ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TÔ THỊ HOAN

ĐÁP ỨNG KỲ VỌNG TỪ CHA MẸ VÀ CHẤT LƢỢNG
CUỘC SỐNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC

HÀ NỘI – 2017


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC GIÁO DỤC

TÔ THỊ HOAN

ĐÁP ỨNG KỲ VỌNG TỪ CHA MẸ VÀ CHẤT LƢỢNG
CUỘC SỐNG CỦA HỌC SINH TRUNG HỌC PHỔ THÔNG

LUẬN VĂN THẠC SĨ TÂM LÝ HỌC
Chuyên ngành: Tâm lý học lâm sàng trẻ em và vị thành niên
Mã số: Thí điểm

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: TS. Trần Thành Nam

HÀ NỘI – 2017


LỜI CẢM ƠN

Chất lượng cuộc sống

ĐTB

Điểm trung bình

ĐLC

Độ lệch chuẩn

LPE

Living-up-to parental expectations (sống theo kỳ
vọng của cha mẹ

PPE

Perceived parental expectations (nhận thức về
những kỳ vọng của cha mẹ)

PSP

Perceived self-performance (nhận thức về sự thực
hiện của bản thân)

THPT

Trung học phổ thông

TLH

8.3.Phương pháp xử lý số liệu........................................................................... 6
9.Kết cấu của đề tài ......................................................................................... 6
CHƢƠNG 1:CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU ............... 8
iii


1.1Tổng quan nghiên cứu vấn đề ................................................................... 8
1.1.1 Nghiên cứu về ảnh hưởng của những kỳ vọng từ phía cha mẹ đến sự
phát triển của trẻ ............................................................................................... 8
1.1.2 Nghiên cứu về tác động của việc đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ đến
CLCS của trẻ ................................................................................................... 12
1.1.3 Nghiên cứu sự khác biệt về những kỳ vọng của cha mẹ theo tiếp cận văn
hóa ................................................................................................................. 14
1.1.4 Nghiên cứu về kỳ vọng từ phía cha mẹ và tác động của những kỳ vọng
đó đến CLCS của trẻ ở Việt Nam .................................................................... 17
1.2. Những vấn đề lý luận cơ bản của vấn đề nghiên cứu ......................... 19
1.2.1. Những vấn đề lý luận cơ bản về Kỳ vọng ............................................. 19
1.2.2. Khái niệm Đáp ứng ............................................................................... 21
1.2.3. Những vấn đề lý luận cơ bản về CLCS ................................................. 22
1.3. Đặc điểm tâm lý của học sinh THPT .................................................... 30
CHƢƠNG 2: PHƢƠNG PHÁP VÀ TỔ CHỨC NGHIÊN CỨU ............. 31
2.1. Xác định biến nghiên cứu ...................................................................... 31
2.2. Xác định mẫu nghiên cứu ...................................................................... 32
2.3. Các phƣơng pháp nghiên cứu ............................................................... 34
2.3.1. Phương pháp nghiên cứu lý luận .......................................................... 34
2.3.2. Phương pháp nghiên cứu thực tiễn ....................................................... 35
2.3.3. Phương pháp xử lý số liệu..................................................................... 39
2.4. Tổ chức nghiên cứu ................................................................................ 40
CHƢƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ................................................... 41
3.1. Thực trạng đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ của học sinh THPT .... 41

Bảng 3.3. Sự khác biệt giữa học sinh hai trường Nguyễn Bỉnh Khiêm và Hồng
Thái trong nhận thức về những kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) ................. 43
Bảng 3.4. Sự khác biệt giữa học sinh các lớp 10-12 trong nhận thức về những
kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) .................................................................... 44
Bảng 3.5. Nhận thức của học sinh THPT về sự đáp ứng những kỳ vọng từ
phía cha mẹ ở từng lĩnh vực khác nhau (N=418)............................................ 45
Bảng 3.6. Sự khác biệt giữa học sinh nam và học sinh nữ trong tự đánh giá về
mức độ đáp ứng những kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) .............................. 45
Bảng 3.7. Sự khác biệt giữa học sinh trường Nguyễn Bỉnh Khiêm và Hồng
Thái trong tự đánh giá về mức độ đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) 46
Bảng 3.8. Sự khác biệt giữa học sinh các lớp 10-12 trong tự đánh giá về mức
độ đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) ................................................. 46
Bảng 3.9. Mức độ đáp ứng kỳ vọng của học sinh THPT (N=418) ................. 47
Bảng 3.10. Sự khác biệt giữa học sinh hai trường Nguyễn Bỉnh Khiêm và
Hồng Thái về mức độ đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ (N=418) .................. 48
Bảng 3.11. Sự khác biệt giữa học sinh các lớp 10-12 về mức độ đáp ứng kỳ
vọng từ phía cha mẹ (N=418) ......................................................................... 49
Bảng 3.12. CLCS của học sinh THPT ở các lĩnh vực khác nhau (N=418) .... 50
vi


Bảng 3.13. So sánh CLCS theo giới tính (N=418) ......................................... 52
Bảng 3.14. So sánh CLCS theo khối lớp (N=418) ......................................... 53
Bảng 3.15. So sánh CLCS theo trường (N=418) ............................................ 54
Bảng 3.16. Sự hài lòng với cuộc sống của học sinh THPT (N=418) ............. 55
Bảng 3.17. Mức độ Trầm cảm – Lo âu – Stress của học sinh THPT (N=418)57
Bảng 3.18. Tương quan giữa các tiểu thang của DASS-21 với tiểu thang Cảm
xúc của Kiddo-KINDL (N=418) ..................................................................... 57
Bảng 3.19. Tương quan giữa các tiểu thang của DASS-21 với thang đo lòng
tự trọng Rosenberg (N=418) ........................................................................... 58

sinh THPT (N=418) ........................................................................................ 67
Bảng 3.34. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS ở lĩnh vực
thể chất của học sinh THPT (N=418) ............................................................. 68
Bảng 3.35. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS ở lĩnh vực
cảm xúc của học sinh THPT (N=418) ............................................................ 68
Bảng 3.36. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS ở lĩnh vực
bản thân của học sinh THPT (N=418) ............................................................ 69
Bảng 3.37. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS ở lĩnh vực
gia đình của học sinh THPT (N=418) ............................................................. 69
Bảng 3.38. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS ở lĩnh vực
bạn bè của học sinh THPT (N=418) ............................................................... 70
Bảng 3.39. Mối quan hệ giữa đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS ở lĩnh vực
trường học của học sinh THPT (N=418) ........................................................ 70

viii


DANH MỤC CÁC BIỂU ĐỒ
Biểu đồ 3.1. Mức độ hài lòng với cuộc sống của học sinh THPT (N=418)....55

ix


DANH MỤC CÁC SƠ ĐỒ
Sơ đồ 3.1. Mối quan hệ giữa sự đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS của học
sinh THPT ở góc độ tâm lý ............................................................................71

x



Yeung và cộng sự, 2010; Wahedi, 2010). Thực tế ở Việt Nam đã cho thấy
rằng những kỳ vọng quá lớn hoặc không phù hợp từ phía cha mẹ có thể có
những tác động tiêu cực đến trẻ, thậm chí là gây ra hệ quả đáng tiếc. Đã có
những trường hợp học sinh tự tử vì kết quả học tập không được như mong đợi
của cha mẹ như hai học sinh lớp 10 và 12 ở Lâm Đồng 1, hay nữ sinh lớp 11 ở
Bình Dương2. Với nhiều người, khi họ không đáp ứng được những kỳ vọng từ
phía gia đình thì họ sẽ cảm thấy xấu hổ với gia đình mình hoặc cảm thấy mình
chưa làm tròn “chữ hiếu” với cha mẹ.
Một số nghiên cứu khác chỉ ra bằng chứng về mối quan hệ giữa việc
không đáp ứng được những kỳ vọng từ phía cha mẹ với những khó khăn về
thích nghi, cảm xúc, và những căng thẳng tâm lý (Wang và Heppner, 2002;
Agliata, 2005; Kobayashi, 2005; Costigan và cộng sự, 2010; Rutherford,
2015). Trong các nghiên cứu này, sự đáp ứng kỳ vọng/sống theo kỳ vọng của
cha mẹ (fulfillment of parental expectations/living up to parental
expectations) được xác định dựa trên sự khác biệt giữa nhận thức về kỳ vọng
từ phía cha mẹ (percieved parental expectations) và nhận thức về sự thực thi
của bản thân (perceived self-performance) hay nhận thức về khả năng đáp
ứng kỳ vọng (perceived fulfillment of parental expectations) ở một cá nhân.
Những dẫn chứng về mặt lý luận cũng như thực tế ở trên cho thấy kỳ
vọng từ phía cha mẹ đóng một vai trò quan trọng trong sự phát triển tâm thần,
cảm xúc và xã hội của trẻ em và thanh thiếu niên. Nhưng mối quan hệ giữa
những kỳ vọng từ phía cha mẹ và CLCS của trẻ ở góc độ tâm lý vẫn chưa
được giải nghĩa một cách đầy đủ, rõ ràng trong bối cảnh văn hóa Việt Nam do
còn thiếu các bằng chứng nghiên cứu tin cậy.
Có thể là những kỳ vọng của cha mẹ có ảnh hưởng trực tiếp tới CLCS
của trẻ, nhưng cũng có thể là sự khác biệt giữa nhận thức về kỳ vọng từ phía
1
2

“ Uống thuốc diệt cỏ tự tử vì không đạt học sinh giỏi”, báo Dân trí Online, ngày 27/01/2013.

tích thực tế của bản thân các em có sự chênh lệch như thế nào?
- CLCS của học sinh THPT ở góc độ tâm lý được thể hiện như thế nào?

3


- Có mối liên hệ nào giữa việc đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ và CLCS của
học sinh THPT không?
4. Giả thuyết nghiên cứu
- Giả thuyết 1: Kỳ vọng của phụ huynh vào học sinh THPT thể hiện ở
những mong muốn con mình đạt được thành công trong trình độ học
vấn, nghề nghiệp tương lai, các mối quan hệ (gia đình, bạn bè, mối
quan hệ lãng mạn).
- Giả thuyết 2: Có sự chênh lệch giữa nhận thức của học sinh THPT về
những kỳ vọng từ cha mẹ mình với thành tích thực tế của họ.
- Giả thuyết 3: Các yếu tố như mối quan hệ gia đình, bạn bè, lòng tự
trọng và môi trường trường học là những yếu tố tạo nên CLCS ở góc độ
tâm lý của học sinh THPT.
- Giả thuyết 4: Khi sự chênh lệch giữa nhận thức của học sinh THPT về
những kỳ vọng từ cha mẹ với thành tích thực tế của các em càng lớn,
điều đó có nghĩa là học sinh THPT không đáp ứng được kỳ vọng của
cha mẹ, thì CLCS ở góc độ tâm lý của các em càng thấp.
5. Nhiệm vụ nghiên cứu
5.1. Nhiệm vụ nghiên cứu lý luận
- Tổng quan lịch sử nghiên cứu về đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ và
CLCS của học sinh THPT.
- Làm rõ những khái niệm có liên quan: đáp ứng, kỳ vọng, CLCS.
5.2.

Nhiệm vụ nghiên cứu thực tiễn


phải là một điều dễ dàng. Trong khuôn khổ của nghiên cứu này, chúng tôi tìm
hiểu việc đáp ứng kỳ vọng từ cha mẹ của học sinh THPT thông qua việc xem
xét sự chênh lệch giữa nhận thức về những kỳ vọng từ cha mẹ của học sinh
THPT và thành tích thực tế của các em. Cha mẹ luôn đặt kỳ vọng vào con cái
ở nhiều lĩnh vực khác nhau nhưng trong nghiên cứu này, chúng tôi chỉ tìm
hiểu sự kỳ vọng của cha mẹ vào những đứa con là học sinh THPT ở ba lĩnh
vực sau: (i) sự trưởng thành của cá nhân, (ii) thành tích học tập và (iii) những
quan tâm về mối quan hệ lãng mạn.
CLCS là một khái niệm phức tạp, bao gồm nhiều chiều kích khác nhau
nhưng thời gian thực hiện đề tài có hạn, điều kiện làm việc còn hạn chế và
dưới góc độ của một nghiên cứu TLH, đề tài nghiên cứu chỉ giới hạn khảo sát,
tập trung nghiên cứu CLCS của học sinh THPT ở lĩnh vực tâm lý theo những
khía cạnh sau: (i) lòng tự trọng, (ii) sự hài lòng với cuộc sống, (iii) những
cảm xúc lo âu – trầm cảm – căng thẳng và nét tính cách tức giận.

5


7.2.

Về thời gian và không gian nghiên cứu

- Thời gian nghiên cứu: Từ tháng 1/2016 – 10/2016.
- Không gian nghiên cứu: Toàn bộ quá trình nghiên cứu được thực hiện
trên địa bàn Hà Nội.
8. Phƣơng pháp nghiên cứu
8.1.

Phương pháp nghiên cứu lý luận



- Chương 1: Cơ sở lý luận của vấn đề nghiên cứu: trình bày về những
vấn đề lý luận trong nghiên cứu về đáp ứng kỳ vọng từ phía cha mẹ và
CLCS của học sinh THPT.
- Chương 2: Phương pháp và tổ chức nghiên cứu: trình bày về công cụ
nghiên cứu, phương pháp lấy mẫu, mẫu nghiên cứu và cách thức phân
tích số liệu.
- Chương 3: Kết quả nghiên cứu: trình bày về những kết quả nghiên cứu
đạt được.

7


CHƢƠNG 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1 Tổng quan nghiên cứu vấn đề
1.1.1 Nghiên cứu về ảnh hưởng của những kỳ vọng từ phía cha mẹ đến sự
phát triển của trẻ
Khi nhắc tới tác động của kỳ vọng, người ta thường nhớ tới “hiệu ứng
Pygmalion” hay còn được gọi là “Self-fulfilling prophecy” (lời tiên đoán trở
thành sự thực) từ thực nghiệm “The Oak school” của Robert Rosenthal (1968)
với những kết quả nổi bật được thể hiện trong cuốn “Pygmalion in the
Classsroom: Teacher Expectation and Pupils’ Intellectual Development”
(Hiệu ứng Pygmalion trong lớp học: Kỳ vọng của giáo viên và sự phát triển
trí tuệ của học sinh). Trong thực nghiệm của mình, Rosenthal và Jacobson đã
lựa chọn ngẫu nhiên một số học sinh ở một trường tiểu học công lập và nói
với giáo viên của các em rằng đây là những học sinh có thể trở thành “những
người phát triển nhảy vọt” (growth spurters). Các giáo viên đã thể hiện sự kỳ
vọng của mình vào những học sinh này, trông đợi kết quả cao từ các em thông

phần quan trọng cho hệ thống tài liệu về kỳ vọng của cha mẹ bằng việc khảo
sát cả kỳ vọng của cha mẹ và nhận thức của trẻ về những kỳ vọng đó. Mối
quan hệ giữa những kỳ vọng của cha mẹ và nhận thức của trẻ về những kỳ
vọng đó cũng rất quan trọng, sự khác biệt giữa cha mẹ và con cái cũng có thể
là một yếu tố cần khám phá khi xem xét mối quan hệ giữa những kỳ vọng của
cha mẹ với thành tích học tập của trẻ.
Wahedi (2010) đã nghiên cứu về ảnh hưởng của những kỳ vọng từ phía
cha mẹ vào thành tích tương lai của con đến sự phát triển ngôn ngữ của trẻ
trong những năm đầu đời. Đây là một nghiên cứu tương quan với biến độc lập
là mức độ kỳ vọng của cha mẹ và biến phụ thuộc là mức độ ngôn ngữ của trẻ
được tiến hành trên 101 trẻ em 5 – 6 tuổi và cha/mẹ của các em (N=101). Kết
quả cho thấy có mối tương quan thuận giữa mức độ kỳ vọng của cha mẹ và sự
9


phát triển ngôn ngữ của trẻ (r=0.31, p=0.002). Bên cạnh đó, nghiên cứu còn
phát hiện ra cha mẹ có tình trạng kinh tế - xã hội càng cao thì mức độ kỳ vọng
vào thành tích tương lai của con cái càng cao (r=0.23, p=0.019). Nghiên cứu
này đã có một đóng góp to lớn cho đời sống, kết quả nghiên cứu là cơ sở để
đưa ra khuyến nghị về việc cải thiện tình trạng kinh tế - xã hội của người dân.
Bởi lẽ, đây là một nhân tố quan trọng để trẻ đạt được một chỉ số thông minh
ngôn ngữ tốt hơn và điều này sẽ ảnh hưởng đến thành tích chung trong tương
lai sau này của trẻ. Nghiên cứu này cũng gợi mở cho những hướng nghiên
cứu trong tương lai về việc tìm hiểu xem liệu những kỳ vọng của cha mẹ có
thể ảnh hưởng tới những khía cạnh nào khác trong sự phát triển của trẻ.
Yeung và cộng sự (2010) đã thực hiện một nghiên cứu trên 275 học
sinh lớp 7 ở Singapore (tất cả học sinh đều là người gốc Hoa). Một trong
những mục đích của nghiên cứu này là nhằm tìm hiểu xem liệu những kỳ
vọng của cha mẹ có những ảnh hưởng ngắn hạn hoặc dài hạn trong việc học
môn Vật lý của học sinh hay không. Người tham gia được yêu cầu trả lời 29

học sinh. Bên cạnh đó, nghiên cứu cũng khảo sát khái niệm bản thân về thành
tích của học sinh như một yếu tố trung gian cho mối quan hệ này. Nghiên cứu
lấy dữ liệu từ 4535 học sinh lớp 5 và lớp 8 trong nguồn dữ liệu của nghiên
cứu theo chiều dọc về thời thơ ấu ECLS-K ở Mỹ (Early Childhood
Longitudinal Study; bao gồm 17401 học sinh bắt đầu học mẫu giáo từ năm
1998). Kết quả nghiên cứu đã cho thấy chỉ có mối quan hệ giữa những kỳ
vọng của cha mẹ ở cấp độ cá nhân với thành tích của học sinh khi kiểm soát
yếu tố giới tính và tình trạng kinh tế - xã hội. Trong mối quan hệ này, khái
niệm bản thân về thành tích học tập của học sinh là một phần trung gian, kỳ
vọng của cha mẹ ở cấp độ toàn trường thì lại là một yếu tố điều tiết. Ở những
trường học mà những kỳ vọng của cha mẹ cao hơn trung bình thì mối quan hệ
giữa kỳ vọng của cha mẹ và thành tích của học sinh ở cấp độ cá nhân giảm.
Điều này có nghĩa là trong một cộng đồng, khi mà hầu hết các bậc phụ huynh
đều có mức độ kỳ vọng cao vào con cái thì những kỳ vọng đó lại ít có ảnh
hưởng tới trẻ. Kết quả của nghiên cứu này gợi mở cho những nghiên cứu tiếp
11


theo cần xem xét kỳ vọng của cha mẹ ở nhiều cấp độ khác nhau để có thể
nhìn thấy một bức tranh tổng thể về mối quan hệ của những kỳ vọng từ phía
cha mẹ đến cuộc sống của trẻ em và thanh thiếu niên.
Trong một nghiên cứu khác của Zhan (2006) thì những kỳ vọng của
cha mẹ lại là yếu tố trung gian trong mối quan hệ giữa tài sản của cha mẹ và
thành tích học tập của trẻ. Kết quả nghiên cứu ở nhóm trẻ em trong độ tuổi 5
– 12 cho thấy tài sản của cha mẹ có mối liên hệ thuận chiều với điểm số môn
toán và đọc của trẻ. Trong khi đó những cha mẹ có tài sản càng nhiều thì càng
có kỳ vọng cao vào các hoạt động ở trường của trẻ.
Những nghiên cứu trên cho thấy kỳ vọng của cha mẹ có ảnh hưởng tới
cuộc sống của trẻ em và thanh thiếu niên một cách trực tiếp hoặc gián tiếp.
Đôi khi có những yếu tố trung gian trong mối quan hệ giữa những kỳ vọng

và gián tiếp của những nhận thức về kỳ vọng từ phía cha mẹ, sự khác biệt
trong nhận thức về các kỳ vọng đó với thành tích của sinh viên, bối cảnh văn
hóa và giá trị văn hóa lên căng thẳng tâm lý ở các sinh viên người Mỹ gốc
Hoa. Kết quả cho thấy vai trò của sự khác biệt về nhận thức như một yếu tố
trung gian trong mối quan hệ giữa những kỳ vọng từ phía cha mẹ và căng
thẳng tâm lý của sinh viên. Giá trị văn hóa có tác động trực tiếp lên căng
thẳng tâm lý thông qua sự khác biệt trong nhận thức về kỳ vọng của cha mẹ.
Việc đáp ứng kỳ vọng của cha mẹ không chỉ tác động đến sự khỏe mạnh về
mặt cảm xúc (emotional well-being) mà còn có mối liên hệ với những khó
khăn trong việc đưa ra quyết định lựa chọn nghề nghiệp của sinh viên (Leung
và cộng sự, 2011). Đây là kết quả nghiên cứu trên 1342 sinh viên ở ba thành
phố tại Trung Quốc (Bắc Kinh, Vũ Hán, Hồng Kông) về ảnh hưởng của
những kỳ vọng từ phía cha mẹ và những giá trị văn hóa đến những khó khăn
ra quyết định nghề nghiệp của sinh viên. Trong mối quan hệ giữa việc đáp
ứng kỳ vọng của cha mẹ với những khó khăn ra quyết định nghề nghiệp của
sinh viên thì những giá trị văn hóa đóng vai trò trung gian.
13