TÓM TẮT
Nâng cao hiệu quả dạy học ngữ văn địa phương trong đó có VHDG là một
trong những yêu cầu cấp bách hiện nay. Đó là những lí do chính để chúng tôi nghiên
cứu đề tài “Dạy học văn học dân gian trong chương trình Ngữ văn địa phương THCS,
THPT theo định hướng phát triển năng lực tiếp nhận của học sinh ở tỉnh Trà Vinh”
Chúng tôi tìm hiểu qua: Vấn đề sưu tầm, biên soạn VHDG Trà Vinh, có Quyển
“Chuyên khảo thơ ca dân gian Trà Vinh”, Trần Dũng; Quyển Thơ Thầy Thông
Chánh, Sáu Trọng, Hai Miêng, Nguyễn Hữu Hiệp – Lê Minh Quốc. Vấn đề nghiên
cứu VHDG Trà Vinh có: Diện mạo văn hóa tín ngưỡng và lễ hội dân gian Trà Vinh
củaTrần Dũng, Đặng Tấn Đức; “Diện mạo văn hóa tín ngưỡng”. Công trình nghiên
cứu có liên quan đến VHDG có: Văn hóa dân gian, mấy vấn đề về phương pháp luận
và nghiên cứu thể loại của Chu Xuân Diên; Nguyễn Xuân Kính với Thi pháp học và
việc nghiên cứu thi pháp văn học nghệ thuật dân gian. Nguyễn Xuân Lạc với Văn
học dân gian Việt Nam trong nhà trường; Trần Đức Ngôn với Các hình thức tương
tác cơ bản giữa văn học dân gian và văn học viết,...
Vấn đề tiếp nhận VHDG địa phương của học sinh phổ thông nói chung, học
sinh phổ thông tỉnh Trà Vinh nói riêng. Có cá công trình, bài viết như: Nguyễn Thị
Ngọc Điệp, “Từ định hướng giáo dục phát triển năng lực học sinh nghĩ về việc dạy
học văn học dân gian trong nhà trường phổ thông; Nguyễn Đình Chú, “Mối quan hệ
giữa văn học dân gian và văn học viết trong lịch sử văn học dân tộc; Các tài liệu trực
tiếp đề cập đến việc xây dựng và dạy học chương trình NVĐP của Nguyễn Khắc Phi,
Trần Thanh Bình, Bùi Thanh Truyền. Chúng tôi sử dụng và kế thừa những tư liệu đã
có vào việc triển khai đề tài, nghiên cứu, khảo sát thêm để bổ sung nguồn tư liệu cho
việc giảng dạy văn học địa phương.
Để nghiên cứu vấn đề mà luận văn đặt ra, trong quá trình thực hiện, chúng tôi
đã kết hợp, vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên cứu sau: phương pháp phân
tích, tổng hợp, phương pháp điều tra, khảo sát, phương pháp thống kê, phương pháp

-iii-




MỤC LỤC
Trang tựa
Quyết định giao đề tài
LỜI CAM ĐOAN ...................................................................................................... i
LỜI CẢM ƠN ........................................................................................................... ii
TÓM TẮT ................................................................................................................ iii
DANH SÁCH CÁC CHỮ VIẾT TẮT ................................................................... ix
DANH SÁCH CÁC HÌNH........................................................................................x
DANH SÁCH CÁC BẢNG ..................................................................................... xi
PHẦN MỞ ĐẦU ........................................................................................................1
1. Lí do chọn đề tài .................................................................................................1
2. Lịch sử vấn đề .....................................................................................................1
2.1. Vấn đề biên soạn sách giáo khoa Ngữ văn địa phương...............................1
2.2. Vấn đề sưu tầm, nghiên cứu văn học dân gian Trà Vinh ............................2
2.3. Vấn đề tiếp nhận VHDG địa phương của học sinh phổ thông nói chung, học
sinh phổ thông tỉnh Trà Vinh nói riêng ..............................................................3
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu......................................................................4
4. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu .......................................................................5
5. Phương pháp nghiên cứu ....................................................................................5
5.1. Phương pháp phân tích, tổng hợp ................................................................5
5.2. Phương pháp điều tra, khảo sát ...................................................................5
5.3. Phương pháp thống kê .................................................................................5
5.4. Phương pháp so sánh - đối chiếu .................................................................5
6. Đóng góp của luận văn .......................................................................................6
7. Cấu trúc của luận văn..........................................................................................6
PHẦN NỘI DUNG ....................................................................................................7
CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ DẠY - HỌC VÀ TIẾP NHẬN VĂN HỌC DÂN
GIAN VÀ CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN ĐỊA PHƯƠNG ...................................7
-v-

2.2.1. Khảo sát thực tế việc dạy - học qua phiếu thăm dò ................................32

-vi-


2.2.2. Kết quả phiếu thăm dò ý kiến .................................................................33
2.2.3. Phương pháp khảo sát qua bài kiểm tra THCS – THPT .....................52
2.3. Kết quả đánh giá về năng lực tiếp nhận văn học dân gian qua bài kiểm tra của
học sinh THCS - THPT ........................................................................................52
2.4. Nhận xét chung ..............................................................................................58
CHƯƠNG 3: GIẢI PHÁP DẠY - HỌC VĂN HỌC DÂN GIAN TRONG
CHƯƠNG TRÌNH NGỮ VĂN ĐỊA PHƯƠNG THEO ĐỊNH HƯỚNG PHÁT
TRIỂN NĂNG LỰC TIẾP NHẬN CỦA HỌC SINH THCS, THPT TỈNH
TRÀ VINH .................................................................................................. 60
3.1. Đối với giáo viên ...........................................................................................60
3.1.1.Định hướng cho học sinh tiếp nhận VHDG trong môi trường văn hóa ..60
3.1.2. Định hướng cho học sinh năng lực tiếp nhận VHDG địa phương theo đặc
trưng thể loại .....................................................................................................61
3.1.3. Dạy học theo phương pháp dạy học tích cực .........................................63
3.2. Đối với học sinh .............................................................................................65
3.2.1. Bổ sung kiến thức lịch sử, địa lí, văn hóa Trà Vinh ...............................65
3.3.2. Nâng cao năng lực tự học .......................................................................66
3.2.3. Hướng dẫn phương pháp sưu tầm VHDG ..............................................66
3.3. Thực nghiệm ..................................................................................................72
3.3.1. Những công việc chuẩn bị thực nghiệm .................................................72
3.3.2. Soạn giáo án và chuẩn bị các phương tiện .............................................73
3.3.3. Cách đánh giá .........................................................................................75
3.4. Thực nghiệm ở trường THPT ........................................................................75
3.4.1. Chọn lớp thực nghiệm và lớp đối chứng ................................................75
3.4.2. Tiến hành thực nghiệm ...........................................................................76

: Văn học dân gian

CD-TN

: Ca dao, tục ngữ

GV

: Giáo viên

HS

: Học sinh

CT

: Chương trình

CT NVĐP : Chương trình Ngữ văn địa phương
PPDH

: Phương pháp dạy học

THPT

: Trung học phổ thông

THCS

: Trung học cơ sở



DANH SÁCH CÁC HÌNH
Số hiệu hình

Tên hình

Trang

Hình 3.1

Biểu đồ thống kê tỉ lệ điểm trước thực nghiệm

77

Hình 3.2

Biểu đồ thống kê tỉ lệ điểm sau thực nghiệm

79

Hình 3.3

Biểu đồ thống kê tỉ lệ điểm trước thực nghiệm

82

Hình 3.4

Biểu đồ thống kê tỉ lệ điểm sau thực nghiệm.


Bảng 1.4

Thống kê VHDG trong sách Ngữ văn địa phương THPT

26

Bảng 3.1

Thống kê điểm kiểm tra trước thực nghiệm

76

Bảng 3.2

Bảng phân phối điểm học sinh hai lớp kiểm tra lần 1

78

Bảng 3.3

Bảng phân phối điểm học sinh hai lớp kiểm tra lần 2

78

Bảng 3.4

Tổng hợp điểm hai lần kiểm tra

78

“Năm học 2013 - 2014 là năm có ý nghĩa quan trọng khi ngành giáo dục triển
khai thực hiện nhiệm vụ phát triển giáo dục theo Nghị quyết 23-NQ/TW ngày
4/11/2013 của Ban Chấp hành Trung ương 8 khóa XI về đổi mới căn bản, toàn diện
nền giáo dục.
Việt Nam có đủ tự tin để đổi mới căn bản và toàn diện nền giáo dục. Tuy nhiên,
cách thức đổi mới phải thận trọng và tránh dàn trải, gây lãng phí lớn cho xã hội. Đó
là ý kiến chỉ đạo của Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam tại Hội nghị quán triệt và triển khai
Nghị quyết số 29-NQ/TW về đổi mới căn bản, toàn diện nền giáo dục do Bộ GD ĐT tổ chức sáng 13/2”.
Căn cứ những yêu cầu và mục tiêu đặt ra trong các nghị quyết Đảng, các thông
tư và quy chế của ngành giáo dục - đào tạo về việc nâng cao chất lượng giáo dục,
đảm bảo dạy và học theo hướng nâng dần chất lượng nhằm đáp ứng tình hình mới:
công nghiệp hóa-hiện đại hóa đất nước. Trên cơ sở dạy học lấy học sinh làm trung
tâm, từ đó giúp học sinh từng bước tiếp nhận phương pháp học tập đúng đắn, học đi
đôi với hành, áp dụng thành thạo phương pháp tự học, tự nghiên cứu trên cơ sở đó
học sinh hiểu bài và nắm kiến thức vững hơn, sâu hơn.
Nâng cao hiệu quả dạy học ngữ văn địa phương trong đó có VHDG là một
trong những yêu cầu cấp bách hiện nay.
Đó là những lí do chính để chúng tôi nghiên cứu đề tài “Dạy học văn học dân
gian trong chương trình Ngữ văn địa phương THCS, THPT theo định hướng phát
triển năng lực tiếp nhận của học sinh ở tỉnh Trà Vinh”
2. Lịch sử vấn đề
2.1. Vấn đề biên soạn sách giáo khoa Ngữ văn địa phương
Cuốn Ngữ văn địa phương THCS: Từ năm học 2002 - 2003, Bộ Giáo dục và
Đào tạo đã chỉ đạo đưa chương trình địa phương vào dạy học trong chương trình
-1-


chính khóa nhằm giúp học sinh khi vào đời có được những kiến thức khái quát về văn
học, lịch sử, địa lí của chính quê hương mình,... từ đó học sinh thấy tự hào, yêu mến
quê hương và có ý thức trách nhiệm hơn trong cuộc xây dựng và phát triển tỉnh nhà.

luôn gặp phải sự cấm đoán của nhà cầm quyền Pháp lúc bấy giờ.
Vấn đề nghiên cứu VHDG Trà Vinh:
Diện mạo văn hóa tín ngưỡng và lễ hội dân gian Trà Vinh, NXB văn hóa –
Thông tin, 2012 (T 2, 310), ( Khảo sát VHDG ở Mỹ Long, huyện Cầu Ngang).
Trần Dũng, Đặng Tấn Đức, “Diện mạo văn hóa tín ngưỡng”, Văn hóa Thông
tin, 2012.
Công trình nghiên cứu có liên quan đến VHDG:
Chu Xuân Diên (2001), Văn hóa dân gian, mấy vấn đề về phương pháp luận
và nghiên cứu thể loại, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
Nguyễn Xuân Kính (1991), Thi pháp học và việc nghiên cứu thi pháp văn học
nghệ thuật dân gian. Tạp chí Văn hóa dân gian, Số 3.
Nguyễn Xuân Lạc (1998), Văn học dân gian Việt Nam trong nhà trường. Nxb
Giáo dục, Hà Nội.
Trần Đức Ngôn, Các hình thức tương tác cơ bản giữa văn học dân gian và
văn học viết, Tạp chí Nghiên cứu văn hóa, Trường Đại học văn hóa Hà Nội, số 2.
2.3. Vấn đề tiếp nhận VHDG địa phương của học sinh phổ thông nói chung,
học sinh phổ thông tỉnh Trà Vinh nói riêng
Nguyễn Thị Ngọc Điệp, “Từ định hướng giáo dục phát triển năng lực học
sinh nghĩ về việc dạy học văn học dân gian trong nhà trường phổ thông”, Tạp chí
khoa học Đại học sư phạm TP HCM, số 56 năm 2014. Bài viết này trình bày một số
suy nghĩ về tình trạng quá tải trong dạy học văn học dân gian ở nhà trường phổ thông.
Đây là một trong nhiều nguyên nhân dẫn đến việc hạn chế sử dụng các phương pháp
dạy học tích cực, kéo theo những ảnh hưởng không nhỏ đến mục tiêu giáo dục phát
triển năng lực học sinh.

-3-


Nguyễn Đình Chú, “Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trong
lịch sử văn học dân tộc”, Viet-studies, (04:15' PM - Thứ năm, 12/08/2010).

-4-


4. Phạm vi và đối tượng nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu: Giáo viên và học sinh tại các trường THCS và THPT
ở tỉnh Trà Vinh
Phạm vi khảo sát luận văn:
Hoạt động dạy học VHDG trong chương trình Ngữ văn địa phương Trà Vinh
(Tài liệu dạy - học tại các trường THCS, THPT thuộc tỉnh Trà Vinh).
Các trường THCS, THPT thuộc tỉnh Trà Vinh và một số tài liệu có liên quan.
5. Phương pháp nghiên cứu
Để nghiên cứu vấn đề mà luận văn đặt ra, trong quá trình thực hiện, chúng tôi
đã kết hợp, vận dụng linh hoạt các phương pháp nghiên cứu sau:
5.1. Phương pháp phân tích, tổng hợp
Được sử dụng để nghiên cứu lịch sử vấn đề và phát hiện, rút ra những kết luận
cần thiết về cơ sở lí luận thông qua việc tìm hiểu các tư liệu, giáo trình, các bài nghiên
cứu thuộc các lĩnh vực Giáo dục học, Tâm lí học, Lí luận văn học, Lí luận và PPDH
văn, Lí thuyết tiếp nhận văn học,… có liên quan trực tiếp đến phạm vi đề tài.
5.2. Phương pháp điều tra, khảo sát
Được vận dụng dưới các góc độ sau: Phát phiếu điều tra cho GV và HS ở một số
trường THPT ở tỉnh Trà Vinh về dạy và học NVĐP. Điều tra khảo sát tư liệu về cuộc
đời, sự nghiệp các tác giả,...
5.3. Phương pháp thống kê
Được sử dụng để xử lý các số liệu thu thập được trong quá trình khảo sát, bổ trợ
cho phương pháp phân tích, tổng hợp nhằm đạt đến những kết luận chính xác, khách quan.
5.4. Phương pháp so sánh - đối chiếu
Được vận dụng trong việc so sánh giữa các đối tượng HS trong việc có và
không có tham gia hoạt động học NVĐP; so sánh, đối chiếu để cho thấy tầm quan
trọng của hoạt động dạy - học NVĐP ở các trường THPT Trà Vinh


1975), Nxb Văn hóa dân tộc, Hà Nội.
[3]. Trần Hòa Bình, Lê Dy, Văn Giá ( 2003), Bình văn, NXB Giáo dục.
[4]. Trần Thanh Bình (2010), “Định hướng xây dựng chương trình và biên soạn tài liệu
dạy học Ngữ văn địa phương THCS”, Tạp chí Dạy và học ngày nay, số 11/2010.
[5]. Phạm Quốc Ca (2003), Những đặc điểm cơ bản của thơ Việt Nam sau 1975,
Luận án tiến sĩ ngữ văn, Thành phố Hồ Chí Minh.
[6]. Nguyễn Đình Chú, “Mối quan hệ giữa văn học dân gian và văn học viết trong
lịch sử văn học dân tộc”, Viet-studies, (04:15' PM - Thứ năm, 12/08/2010).
[7]. Nguyễn Viết Chữ (2006), Phương pháp dạy học tác phẩm văn chương (theo thể
loại), NXB Đại Học Sư Phạm.
[8]. Đại Học Cần Thơ (1997), Văn hóa dân gian đồng bằng sông cửu Long, NXB
Giáo Dục.
[9]. Đại Học Quốc Gia TPHCM (2003), Hội thảo đổi mới giảng dạy Ngữ văn ở
trường đại học.
[10]. [10] Đại Học Cần Thơ (2006), Những vấn đề Ngữ học, Văn học và phương pháp
giảng dạy Ngữ văn.
[11]. Đại Học Cần Thơ (2007), Phương pháp dạy đọc hiểu văn bản, NXB Đại Học
Sư Phạm.
[12]. Nguyễn Văn Dân (1991), Văn học nghệ thuật và sự tiếp nhận, Viện thông tin
khoa học xã hội.
[13]. Nguyễn Văn Dân (1999), Nghiên cứu văn học lí luận và ứng dụng, NXB GD.
[14]. Huỳnh Vân Dịch (1978), “Song đề của Mỹ học tiếp nhận, Man-Phơ-Rét NaoMan”, Tạp chí văn học, (4), tr. 2.
[15]. Chu Xuân Diên (2001), Văn hóa dân gian, mấy vấn đề về phương pháp luận
và nghiên cứu thể loại, Nxb Giáo dục, Hà Nội.
-88-


[16]. Nguyễn Thị Ngọc Điệp (2014), “Từ định hướng giáo dục phát triển năng lực
học sinh nghĩ về việc dạy học văn học dân gian trong nhà trường phổ thông”,
Tạp chí khoa học Đại học sư phạm TP HCM, (56).


[33]. Phương Lựu, Trần Đình Sử, Lê Ngọc Trà (1986), Lí luận Văn học, tập I, NXB
Giáo dục.
[34]. Phương Lựu (1997), Tiếp nhận văn học, NXB Giáo dục.
[35]. Phương Lựu (1998), Mười trường phái lý luận phê bình văn học phương Tây
đương đại, NXB Giáo dục.
[36]. Trần Văn Nam (2003), “Xu hướng lụa chọn cái biểu đạt trong sự hình thành các
biểu trưng nghệ thuật của ca dao Nam Bộ”, Tạp chí văn hóa dân gian, (1).
[37]. Trần Văn Nam, Lê Thị Diệu Hà (2004), Một số vấn đề đổi mới nội dung và
phương pháp giảng dạy văn học dân gian ở trường trung học phổ thông (Tài
liệu bồi dưỡng thường xuyên), Đại Học Cần Thơ.
[38]. Trần Đức Ngôn, “Các hình thức tương tác cơ bản giữa văn học dân gian và văn
học viết”, Tạp chí Nghiên cứu văn hóa, Trường Đại học văn hóa Hà Nội, (2).
[39]. Ngữ văn 10 tập 1, NXB GD.
[40]. Triệu Văn Phấn (chủ biên) (2012), Ngữ văn địa phương Trà Vinh, NXB Giáo
dục Việt Nam.
[41]. Nguyễn Khắc Phi, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Minh Thuyết, Trần Đình Sử
(2002), Ngữ văn 6 - Tập I, NXB Giáo Dục.
[42]. Nguyễn Khắc Phi, Nguyễn Đình Chú, Nguyễn Minh Thuyết, Trần Đình Sử
(2003), Ngữ văn 7 - Tập I, NXB Giáo Dục.
[43]. Nguyễn Khắc Phi (2005), “Chương trình địa phương và việc biên soạn chương
trình địa phương môn Ngữ văn”, Tạp chí Dạy và Học ngày nay, số 8/2005
[44]. Huỳnh Như Phương (2010), Lý luận văn học, NXB Đại học Quốc gia Tp.Hồ
Chí Minh.
[45]. Trần Đình Sử, Văn 12, Tập 2, NXB Giáo dục, 1992.
[46]. Trần Đình Sử (tổng chủ biên) (20070, Ngữ văn 12 nâng cao, tập 2, NXB Giáo dục.
[47]. Văn Thái (Tổng chủ biên) (1999), Con người và môi trường, NXB Giáo dục.
[48]. Lý Toàn Thắng (2005), Ngôn ngữ học tri nhận - từ lý thuyết đại cương đến thực
tiễn tiếng Việt, NXB Phương Đông.
[49]. Trần Ngọc Thêm (2000), Cơ sở văn hóa Việt Nam, NXB Giáo dục.

-1-