ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

NGUYỄN THỊ HẢI

NÀ LỮ (HÒA AN – CAO BẰNG)
TỪ THẾ KỶ IX ĐẾN NỬA ĐẦU THẾ KỶ XIX

Chuyên ngành: Lịch sử Việt Nam
Mã số

: 60 22 54

LUẬN VĂN THẠC SĨ KHOA HỌC LỊCH SỬ

HÀ NỘI - 2009


Công trình đƣợc hoàn thành tại
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHXH & NV – ĐHQG HÀ NỘI

Hƣớng dẫn khoa học: GS.TS NGUYỄN QUANG NGỌC

Phản biện 1: TS. NGUYỄN THỊ PHƢƠNG CHI
Phản biện 2: PGS.TS ĐÀO TỐ UYÊN

Luận văn sẽ được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn tại:
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHXH & NV – ĐHQG HÀ NỘI
Vào hồi: ..... giờ, ngày ..... tháng 04 năm 2009

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

Có thể nói, trong khoảng thời gian từ thế kỷ IX
đến giữa thế kỷ XIX, Nà Lữ là khu vực thể hiện tập
trung nhất những biến động chính trị, xã hội cũng như
văn hoá của vùng Cao Bằng. Tìm hiểu Nà Lữ một cách
thấu đáo không chỉ cho ta có cái nhìn sâu sắc về mảnh
đất nơi biên viễn mà còn bổ sung nguồn tư liệu quan
trọng trong việc tìm hiểu về vấn đề Nùng Tồn Phúc,
Nùng Trí Cao, Bế Khắc Thiệu, vấn đề nhà Mạc ở Cao
Bằng, cuộc chiến tranh Trịnh – Mạc giai đoạn 1592 1677... Đồng thời, nó giúp chúng ta có cái nhìn khoa
học về những giá trị kinh tế, văn hóa truyền thống của
Nà Lữ, từ đó, có những chính sách phát triển phù hợp,
góp phần phát huy nguồn nội lực trong công cuộc công
nghiệp hóa, hiện đại hóa của đất nước.
Việc nghiên cứu Nà Lữ trong giai đoạn từ thế kỷ
IX đến giữa thế kỷ XIX sẽ cung cấp nguồn tư liệu quan
trọng, phục vụ việc giảng dạy, học tập và nghiên cứu
Lịch sử địa phương, Nhân học, Văn hóa …


Vì những lý do trên, chúng tôi chọn “Nà Lữ (Hòa
An – Cao Bằng) từ thế kỷ IX đến giữa thế kỷ XIX”
làm đề tài luận văn Thạc sĩ Lịch sử, chuyên ngành Lịch
sử Việt Nam.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Trong quá trình thực hiện đề tài, chúng tôi được
thừa hưởng rất ít kết quả nghiên cứu của các học giả đi
trước. Bởi lẽ, chưa có một công trình nào lấy Nà Lữ
làm đối tượng nghiên cứu. Tuy nhiên, ở từng lĩnh vực
và từng khía cạnh khác nhau, các học giả đã ít nhiều đề
cập đến một cách trực tiếp hay gián tiếp.

danh nhân địa phương), kỹ nghệ thổ sản và chỉ dẫn về
phương pháp giải độc. Qua bộ sách này, Bế Huỳnh nêu
lên một số vấn đề liên quan đến Nà Lữ như việc cát cứ
của Nùng Tồn Phúc, Nùng Trí Cao; việc Lê Thái Tổ
đem quân lên đánh Bế Khắc Thiệu ở Nà Lữ; chiến


tranh giữa nhà Mạc với Lê – Trịnh…, hiện tượng
“Kinh già hóa Thổ”, phong tục tập quán… nhưng rất
sơ lược.
Thứ ba là cuốn Cao Bằng thủ hiến liệt phương
danh của Mông Tô Trần sao lục năm 1955. Đây là
cuốn sách tác giả sưu tầm được khi đi điền dã tại Cao
Bằng, do ông Mông Văn Bút (con trai của ông Mông
Tô Trần) ở xã Phong Châu, huyện Trùng Khánh, tỉnh
Cao Bằng cung cấp. Hiện nay, bản gốc của cuốn sách
này đang được lưu giữ tại Bảo tàng Cao Bằng. Cao
Bằng thủ hiến liệt phương danh vừa là sự sao chép một
số cuốn sách của các nhà nghiên cứu trước như Cao
Bằng tạp chí, Cao Bằng Tam trung sự tích biên chí, …
vừa là kết quả nghiên cứu của tác giả Mông Tô Trần.
Tác phẩm gồm 49 đầu mục, 72 tờ chữ Hán Nôm đã
cung cấp cho người đọc những hiểu biết cơ bản về diên
cách, điều kiện tự nhiên, dân cư, phong tục tập quán,
thần từ cổ tích, phương pháp chữa bệnh, … ở Cao Bằng,
đặc biệt là các chức quan của huyện Thượng Lang, phủ
Trùng Khánh và các chức quan đứng đầu tỉnh Cao Bằng
trong giai đoạn 1885 -1943. Tác phẩm đã cung cấp cho
chúng ta một vài tư liệu mới về thành cổ Nà Lữ và Đền


Thắng. Tác giả là người ở làng Nà Lữ, xã Hoàng Tung,
huyện Hòa An. Luận văn được hoàn thành năm 2006,
đề cập đến đời sống vật chất và đời sống tinh thần của
cư dân Hòa An cũng như Nà Lữ nhưng tiếc rằng, tác
giả chưa chỉ ra những yếu tố truyền thống, sự biến đổi
của nó và đặc biệt là sự giao thoa văn hóa Tày Việt ở
khu vực nghiên cứu.
Cuối cùng là cuốn Địa chí các xã huyện Hòa An
xuất bản năm 2008, trong đó có phần viết về xã Hoàng
Tung (tức là xã Nà Lữ xưa), đề cập đến vị trí địa lý
hành chính, kinh tế, văn hóa - xã hội nhưng chủ yếu là
những vấn đề từ đầu thế kỷ XX đến năm 2007.
Như vậy, cho đến nay chưa có công trình nào
nghiên cứu về Nà Lữ (Hòa An, Cao Bằng) từ thế kỷ IX
đến giữa thế kỷ XIX. Hầu hết các tác phẩm nêu trên
chỉ đề cập đến thời điểm xây dựng và một vài sự kiện
lịch sử liên quan đến thành Nà Lữ và đền Vua Lê.


Nhiều vấn đề như chế độ sở hữu ruộng đất, tình hình
kinh tế, chính trị - xã hội và văn hóa của cư dân
phường Nà Lữ cùng những biến động lịch sử trong
khoảng thời gian đã giới hạn chưa được làm sáng tỏ.
Mặc nhiên, thành quả của các nhà nghiên cứu đi trước
không chỉ dẫn dắt chúng tôi đến với Nà Lữ, mà còn gợi
mở nhiều ý kiến quý báu cho chúng tôi tiếp tục đi sâu
tìm hiểu về vùng đất này trong giai đoạn từ thế kỷ IX
đến giữa thế kỷ XIX.
3. Mục đích, đối tƣợng, phạm vi và nội dung
nghiên cứu

vực chính.
Luận văn sẽ tập trung nghiên cứu về vị trí địa lý
và điều kiện tự nhiên và xã hội của Nà Lữ, quá trình
lịch sử của vùng đất này cũng như đời sống kinh tế và


xã hội của cư dân Nà Lữ trong giai đoạn từ thế kỷ IX
đến giữa thế kỷ XIX. Tuy nhiên, do hạn chế về nguồn
tư liệu, nên chúng tôi chưa thể khôi phục diện mạo Nà
Lữ một cách đầy đủ, nhất là giai đoạn trước thế kỷ
XVII. Vì thế, khi nghiên cứu về đời sống kinh tế và
văn hóa, chúng tôi chỉ tập trung vào giai đoạn tồn tại
của phường Nà Lữ từ thế kỷ XVII đến giữa thế kỷ
XIX.
4. Nguồn tƣ liệu và phƣơng pháp nghiên cứu
4.1 Nguồn tư liệu
Nghiên cứu về một địa phương cụ thể nên chúng
tôi gặp rất nhiều khó khăn trong việc tìm kiếm tài liệu,
nhất là một địa phương ở xa trung tâm đất nước như
Nà Lữ. Một vài sự kiện lịch sử, kinh tế, văn hóa của
Nà Lữ đã được nhắc đến trong các bộ sử thời phong
kiến như Đại Việt sử ký toàn thư, Khâm định Việt sử
thông giám cương mục, Đại Nam thực lục, Đại Việt
thông sử, Lịch triều tạp kỷ… Các bộ sử và ghi chép
của các học giả Việt Nam đương đại đã cung cấp cho
chúng tôi những nét khái quát về bối cảnh kinh tế, xã
hội, làm cơ sở cho việc đi sâu khảo sát về Nà Lữ.


Trong quá trình thu thập tài liệu, chúng tôi nhận

về yếu tố kinh tế, văn hóa truyền thống của Cao Bằng
nói chung và Nà Lữ nói riêng.
Mặc dù chúng tôi đã cố gắng khai thác triệt để các
tài liệu thư tịch nhưng vẫn chưa đủ để nhận thức toàn
diện về Nà Lữ. Để khắc phục khó khăn đó, chúng tôi
tiến hành thu thập tư liệu từ điều tra thực địa tại Nà Lữ
và các vùng lân cận. Kết quả, nguồn tài liệu thu được
rất phong phú, góp phần quan trọng trong việc hoàn
thành đề tài nghiên cứu này. Chúng tôi tạm thời chia
thành ba loại như sau:
- Nguồn tài liệu thư tịch sưu tầm được gồm văn
bia, câu đối đền Vua Lê, gia phả các dòng họ, quy định
của các hội hữu ước trong làng xã, sách Then …
Những tài liệu này phản ánh cụ thể tình hình kinh tế,


tín ngưỡng, phong tục tập quán… của cư dân địa
phương.
- Nguồn tài liệu vật chất: Bao gồm các di tích như
thành Nà Lữ, đền Vua Lê, gạch ngói nhà Mạc, đạn đá
thời nhà Mạc, nhà cửa, các công cụ sản xuất, … Đây là
những chứng tích vật chất còn lại giúp chúng ta nhận
thức đúng đắn hơn về Nà Lữ trong quá khứ.
- Nguồn tài liệu truyền miệng: Bao gồm các
truyền thuyết dân gian, ca dao, tục ngữ, hát ru, đồng
dao, các cách giải thích địa danh của Nà Lữ … Những
tư liệu này tuy mang tính ước lệ, thiếu độ chính xác
nhưng nếu biết so sánh, đối chiếu với các nguồn tư liệu
khác một cách nghiêm túc thì nó lại cung cấp cho
chúng ta nhiều thông tin bổ ích để nghiên cứu về Nà

đến giữa thế kỷ XIX. Dựa trên nguồn tư liệu khai thác
được, luận văn bước đầu khôi phục một cách có hệ


thống về lịch sử, kinh tế, chính trị, văn hóa cũng như
những biến động về dân cư của vùng đất này trong lịch
sử.
Kinh đô nhà Mạc cũng như hệ thống quân sự,
chính sách tích cực phát triển kinh tế, xã hội của vương
triều Mạc ở Nà Lữ nói riêng và Cao Bằng nói chung
được chúng tôi bước đầu tái hiện. Đồng thời, chúng tôi
cũng cung cấp những hiểu biết cơ bản về cuộc chiến
tranh Trịnh – Mạc diễn ra ở Cao Bằng, trong đó, Nà
Lữ là một trong những chiến trường ác liệt nhất.
Lần đầu tiên tài liệu địa bạ phường Nà Lữ lập vào
đầu triều Nguyễn được đưa ra phân tích, từ đó cho
thấy, ruộng đất tư hữu ở Nà Lữ đã chiếm ưu thế hoàn
toàn (gần 100%). Đây là kết quả của sự biến động về
chính trị, dân cư và định chế khai hoang của các triều
đại phong kiến. Sự phát triển kinh tế hàng hóa ở Nà Lữ
trong giai đoạn đầu thế kỷ XVII đã góp phần phá vỡ
quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội truyền thống.
Luận văn đã bước đầu công bố nguồn tư liệu về
các dòng họ Tày gốc Kinh ở Nà Lữ và một số địa
phương lân cận trong vùng Hòa An, góp phần làm sáng
tỏ hiện tượng “Kinh già hóa Thổ”. Đồng thời, dựa trên


nguồn tư liệu điền dã, tác giả đã chứng minh Nà Lữ là
một trong những vùng giao thoa văn hóa Tày – Việt

4. Triều Ân (2005), Văn học chữ Hán dân tộc Tày,
Nxb Văn học, HN.
5. Đỗ Bang (chủ biên-1997), Tổ chức bộ máy nhà nước
triều Nguyễn giai đoạn 1802-1884, Nxb Thuận
Hóa, Huế.
6. Ban Khoa học tỉnh Cao Bằng (1971), Đặc điểm khí
hậu Cao Bằng, tài liệu lưu hành nội bộ.
7. Ban Liên lạc họ Mạc (2007), Hợp biên thế phả họ
Mạc, Nxb Văn hóa Dân tộc, H.
8. Bảo tàng Cao Bằng (1994), Lý lịch di tích Đền vua Lê,
xã Hoàng Tung (Hòa An).
9. Bảo tàng Cao Bằng (2006), Lý lịch di tích thành Nà
Lữ.
10. Bảo tàng Cao Bằng (2002), “Những phát hiện về
khảo cổ học Cao Bằng năm 2001”, Những phát


hiện mới về Khảo cổ học năm 2001, Viện KCH,
H.
11. Bia Đền Vua Lê, xã Hoàng Tung, huyện Hòa An,
tỉnh Cao Bằng.
12. Hoàng Thị Cành (1995), Đồng dao Tày, Nxb Văn
hóa Dân tộc, H.
13. Câu đối Cao Bằng, tài liệu Thư viện tỉnh Cao
Bằng.
14. Nông Minh Châu, Vi Quốc Bảo (1973), Dân ca đám
cưới Tày Nùng, Nxb Việt Bắc.
15. Phan Huy Chú (1997), Hoàng Việt địa dư chí, Nxb
Thuận Hóa, Huế.
16. Phan Huy Chú (2006), Lịch triều hiến chương loại

28. Lê Quý Đôn (2006), Vân đài loại ngữ, Nxb Văn
hoá Thông tin, H.
29. Đường tộc Nông Văn Vân, do ông Nguyễn Thiên Tứ
ở Hưng Đạo, Hòa An cung cấp


30. Gia phả họ Bế Nguyễn, do Bế Viết Thức, Bế Xuân
Trường, phố Cao Bình, xã Hưng Đạo, huyện
Hòa An cung cấp.
31. Gia phả họ Lê, do ông Lê Duy Kế ở Nà Giưởng
(Hồng Việt - Hòa An) cung cấp.
32. Hoàng đường tộc phả, do ông Hoàng Triều Ân ở
Lam Sơn, xã Hồng Việt, huyện Hòa An cung
cấp
33. Hoàng Xuân Hãn (1996), Lý Thường Kiệt- Lịch sử
ngoại giao và tông giáo triều Lý, Nxb KHXH,
H.
34. Hội văn nghệ Cao Bằng (1993), Văn hoá dân gian
Cao Bằng.
35. Nguyễn Văn Huyên (1995), Góp phần nghiên cứu
văn hoá Việt Nam, tập 1, Nxb KHXH, H.
36. Bế Huỳnh, Cao Bằng tạp chí nhất tập, Tư liệu Viện
dân tộc học, KH: TLD.271
37. Bế Huỳnh, Cao Bằng tạp chí nhất tập, Tư liệu Thư
viện tỉnh Cao Bằng.
38. Bế Huỳnh, Cao Bằng tạp chí nguyệt tập, Tư liệu
Thư viện tỉnh Cao Bằng
39. Nông Quốc Huy (2008), Huyện Ngân Sơn, tỉnh Bắc
Kạn thế kỷ XIX, Luận văn Thạc sĩ Lịch sử, Đại
học Sư phạm – Đại học Thái Nguyên.

48. Phan Huy Lê, Vũ Minh Giang, Vũ Văn Quân, Phan
Phương Thảo (1995), Địa bạ Hà Đông, Nxb
KHXH, H.
49. Phan Huy Lê, Nguyễn Đức Nghinh, Vũ Minh
Giang, Vũ Văn Quân, Phan Phương Thảo
(1996), Địa bạ Thái Bình, Nxb Thế giới, H.
50. Ngô Sĩ Liên (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, tập I,
Nxb KHXH, H.
51. Ngô Sĩ Liên (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, tập II,
Nxb KHXH, H.
52. Ngô Sĩ Liên (1998), Đại Việt sử ký toàn thư, tập
III, Nxb KHXH, H.
53. Lã Văn Lô (1963), “Xung quanh vấn đề Thục Phán
An Dương Vương hay là truyền thuyết "Cẩu
chúa cheng vùa" của đồng bào Tày”, Tạp chí
Nghiên cứu Lịch sử, số 50, tr.48 – 57.
54. Lã Văn Lô (1963), “Xung quanh vấn đề Thục Phán
An Dương Vương hay là truyền thuyết "Cẩu
chúa cheng vùa" của đồng bào Tày”, Tạp chí
Nghiên cứu Lịch sử, số 51, tr.58 - 62.


55. Lã Văn Lô, Đặng Nghiêm Vạn (1968), Sơ lược
giới thiệu các nhóm dân tộc Tày, Nùng, Thái ở
Việt Nam, Nxb KHXH, H.
56. Lã Văn Lô, Lê Bình (1965), “Lịch sử nguyên thuỷ
của người Tày qua truyền thuyết "Pú Lương
quân”, Tạp chí Nghiên cứu Lịch sử, số 65, tr.5763.
57. Lã Văn Lô, Bảy dòng họ thổ Ty Lạng Sơn, tài liệu
Viện Dân tộc học.