................................................................3
2.2. Nghiên cứu thơ Nôm Đường luật đề cập tới nội dung triết lí, giáo huấn....4
2.3. Sách và tài liệu phục vụ giảng dạy bộ môn Ngữ văn trong nhà trường ......5
2.4. Nghiên cứu văn hóa Việt Nam đề cập đến văn hóa ứng xử và văn hoá
học đường ..........................................................................................................6
3. Mục tiêu nghiên cứu ...........................................................................................7

1.2.1.5. Trần Tế Xương – nhà thơ “cười ra nước mắt” ................................33
1.2.2. Đối tượng tiếp nhận văn học ..................................................................34
Chương 2: TỪ NỘI DUNG TRIẾT LÍ, GIÁO HUẤN, ỨNG XỬ VĂN HOÁ
TRONG THƠ NÔM ĐƯỜNG LUẬT ĐẾN VIỆC GIÁO DỤC VĂN HOÁ ỨNG
XỬ CHO HỌC SINH PHỔ THÔNG ....................................................................37
2.1. Giới thuyết một số khái niệm ........................................................................37
2.1.1. Khái niệm văn hóa ..................................................................................37
2.1.2. Khái niệm ứng xử và văn hóa ứng xử ....................................................42
2.1.3. Khái niệm Thơ Nôm Đường luật ...........................................................44
2.2. Thống kê, phân loại, phân tích nội dung triết lí, giáo huấn, ứng xử văn hoá
trong thơ Nôm Đường luật....................................................................................45
2.2.1. Nội dung triết lí, giáo huấn, ứng xử văn hoá theo quan điểm tích cực của
Nho giáo ...........................................................................................................45
2.2.1.1. Quan niệm nhân nghĩa ....................................................................47
2.2.1.2. Quan niệm hiếu đễ, bằng hữu .........................................................47

-viFooter Page 5 of 126.


Header Page 6 of 126.

2.2.1.3. Quan niệm trọng nghĩa khinh tài ....................................................50
2.2.2. Nội dung triết lí, giáo huấn, ứng xử văn hoá mang truyền thống dân tộc
và quan niệm của nhân dân ..............................................................................51
2.2.2.1. Quan niệm “Đồng bào cốt nhục nghĩa càng bền” (Nguyễn Trãi) ...51
2.2.2.2. Quan niệm "trọng người chân thực" (Nguyễn Bỉnh Khiêm) ..........52
2.2.2.3. Quan niệm "trồng cây đức để con ăn" (Nguyễn Trãi) ....................53
2.2.2.4. Quan niệm "Phú quý lòng hơn phú quý danh" (Nguyễn Trãi) .......55
2.3. Giáo dục văn hóa ứng xử qua thơ Nôm Đường luật ......................................56
2.3.1. Giáo dục văn hoá ứng xử trong gia đình ................................................56

Đường luật là một hiện tượng vừa tiêu biểu, vừa độc đáo. Tiêu biểu ở chỗ nó
phản ánh những điều kiện, bản chất, quy luật của quá trình giao lưu tiếp nhận
văn học. Độc đáo bởi thơ Nôm Đường luật tuy mô phỏng thơ ngoại lai nhưng
lại có vị trí đáng kể bên cạnh các thể thơ dân tộc. [22; Tr.21].
Thơ Nôm Đường luật là sản phẩm tinh hoa tinh thần dân tộc Việt của các thế
hệ trí thức phong kiến Việt Nam yêu tiếng mẹ đẻ. Các thi nhân Việt Nam đã làm cho
những vay mượn từ văn học nước ngoài ngày càng thích hợp với đất nước, con người
Việt bằng những phương thức, phương tiện, chất liệu... tiếp thu và đồng hóa từ các thể
loại dân gian. Vì thế, ở bậc đại học, cao đẳng và ở các bậc trung học phổ thông và trung
học cơ sở, thơ Nôm Đường luật được giảng dạy, nghiên cứu trong tiến trình chung của
văn học trung đại. Đặc biệt thể loại này có vị trí quan trọng trong chương trình Ngữ
văn ở trường phổ thông (nhiều tác giả, tác phẩm thơ Nôm Đường luật được chọn giảng
trong nhà trường: Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh Khiêm, Hồ Xuân Hương, Nguyễn
Khuyến, Trần Tế Xương…) với những tác phẩm mang tính triết lí, giáo huấn sâu sắc.
Thơ Nôm Đường luật có nội dung phong phú, đa dạng, trong đó nổi bật là nội
dung triết lí, giáo huấn (đề cập đến nhiều khía cạnh của hiện thực đời sống: từ thiên
nhiên, cảnh vật, con người, từ những phạm trù đạo đức, thẩm mĩ của Nho giáo, từ
hình tượng “minh quân lương tướng” đến “ ngư tiều canh mục”), những biểu hiện
tích cực của tư tưởng Nho giáo, những tinh hoa của thời đại, những truyền thống đạo

-1Footer Page 7 of 126.


Header Page 8 of 126.

lí dân tộc... Những nội dung này không chỉ có tác dụng đối với người đương thời mà
còn có ý nghĩa đối với người ngày nay, góp phần tích cực vào việc bồi dưỡng tâm
hồn, nhân cách con người Việt Nam.
Giáo dục văn hoá sống - trong đó có văn hoá ứng xử là mục tiêu lâu dài đồng
thời là nhiệm vụ cấp thiết của ngành giáo dục trong tình hình hiện nay. Nhất là khi

Từ góc độ lí luận và phương pháp dạy học, đây là một đề tài mới, vì vậy hầu
như chưa có công trình nghiên cứu nào đề cập trực tiếp tới đề tài luận văn. Nhìn chung
một số hướng nghiên cứu sau có liên quan ít nhiều tới đề tài.
2.1. Nghiên cứu sáng tác của số tác giả tiêu biểu trong văn học trung đại có đề
cập tới nội dung triết lí, giáo huấn
Hướng nghiên cứu này góp phần khám phá về thơ Nôm Đường luật. Cuốn Thơ
Việt Nam – Thơ Nôm Đường luật từ thế kỉ VI đến hết thế kỉ XIX, Hà Xuân Liêm sưu
tầm và biên soạn, nhà xuất bản Thuận Hóa, 1997, ở phần Lược khảo lịch sử tác giả
đã trình bày về sự ra đời và quá trình phát triển của thơ Nôm Đường luật. Đặc biệt
tác giả sưu tầm và khảo cứu những tác phẩm có nội dung triết lí, giáo huấn cả về số
lượng và chất lượng, với một lực lượng tác giả đông đảo, tiêu biểu: Nguyễn Trãi,
Nguyễn Bỉnh Khiêm, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương ...
Và không chỉ có đội ngũ tác giả kể trên, chúng ta có hàng trăm thi
gia khác, người nào ý tưởng cũng phong phú. Các thi nhân thời này không
còn dùng nhiều Hán văn hoặc phỏng dịch một cách vụng về nữa. Đa số đã
vận dụng hết năng lực để làm cho thơ Việt trở nên có tính cách đặc biệt.
Ý thơ đã thoát ly hẳn thơ Trung Quốc. Thi nhân quay về khai thác những
phong cảnh, tình tứ cùng tư duy của người Việt Nam [12; tr.13].
Trong quyển Tính cách Việt Nam trong thơ Nôm luật Đường, nhà xuất bản
Văn học, Hà Nội (2001), tác giả Lê Chí Dũng đưa ra nhận xét thiên về tính cách con
người Việt trong thơ Nôm Đường luật, ở nước Đại Việt, những thi nhân bậc thầy có
thể tìm thấy “những kẽ hở để qua đó tâm thức Việt, sự tình tứ, tinh nghịch khỏe khoắn”
[4; tr.15] của dân gian được bộc lộ. Đó là ý tưởng mới, cảm xúc mới, ở đấy hình hài
của tính cách dân tộc, của văn hóa dân tộc hiện ra cụ thể.
Ngoài ra còn có các chuyên luận viết về các tác giả Nguyễn Trãi, Nguyễn Bỉnh
Khiêm, Hồ Xuân Hương, Nguyễn Khuyến, Trần Tế Xương của các nhà nghiên cứu
-3Footer Page 9 of 126.


Header Page 10 of 126.



Header Page 11 of 126.

Khi nghiên cứu thơ Nôm Nguyễn Trãi, GS Đinh Gia Khánh viết:
Trong thơ chữ Hán của Nguyễn Trãi, tính chất dân tộc đã thể hiện
rất rõ ở chỗ phản ánh thiên nhiên của đất nước ta và cuộc sống của cha
ông ta. Với thơ Nôm ông đã có thể phản ánh một cách cụ thể và sinh động
hơn thiên nhiên ấy, cuộc sống ấy” [10; Tr.255]; “Nếu như thơ Nôm
Nguyễn Trãi vừa sinh động, vừa hàm súc, vừa chân chất, vừa mĩ lệ, lại
nhiều khi gân guốc, độc đáo thì trước hết là ông có tâm hồn phong phú, tư
tưởng cao đẹp, tình cảm tế nhị, tính cách phong khoáng. [10; Tr.261]
PGS. Bùi Duy Tân đã nhận xét về thơ Nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm: “Trong
thơ Nôm viết bằng ngôn ngữ văn học dân tộc, thiên nhiên đất nước và cuộc sống của
nhân dân lại được miêu tả với phong vị dân tộc đậm đà hơn, cụ thể và sinh động
hơn”; “Rõ ràng, viết bằng tiếng mẹ đẻ, thơ Nôm Nguyễn Bỉnh Khiêm đã phản ánh
được đậm nét đời sống nhân dân”. [10; Tr.425]. Tuy viết về tác giả nhưng những
nhận định trên có thể giúp ta tìm hiểu khuynh hướng cảm hứng, nội dung phản ánh
của thơ Nôm Đường luật.
Ngoài ra còn có các chuyên luận Bình giảng thơ Nôm Đường luật, Phân tích
tác phẩm văn học trung đại Việt Nam từ góc nhìn thể loại của Lã Nhâm Thìn. Và các
bài phân tích những sáng tác thơ Nôm Đường luật của Lê Trí Viễn, Trần Đình Sử,
Nguyễn Thị Thanh Hương … cũng ít nhiều đề cập tới một số nội dung có liên quan
tới đề tài.
2.3. Sách và tài liệu phục vụ giảng dạy bộ môn Ngữ văn trong nhà trường
Chương trình Sách giáo khoa (Sách giáo viên) phục vụ việc giảng dạy trong
nhà trường phổ thông có những tác phẩm thuộc thể loại thơ Nôm Đường luật mang
nội dung triết lí, giáo huấn, ứng xử văn hóa như:
- Ngữ Văn lớp 10 có Cảnh ngày hè của Nguyễn Trãi, Nhàn của Nguyễn
Bỉnh Khiêm.

nhiên vẫn chưa có công trình nào đi sâu nghiên cứu về giáo dục văn hóa ứng xử cho
học sinh trung học phổ thông qua dạy học thơ Nôm Đường luật một cách cụ thể, toàn
diện và có hệ thống.
Vì thế trong bài nghiên cứu này, trên cơ sở tiếp thu những ý kiến, những hướng
nghiên cứu cũng như những gợi ý quý báu của các nhà nghiên cứu, người viết sẽ cố
-6Footer Page 12 of 126.


Header Page 13 of 126.

gắng tổng hợp những khía cạnh, những điểm cơ bản, những vấn đề quan trọng nhất
có liên quan đến đề tài, qua đó phân tích, lí giải làm rõ nội dung vấn đề. Từ đó, để
vận dụng vào việc giáo dục văn hóa ứng xử cho học sinh ở nhà trường phổ thông qua
dạy học thơ Nôm Đường luật và để giúp độc giả có cái nhìn thấu đáo và sâu sắc về
thơ Nôm Đường luật.
3. Mục tiêu nghiên cứu
Luận văn hướng tới mục tiêu qua việc tìm hiểu nội dung triết lí, giáo huấn
trong thơ Nôm Đường luật để giáo dục cách ứng xử văn hóa cho học sinh ở nhà
trường trung học phổ thông.
4. Nhiệm vụ nghiên cứu
Nghiên cứu những lợi thế của thơ Nôm Đường luật trong việc giáo dục văn
hoá ứng xử cho học sinh phổ thông.
Tìm hiểu những nội dung triết lí, giáo huấn, những nội dung ứng xử văn hoá
trong thơ Nôm Đường luật.
Xây dựng quy trình, cách thức vận dụng một số biện pháp dạy học thơ Nôm
Đường luật để giáo dục văn hoá ứng xử cho học sinh.
5. Đối tượng và phạm vi nghiên cứu
5.1. Đối tượng nghiên cứu
- Đề tài thực hiện đối với giáo viên giảng dạy môn Ngữ văn THPT.
- Đi sâu nghiên cứu tình hình học tập của học sinh đối với phần thơ Nôm

Chương 1: Cơ sở lí luận và thực tiễn của việc giáo dục văn hoá ứng xử cho
học sinh phổ thông qua thơ Nôm Đường luật
Chương 2: Từ nội dung triết lí, giáo huấn, ứng xử văn hoá trong thơ Nôm
Đường luật đến việc giáo dục văn hoá ứng xử cho học sinh phổ thông
Chương 3: Thiết kế giáo án minh họa

-8Footer Page 14 of 126.