Header Page 1 of 126.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TÔ THỊ HOAN

ĐÁP ỨNG KỲ VỌNG TỪ CHA MẸ VÀ CHẤT LƢỢNG
CUỘC SỐNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI – 2017

Footer Page 1 of 126.


Header Page 2 of 126.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TÔ THỊ HOAN

ĐÁP ỨNG KỲ VỌNG TỪ CHA MẸ VÀ CHẤT LƢỢNG
CUỘC SỐNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC
Chuyên ngành: Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên
Mã số: Thí điểm


Tác giả

Tô Thị Hoan

i
Footer Page 3 of 126.


Header Page 4 of 126.

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT
CLCS

Chất lượng cuộc sống

ĐTB

Điểm trung bình

ĐLC

Độ lệch chuẩn

LPE

Living-up-to parental expectations (sống theo kỳ
vọng của cha mẹ

PPE


1.Lý do chọn đề tài .......................................................................................... 1
2.Mục đích nghiên cứu .................................................................................... 3
3.Câu hỏi nghiên cứu ...................................................................................... 3
4.Giả thuyết nghiên cứu .................................................................................. 4
5.Nhiệm vụ nghiên cứu ................................................................................... 4
5.1.Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận....................................................................... 4
5.2.Nhiệm vụ nghiên cứu thực tiễn.................................................................... 4
6.Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu ............................................................ 5
6.1.Đối tượng nghiên cứu ................................................................................. 5
6.2.Khách thể nghiên cứu.................................................................................. 5
7.Phạm vi nghiên cứu ...................................................................................... 5
7.1.Về nội dung nghiên cứu............................................................................... 5
7.2.Về thời gian và không gian nghiên cứu ...................................................... 6
8.Phƣơng pháp nghiên cứu............................................................................. 6
8.1.Phương pháp nghiên cứu lý luận ................................................................ 6
8.2.Phương pháp nghiên cứu thực tiễn ............................................................. 6
8.3.Phương pháp xử lý số liệu........................................................................... 6
9.Kết cấu của đề tài ......................................................................................... 6
CHƢƠNG 1:CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ............... 8
iii
Footer Page 5 of 126.


Header Page 6 of 126.

1.1Tổng quan nghiên cứu vấn đề ................................................................... 8
1.1.1 Nghiên cứu về ảnh hưởng của những kỳ vọng từ phía cha mẹ đến sự
phát triển của trẻ ............................................................................................... 8
1.1.2 Nghiên cứu về tác động của việc đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ đến
CLCS của trẻ ................................................................................................... 12

3.2.3.Thực trạng về lòng tự trọng của học sinh THPT ................................... 56
3.2.4.Thực trạng về những cảm xúc tiêu cực của học sinh THPT .................. 56
3.3.Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS của học sinh
THPT ............................................................................................................. 60
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ ............................................................... 73
1. Kết luận: ..................................................................................................... 73
2. Khuyến nghị: ............................................................................................. 74
TÀI LIỆU THAM KHẢO ............................................................................ 76
PHỤ LỤC ....................................................................................................... 84

v
Footer Page 7 of 126.


Header Page 8 of 126.

DANH MỤC CÁC BẢNG
Bảng 1.1. Các thuộc tính của CLCS ............................................................... 24
Bảng 1.2. Các định nghĩa về CLCS – Các thành phần chính của CLCS........ 25
Bảng 1.3. Các chỉ số và mô tả chính trên mỗi thành phần cốt yếu của CLCS 26
Bảng 1.4. Một số phương pháp đo lường CLCS ............................................ 28
Bảng 3.1. Nhận thức của học sinh THPT về những kỳ vọng từ phía cha mẹ ở
từng lĩnh vực khác nhau (N=418) ................................................................... 41
Bảng 3.2. Sự khác biệt giữa học sinh nam và học sinh nữ trong nhận thức về
những kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) ......................................................... 42
Bảng 3.3. Sự khác biệt giữa học sinh hai trường Nguyễn Bỉnh Khiêm và Hồng
Thái trong nhận thức về những kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) ................. 43
Bảng 3.4. Sự khác biệt giữa học sinh các lớp 10-12 trong nhận thức về những
kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) .................................................................... 44
Bảng 3.5. Nhận thức của học sinh THPT về sự đáp ứng những kỳ vọng từ

Bảng 3.21. Sự khác biệt giữa học sinh nam và học sinh nữ trong nét tính cách
tức giận (N=418) ............................................................................................. 59
Bảng 3.22. Tương quan giữa sự đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS của học
sinh THPT (N=418) ........................................................................................ 60
Bảng 3.23. Sự khác biệt về CLCS giữa học sinh đáp ứng và không đáp ứng kỳ
vọng từ cha mẹ (N=418) ................................................................................. 61
Bảng 3.24. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và sự hài lòng với
cuộc sống của học sinh THPT (N=418) .......................................................... 62
Bảng 3.25. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và lòng tự trọng của
học sinh THPT (N=418).................................................................................. 63
Bảng 3.26. Tương quan giữa sự đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ với mức độ trầm
cảm – lo âu – stress (N=418) .......................................................................... 63
Bảng 3.27. Sự khác biệt về mức độ trầm cảm – lo âu – stress giữa học sinh
đáp ứng và không đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ (N=418) ................................ 64
Bảng 3.28. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và mức độ trầm cảm
của học sinh THPT (N=418) ........................................................................... 64
vii
Footer Page 9 of 126.


Header Page 10 of 126.

Bảng 3.29. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và mức độ lo âu của
học sinh THPT (N=418).................................................................................. 65
Bảng 3.30. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và mức độ stress
của học sinh THPT (N=418) ........................................................................... 65
Bảng 3.31. Sự khác biệt về nét tính cách tức giận giữa học sinh đáp ứng và
không đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ (N=418) ................................................... 66
Bảng 3.32. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và nét tính cách tức
giận của học sinh THPT (N=418) ................................................................... 66

DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
Sơ đồ 3.1. Mối quan hệ giữa sự đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS của học
sinh THPT ở góc độ tâm lý ............................................................................71

x
Footer Page 12 of 126.


Header Page 13 of 126.

MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Các nghiên cứu về ảnh hưởng của cha mẹ đến con cái đã và đang phát
triển cùng với các lĩnh vực của TLH trẻ em và thanh thiếu niên. Một số
nghiên cứu đã chỉ ra rằng sự phát triển tâm thần, cảm xúc và xã hội của trẻ em
và thanh thiếu niên chịu tác động rõ rệt bởi cha mẹ (xem Russell và cộng sự,
2010; Phạm Thị Bích Phượng, 2012; Đỗ Thị Thảo, 2013; Vũ Thị Khánh Linh,
2013). Các tài liệu TLH phát triển trong và ngoài nước cũng đều khẳng định
cha mẹ là một trong những nhân tố tác động đến sự phát triển tâm lý của cá
nhân (ví dụ: Shaffer & Kipp, 2013; Dương Thị Diệu Hoa và cộng sự, 2008;
Đinh Thị Kim Thoa và cộng sự, 2009; Nguyễn Văn Đồng, 2012). Cha mẹ có
thể tác động một cách trực tiếp hoặc gián tiếp đến trẻ thông qua phong cách
chăm sóc và giáo dục con cái, hay những hệ thống giá trị và chuẩn mực của
mình (Dương Thị Diệu Hoa và cộng sự, 2008; Đinh Thị Kim Thoa và cộng
sự, 2009; Nguyễn Văn Đồng, 2012). Nhiều nghiên cứu đi trước trên thế giới
đã chỉ ra mối quan hệ giữa những kỳ vọng từ phía cha mẹ với sự thích nghi,
căng thẳng tâm lý, thành tích học tập của trẻ (Wang & Heppner, 2002;
Agliata, 2005; Kobayashi, 2005; Zhan, 2006; Grossman và cộng sự, 2011).
Tuy vậy, ở Việt Nam cho đến hiện tại chỉ có rất ít nhà nghiên cứu quan tâm
đến lĩnh vực này (Văn Thị Kim Cúc, 2001; Nguyễn Thị Nhân Ái & Tô Thị

ứng kỳ vọng (perceived fulfillment of parental expectations) ở một cá nhân.
Những dẫn chứng về mặt lý luận cũng như thực tế ở trên cho thấy kỳ
vọng từ phía cha mẹ đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển tâm thần,
cảm xúc và xã hội của trẻ em và thanh thiếu niên. Nhưng mối quan hệ giữa
những kỳ vọng từ phía cha mẹ và CLCS của trẻ ở góc độ tâm lý vẫn chưa
được giải nghĩa một cách đầy đủ, rõ ràng trong bối cảnh văn hóa Việt Nam do
còn thiếu các bằng chứng nghiên cứu tin cậy.
Có thể là những kỳ vọng của cha mẹ có ảnh hưởng trực tiếp tới CLCS
của trẻ, nhưng cũng có thể là sự khác biệt giữa nhận thức về kỳ vọng từ phía
1
2

“ Uống thuốc diệt cỏ tự tử vì không đạt học sinh giỏi”, báo Dân trí Online, ngày 27/01/2013.
“Nữ sinh lớp 11 tự tử để lại 5 bức thư tuyệt mệnh”, báo Người lao động Online, ngày 27/12/2015.

2
Footer Page 14 of 126.


Header Page 15 of 126.

cha mẹ với nhận thức về khả năng đáp ứng của bản thân sẽ là dự báo tốt hơn
cho CLCS của trẻ. Một số nhà TLH như Rogers và Freud đã mặc nhiên công
nhận rằng sự khác biệt giữa cái tôi thực tế (actual self) và cái tôi lý tưởng
(ideal self) được phát triển từ vô số các tương tác với cha mẹ tạo ra những vấn
đề về sức khỏe tâm thần (xem Corey, 2005). Chính vì vậy, sẽ hữu ích hơn khi
không chỉ tìm hiểu vai trò của những kỳ vọng từ phía cha mẹ mà còn xem xét
sự khác biệt giữa kỳ vọng từ phía cha mẹ và khả năng đáp ứng những kỳ vọng
đó của cá nhân trong mối quan hệ với chất CLCS của cá nhân đó. Hay nói
cách khác là xem xét mối quan hệ giữa việc đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ

vấn, nghề nghiệp tương lai, các mối quan hệ (gia đình, bạn bè, mối
quan hệ lãng mạn).
- Giả thuyết 2: Có sự chênh lệch giữa nhận thức của học sinh THPT về
những kỳ vọng từ cha mẹ mình với thành tích thực tế của họ.
- Giả thuyết 3: Các yếu tố như mối quan hệ gia đình, bạn bè, lòng tự
trọng và môi trường trường học là những yếu tố tạo nên CLCS ở góc độ
tâm lý của học sinh THPT.
- Giả thuyết 4: Khi sự chênh lệch giữa nhận thức của học sinh THPT về
những kỳ vọng từ cha mẹ với thành tích thực tế của các em càng lớn,
điều đó có nghĩa là học sinh THPT không đáp ứng được kỳ vọng của
cha mẹ, thì CLCS ở góc độ tâm lý của các em càng thấp.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận
- Tổng quan lịch sử nghiên cứu về đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ và
CLCS của học sinh THPT.
- Làm rõ những khái niệm có liên quan: đáp ứng, kỳ vọng, CLCS.
5.2.

Nhiệm vụ nghiên cứu thực tiễn

- Chọn lọc các thang đo/bảng hỏi phù hợp với mục đích nghiên cứu của
đề tài dựa trên điểm luận các công trình nghiên cứu đi trước.
- Khảo sát định lượng và định tính để tìm hiểu mối liên hệ giữa sự đáp
ứng kỳ vọng từ cha mẹ của học sinh THPT và CLCS của các em ở góc
độ tâm lý.
4
Footer Page 16 of 126.


Header Page 17 of 126.

quan tâm về mối quan hệ lãng mạn.
CLCS là một khái niệm phức tạp, bao gồm nhiều chiều kích khác nhau
nhưng thời gian thực hiện đề tài có hạn, điều kiện làm việc còn hạn chế và
dưới góc độ của một nghiên cứu TLH, đề tài nghiên cứu chỉ giới hạn khảo sát,
tập trung nghiên cứu CLCS của học sinh THPT ở lĩnh vực tâm lý theo những
khía cạnh sau: (i) lòng tự trọng, (ii) sự hài lòng với cuộc sống, (iii) những
cảm xúc lo âu – trầm cảm – căng thẳng và nét tính cách tức giận.

5
Footer Page 17 of 126.


Header Page 18 of 126.

7.2.

Về thời gian và không gian nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 1/2016 – 10/2016.
- Không gian nghiên cứu: Toàn bộ quá trình nghiên cứu được thực hiện
trên địa bàn Hà Nội.
8. Phƣơng pháp nghiên cứu
8.1.

Phương pháp nghiên cứu lý luận
Luận văn tham khảo tài liệu có sẵn từ một số nguồn như tạp chí, báo

cáo, tác phẩm khoa học trong và ngoài ngành để xây dựng cơ sở lý thuyết cho
đề tài, tìm hiểu về những thành tựu lý thuyết, kết quả nghiên cứu đã đạt được
liên quan đến đề tài, những chủ trương và chính sách liên quan đến nội dung

- Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu: trình bày về những
vấn đề lý luận trong nghiên cứu về đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ và
CLCS của học sinh THPT.
- Chương 2: Phương pháp và tổ chức nghiên cứu: trình bày về công cụ
nghiên cứu, phương pháp lấy mẫu, mẫu nghiên cứu và cách thức phân
tích số liệu.
- Chương 3: Kết quả nghiên cứu: trình bày về những kết quả nghiên cứu
đạt được.

7
Footer Page 19 of 126.


Header Page 20 of 126.

CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề
1.1.1 Nghiên cứu về ảnh hưởng của những kỳ vọng từ phía cha mẹ đến sự
phát triển của trẻ
Khi nhắc tới tác động của kỳ vọng, người ta thường nhớ tới “hiệu ứng
Pygmalion” hay còn được gọi là “Self-fulfilling prophecy” (lời tiên đoán trở
thành sự thực) từ thực nghiệm “The Oak school” của Robert Rosenthal (1968)
với những kết quả nổi bật được thể hiện trong cuốn “Pygmalion in the
Classsroom: Teacher Expectation and Pupils’ Intellectual Development”
(Hiệu ứng Pygmalion trong lớp học: Kỳ vọng của giáo viên và sự phát triển
trí tuệ của học sinh). Trong thực nghiệm của mình, Rosenthal và Jacobson đã
lựa chọn ngẫu nhiên một số học sinh ở một trường tiểu học công lập và nói
với giáo viên của các em rằng đây là những học sinh có thể trở thành “những
người phát triển nhảy vọt” (growth spurters). Các giáo viên đã thể hiện sự kỳ

chung (p
xét sự ảnh hưởng này lên các khía cạnh khác trong cuộc sống của trẻ là ngắn
hạn hay dài hạn.
Có thể thấy, trong nhiều nghiên cứu đi trước, câu hỏi đặt ra thường là
những kỳ vọng của cha mẹ có ảnh hưởng như thế nào đến thành tích của con
cái họ. Tuy nhiên, mọi thứ không hẳn chỉ đơn giản là đi theo đường thẳng như
“kỳ vọng ảnh hưởng đến thành tích”. Rất có thể có yếu tố trung gian nào đó
nằm trong mối quan hệ này.
Grossman và cộng sự (2011) đã tiến hành một nghiên cứu sử dụng mẫu
hình đa cấp (multi-level modeling) để khảo sát về ảnh hưởng của những kỳ
vọng của cha mẹ ở cấp độ cá nhân và cấp độ toàn trường lên thành tích của
học sinh. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng khảo sát khái niệm bản thân về thành
tích của học sinh như một yếu tố trung gian cho mối quan hệ này. Nghiên cứu
lấy dữ liệu từ 4535 học sinh lớp 5 và lớp 8 trong nguồn dữ liệu của nghiên
cứu theo chiều dọc về thời thơ ấu ECLS-K ở Mỹ (Early Childhood
Longitudinal Study; bao gồm 17401 học sinh bắt đầu học mẫu giáo từ năm
1998). Kết quả nghiên cứu đã cho thấy chỉ có mối quan hệ giữa những kỳ
vọng của cha mẹ ở cấp độ cá nhân với thành tích của học sinh khi kiểm soát
yếu tố giới tính và tình trạng kinh tế - xã hội. Trong mối quan hệ này, khái
niệm bản thân về thành tích học tập của học sinh là một phần trung gian, kỳ
vọng của cha mẹ ở cấp độ toàn trường thì lại là một yếu tố điều tiết. Ở những
trường học mà những kỳ vọng của cha mẹ cao hơn trung bình thì mối quan hệ
giữa kỳ vọng của cha mẹ và thành tích của học sinh ở cấp độ cá nhân giảm.
Điều này có nghĩa là trong một cộng đồng, khi mà hầu hết các bậc phụ huynh
đều có mức độ kỳ vọng cao vào con cái thì những kỳ vọng đó lại ít có ảnh
hưởng tới trẻ. Kết quả của nghiên cứu này gợi mở cho những nghiên cứu tiếp
11
Footer Page 23 of 126.


Header Page 24 of 126.

Footer Page 24 of 126.


Header Page 25 of 126.

về những niềm tin mâu thuẫn khác nhau giữa cái tôi lý tưởng (ideal self), cái
tôi thực tế (actual self) và cái tôi bắt buộc (the ought self) sẽ dẫn đến những
cảm xúc tiêu cực.
Nhiều nghiên cứu khác về vấn đề này cũng có kết quả ủng hộ cho lý
thuyết này. Trong nghiên cứu của mình trên sinh viên Mỹ (gồm nhiều chủng
tộc khác nhau), Agliata (2005) cũng đã sử dụng bảng kiểm sống theo kỳ vọng
của cha mẹ LPEI (Wang và Heppner; 2002). Kết quả cho thấy rằng khi sự
khác biệt giữa thành tích hiện tại và nhận thức về kỳ vọng từ phía cha mẹ
càng lớn thì sinh viên càng trải nghiệm mức độ giận dữ, trầm cảm, lo âu cao
hơn, còn mức độ lòng tự trọng và khả năng thích nghi thấp hơn. Kobayashi
(2005) đã tiến hành nghiên cứu nhằm kiểm tra hệ thống các tác động trực tiếp
và gián tiếp của những nhận thức về kỳ vọng từ phía cha mẹ, sự khác biệt
trong nhận thức về các kỳ vọng đó với thành tích của sinh viên, bối cảnh văn
hóa và giá trị văn hóa lên căng thẳng tâm lý ở các sinh viên người Mỹ gốc
Hoa. Kết quả cho thấy vai trò của sự khác biệt về nhận thức như một yếu tố
trung gian trong mối quan hệ giữa những kỳ vọng từ phía cha mẹ và căng
thẳng tâm lý của sinh viên. Giá trị văn hóa có tác động trực tiếp lên căng
thẳng tâm lý thông qua sự khác biệt trong nhận thức về kỳ vọng của cha mẹ.
Việc đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ không chỉ tác động đến sự khỏe mạnh về
mặt cảm xúc (emotional well-being) mà còn có mối liên hệ với những khó
khăn trong việc đưa ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp của sinh viên (Leung
và cộng sự, 2011). Đây là kết quả nghiên cứu trên 1342 sinh viên ở ba thành
phố tại Trung Quốc (Bắc Kinh, Vũ Hán, Hồng Kông) về ảnh hưởng của
những kỳ vọng từ phía cha mẹ và những giá trị văn hóa đến những khó khăn
ra quyết định nghề nghiệp của sinh viên. Trong mối quan hệ giữa việc đáp