ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐOÀN THỊ HUỆ

VẤN ĐỀ HƯ CẤU NGHỆ THUẬT
TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
(Khảo sát tác phẩm của Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh,
Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Mộng Giác)

TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Thành phố Hồ Chí Minh - năm 2017


ĐẠI HỌC QUỐC GIA THÀNH PHỐ HỒ CHÍ MINH
TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN

ĐOÀN THỊ HUỆ

VẤN ĐỀ HƯ CẤU NGHỆ THUẬT
TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
(Khảo sát tác phẩm của Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh,
Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Mộng Giác)
Chuyên ngành: Lý luận văn học
Mã số: 62.22.01.20

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

GVHD: PGS.TS. PHÙNG QUÝ NHÂM


toàn tri ............................. ……………………………………………………………..11
2.1.2. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại với nghệ thuật hư cấu người kể chuyện
đa thức .......................................................................................................................... 11
2.2. Hư cấu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại ................................................................................................................... .. 12
2.2.1. Hư cấu trong nghệ thuật biểu hiện phương diện đời tư thế sự của nhân vật
lịch sử ………………………………………………………………………………... 12


2.2.2. Hư cấu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật và sự kiện lịch sử bằng các mô típ
kỳ ảo ...................................................................................................................... ……13
* Tiểu kết ................................................................................................................... .. 14
Chương 3: Hư cấu trong nghệ thuật tổ chức kết cấu, lời văn trần thuật của tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại ...................................................................... .... 14
3.1. Hư cấu trong nghệ thuật tổ chức kết cấu trần thuật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại ................................................................................................................... .. 14
3.1.1. Kết cấu trần thuật trong tác phẩm tự sự ........................................................... .. 14
3.1.2. Nghệ thuật tổ chức kết cấu trần thuật như một hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại ................................................................................................. .. 15
3.2. Hư cấu trong nghệ thuật tổ chức lời văn trần thuật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại .................................................................................................................... .. 16
3.2.1. Lời văn trần thuật trong tác phẩm tự sự .......................................................... .. 16
3.2.2. Nghệ thuật tổ chức lời văn trần thuật như một hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại ................................................................................................. …17
* Tiểu kết ................................................................................................................... .. 18
KẾT LUẬN ............................................................................................................. .. 19
TÀI LIỆU THAM KHẢO


1

1.4. Gắn liền bối cảnh hội nhập và phát triển đất nước, nhu cầu viết tiểu thuyết để giáo
dục lịch sử cho thế hệ trẻ có nguyên nhân thúc bách từ thực tế đời sống. Chỉ có qua
tiểu thuyết và dưới hình thức tiểu thuyết, chính sử, dã sử và cả những dòng tâm cảm


2

của nhân dân mới đan kết thành chuỗi giá trị tinh thần – văn hóa - kho tàng của những
câu chuyện lớn – những bi kịch lớn của thời đại. Học lịch sử qua tiểu thuyết là cách
giúp người học có dịp hóa thân và trải nghiệm những cung bậc cảm xúc của cha ông,
biết sống nhân văn hơn để không lặp lại bi kịch của quá khứ. Hùng khí cha ông thấm
nhuần trong các câu chuyện kể cũng góp phần bồi dưỡng người công dân Việt Nam
sáng tạo và đầy nhiệt huyết, sống có trách nhiệm hơn trước dân tộc và lịch sử.
Với hiệu quả thẩm mỹ và tác động xã hội tích cực như thế, việc sáng tác, nghiên
cứu về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam trong giai đoạn hiện nay đang là vấn đề cần thiết.
Từ nhu cầu tìm hiểu những tìm tòi nghệ thuật trên phương diện xử lý mối quan
hệ giữa tính chân thật lịch sử và hư cấu nghệ thuật của tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt
Nam đương đại; trước yêu cầu thực tiễn cần có những bài học lý luận cơ bản giúp ích
cho người nghiên cứu trong quá trình đọc, hiểu, cảm thụ tác phẩm văn chương thuộc
tiểu thuyết lịch sử; từ tấm lòng tri ân và sự xúc động chân thành trước hồn thiêng sông
núi lắng kết trong từng trang lịch sử hào hùng của dân tộc; chúng tôi chọn “Vấn đề hư
cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại (Khảo sát tác phẩm của
Hoàng Quốc Hải, Nguyễn Xuân Khánh, Nguyễn Quang Thân, Nguyễn Mộng Giác)”
làm đề tài nghiên cứu của luận án.
2. Lịch sử nghiên cứu vấn đề
Khảo cứu các tài liệu có liên quan đến đề tài luận án, bước đầu chúng tôi đi đến
kết luận:
Trên thực tế, phần lớn các công trình nghiên cứu, các bài viết, bài phê bình có
chất lượng hiện nay mới chỉ dừng lại ở việc tìm hiểu vấn đề hư cấu nghệ thuật trong
tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại như một tham chiếu, một đề dẫn, một yếu tố làm

những tác phẩm tạo nên dư luận hoặc chứa đựng một quan niệm thể loại độc đáo.
Chúng tôi đặc biệt quan tâm đến những tác phẩm có ảnh hưởng rõ rệt đến kinh nghiệm
tiếp nhận của độc giả.
4. Phương pháp nghiên cứu
4.1. Phương pháp loại hình: được sử dụng nhằm mục đích nhận diện và phân loại các
tác phẩm thuộc tiểu thuyết lịch sử được xuất bản từ đầu thế kỷ XXI đến nay, từ đó đưa
ra cái nhìn tổng quan về tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.
4.2. Phương pháp so sánh: được vận dụng để tìm hiểu sự tiếp nhận và tiếp biến, nét
tương đồng và dị biệt trong tư duy tự sự lịch sử và những tìm tòi nghệ thuật thể hiện
vấn đề hư cấu nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại ở các tác giả
cùng hoặc khác nhau về quan niệm sáng tác.
4.3. Phương pháp lịch sử: Trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi chú ý vận dụng
phương pháp lịch sử để khảo sát tác phẩm theo hướng chiều sâu. Trong quá trình phân
tích các phương diện cơ bản của nghệ thuật tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại,


4

chúng tôi sử dụng phương pháp lịch sử vào việc cắt nghĩa, lý giải vấn đề hư cấu nghệ
thuật trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, đảm bảo tính thuyết phục cho kết
quả nghiên cứu.
4.4. Phương pháp liên ngành: Chúng tôi vận dụng những kiến thức về lịch sử, văn hóa,
xã hội để tìm hiểu và cắt nghĩa cách thức triển khai các thủ pháp nghệ thuật hư cấu của
các tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.
Bên cạnh đó, trong quá trình nghiên cứu, chúng tôi cố gắng vận dụng những hiểu
biết về thi pháp học hiện đại tiến hành khảo sát, phân tích những thành công, đặc biệt
là những tìm tòi trên phương diện hư cấu nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại một cách khách quan và toàn diện nhất có thể.
5. Đóng góp của luận án
5.1. Luận án là công trình khoa học chuyên biệt tập trung tìm hiểu nghệ thuật biểu hiện

hai vấn đề. Một là: Hư cấu trong nghệ thuật xây dựng người kể chuyện của tiểu thuyết
lịch sử Việt Nam đương đại. Hai là: Hư cấu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của
tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.
Chương 3: Hư cấu trong nghệ thuật tổ chức kết cấu, lời văn trần thuật của tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại (50 trang). Trong chương 3, chúng tôi trình bày hai
vấn đề. Một là: Hư cấu trong nghệ thuật tổ chức kết cấu trần thuật của tiểu thuyết lịch
sử Việt Nam đương đại. Hai là: Hư cấu trong nghệ thuật tổ chức lời văn trần thuật của
tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại.
Tổng thể cấu trúc luận án hướng đến việc trình bày, phân tích vấn đề hư cấu
nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại trên các phương diện: hư cấu
trong nghệ thuật xây dựng người kể chuyện và nhân vật, hư cấu trong nghệ thuật tổ
chức kết cấu và lời văn trần thuật. Từ đó, luận án hướng đến lý giải các yếu tố làm nên
thành công của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, tiếp tục khẳng định sự đóng
góp của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại vào tiến trình phát triển văn học Việt
Nam đầu thế kỷ XXI.
Chương 1
KHÁI LUẬN VỀ TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VÀ HƯ CẤU NGHỆ THUẬT
TRONG TIỂU THUYẾT LỊCH SỬ VIỆT NAM ĐƯƠNG ĐẠI
1.1. Khái luận về tiểu thuyết lịch sử
Không có tham vọng đưa thêm một định nghĩa mới về tiểu thuyết lịch sử, trên tinh
thần học hỏi và kế thừa thành tựu của người đi trước, chúng tôi bước đầu tìm hiểu, hệ
thống lại các quan niệm có liên quan đến hai vấn đề chính: 1) Nội hàm và ngoại diên
khái niệm tiểu thuyết lịch sử. 2) Phương pháp sáng tác tiểu thuyết lịch sử.
1.1.1. Nội hàm và ngoại diên khái niệm tiểu thuyết lịch sử
1.1.1.1. Nội hàm khái niệm tiểu thuyết lịch sử


6

Thứ nhất: Tiểu thuyết lịch sử là loại tiểu thuyết mô phỏng hiện thực, lấy việc tái

Hoàng Quốc Hải, Sông Côn mùa lũ của Nguyễn Mộng Giác, Hồ Quý Ly của Nguyễn


7

Xuân Khánh và một số tác phẩm khác như Nữ hoàng và Hoàng đế và giai nhân của Sơn
Táp, Nữ hoàng cuối cùng, Nữ hoàng Phong Lan của Mẫn An Kỳ… ta có thể thấy nhân
vật trung tâm trong tiểu thuyết lịch sử bao giờ cũng là nhân vật lịch sử có thật gắn liền
các sự kiện lịch sử trọng đại của dân tộc / cộng đồng. Hơn nữa, các nhân vật lịch sử này
đều là các công thần khanh tướng, vua chúa, quan lại… là những cá nhân kiệt xuất,
những phần tử ưu tú của cộng đồng / dân tộc xét trong mối tương quan với các thành
phần / giai cấp khác trong xã hội.
Tuy nhiên, không phải tất cả các tác giả tiểu thuyết lịch sử đều trực tiếp xây dựng
loại hình nhân vật trung tâm kể trên. Nhiều nhân vật trung tâm trong tiểu thuyết lịch sử
hôm nay không còn mang dáng vóc con người lý tưởng, tính cách một chiều với vua
sáng, tôi hiền, quân trung, tướng giỏi. Họ là những cá nhân bị ít nhiều điều tiếng trong
chính sử, thậm chí có người từng bị sử quan/ sử gia chính thống phê là “loạn thần tặc
tử”, “dâm loạn”, “hay ghen”... Đó là trường hợp của Hồ Quý Ly trong Hồ Quý Ly
(Nguyễn Xuân Khánh), Nguyên phi Ỷ Lan, nhà sư Từ Đạo Hạnh trong Giàn thiêu (Võ
Thị Hảo), Võ Tắc Thiên trong Nữ hoàng (Sơn Táp), Từ Hy Thái hậu trong Nữ hoàng
Phong Lan (Mẫn An Kỳ)… Chọn các cá nhân lịch sử còn nhiều nghi vấn làm nhân vật
trung tâm, tác giả tiểu thuyết lịch sử đương đại thật sự đã thổi luồng sinh khí vào đời
sống tiểu thuyết lịch sử bằng việc lật giở nhiều điều còn khuất lấp trong chính sử, đề cập
đến nhiều vấn đề nóng hổi tính thời sự của thời hiện đại, góp phần đưa ra nhiều tham
góp thiết thực cho cách nghĩ và cách sống của con người thời đại mới.
1.1.2.2. Về nguyên tắc miêu tả tính cách nhân vật lịch sử trong mối quan hệ với hoàn
cảnh trong tiểu thuyết lịch sử
Thông qua việc lựa chọn hoàn cảnh lịch sử có vấn đề (đất nước có nạn ngoại xâm,
nội loạn, dân tình đói khổ, khởi nghĩa khắp nơi), nhà văn tạo nên môi trường đầy thử
thách, đặt nhân vật vào tình thế buộc phải thi triển tài năng, bộc lộ bản lĩnh cá nhân và

c. Thi pháp chi tiết nghệ thuật của tiểu thuyết lịch sử
Với tiểu thuyết lịch sử, sự chân thực, chính xác của từng chi tiết nghệ thuật được
xác định bởi sự so sánh với từng mảng hiện thực được lưu trữ trong kho tư liệu / tài liệu
lịch sử của dân tộc. Điều này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc tạo nên môi
trường lịch sử tương thích với chuỗi hành động, phát ngôn và cả những biến chuyển trên
phương diện đời sống nội tâm của nhân vật lịch sử. Trong tiểu thuyết lịch sử, các chi tiết
nghệ thuật gắn liền với các sự kiện lịch sử, thời đại lịch sử cần chiếm tỉ trọng tương đối
lớn so với các chi tiết hư cấu nghệ thuật.
d. Thi pháp cốt truyện của tiểu thuyết lịch sử
Cốt truyện trong tiểu thuyết lịch sử cơ hồ đã có sẵn, đã được viết sẵn từ trong
chính sử. Điểm mở đầu và điểm kết thúc của câu chuyện tương thích với một khúc đoạn
trong câu chuyện lịch sử chung của cả dân tộc/ cộng đồng. Việc còn lại của nhà văn là
căn cứ vào khung sườn ấy, chọn cho mình cách kể chuyện thích hợp để nói thêm những


9

gì chính sử chưa nói hết; để truy tìm và chất vấn thêm những gì chính sử đã có viết
nhưng còn mơ hồ, khó hiểu; để bộc bạch thêm những gì mình đã biết, đã nghĩ về việc
xưa trong mối liên hệ mật thiết với những gì thuộc về tâm điểm của cuộc sống hôm nay.
1.2. Hư cấu và hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử
1.2.1. Hư cấu – thủ pháp nghệ thuật không thể thiếu trong hoạt động sáng tác văn
chương
Hư cấu nghệ thuật là thủ pháp nghệ thuật không thể thiếu trong hoạt động sáng tác
văn chương. Nhưng nếu một tác phẩm văn học chỉ hoàn toàn hư cấu thì chưa chắc đã
thuyết phục được bạn đọc. Trong hoạt động sáng tạo nghệ thuật, sự hư cấu nghệ thuật
của nhà văn và phần hiện thực bắt nguồn từ thực tế cuộc sống được ánh xạ vào trong tác
phẩm đều quan trọng.
1.2.2. Hư cấu nghệ thuật trong tiểu thuyết lịch sử - kiểu hư cấu nghệ thuật có nhiều tính
đặc thù

Khi tiếp cận hiện thực lịch sử từ góc nhìn của con người hiện đại và hậu hiện đại,
tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại có nhiều cơ hội sáng tác nên những tác
phẩm văn học như là sự phản kháng lại nhận thức lịch sử quá khứ vốn bị đóng khuôn
trong thiên kiến chung của cộng đồng. Trong trường hợp cần thiết, tác giả tiểu thuyết
lịch sử đương đại phải thông qua cả lý luận và thực tiễn sáng tác, cả yếu tố từ cảm xúc
đến trực giác, yếu tố siêu linh, thần bí thuộc về tâm thức, tiềm thức và ảo giác của con
người… để sáng tạo nên các câu chuyện lịch sử hấp dẫn và giàu tính thuyết phục.
1.3.2. Hư cấu là thủ pháp nghệ thuật chủ yếu được sử dụng linh hoạt trong tác phẩm
Nhìn chung, các tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đều thống nhất
nhau ở chỗ xem hư cấu là thủ pháp nghệ thuật chủ yếu được sử dụng linh hoạt nhằm tái
tạo lại trong tiểu thuyết lịch sử một hiện thực lịch sử tựa như lịch sử và vượt lên trên lịch
sử. Tiếp cận những gì đã thuộc về quá khứ và lấy đó làm chất liệu sáng tác, tác giả tiểu
thuyết lịch sử đích thực phải là người biết đặt câu hỏi phản biện lại lịch sử, tạo nên một
hiện thực vượt lên trên lịch sử bởi mối quan hệ từ quá khứ đến hiện tại và tương lai.
Như thế cũng có nghĩa là, tiểu thuyết lịch sử không chỉ quan tâm đến phương diện đề tài
lịch sử mà còn phải quan tâm đến mặt hình thức lẫn ý nghĩa của tiểu thuyết, sao cho ở
mỗi tác phẩm, sự hư cấu nghệ thuật phải được sử dụng nhằm đẩy mạnh tính lịch sử, gia
tăng chất xúc tác làm thăng hoa mỹ cảm nghệ thuật của tiểu thuyết.
* Tiểu kết
Trong thời gian qua, các tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đã có
chung điểm đến ở mục đích sáng tác: cố gắng đạt đến sự chuẩn xác trong việc dùng hình
thức tiểu thuyết hiện đại để biểu hiện lịch sử trên tinh thần nghệ thuật, tạo nên một địa
hạt nghệ thuật thống nhất giữa cái tựa như lịch sử và cái vượt lên trên lịch sử của tiểu
thuyết lịch sử. Tất nhiên sự vượt lên này là vượt lên về nhận thức và cảm xúc thẩm mỹ.


11

Xét về bản chất, tiểu thuyết lịch sử không thể vượt quá điểm cực hạn của sự mô phỏng
hiện thực tức là điểm cực hạn về tính tự nhiên và tính xã hội của nhân vật, sự kiện lịch



12

giác nhàm chán khi tiếp nhận câu chuyện lịch sử như tiếp nhận một chân lý, một định
kiến sẵn có từ góc nhìn phiến diện của người kể chuyện toàn tri. Thủ pháp hư cấu nghệ
thuật này trực tiếp mở ra nhiều cổng thông tin với nhiều cửa ngõ phán đoán, giúp người
đọc rộng đường hơn trong hành trình tiếp cận và giải mã hình tượng người anh hùng, vĩ
nhân của dân tộc.
2.2. Hư cấu trong nghệ thuật xây dựng nhân vật của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại
2.2.1. Hư cấu trong nghệ thuật biểu hiện phương diện đời tư thế sự của nhân vật lịch sử
2.2.1.1. Nhu cầu biểu hiện phương diện đời tư thế sự của nhân vật lịch sử
Lịch sử hiện lên trên trang viết của nhà văn hôm nay không là bản thống kê với
dãy số liệu hàn lâm đông cứng, không là sự bùng nổ của đám đông đầy ngẫu hứng, lịch
sử là sự lắng kết chiều sâu số phận cá nhân ở từng giai đoạn lịch sử mang tính bước
ngoặt. Tập trung thể hiện và đi sâu miêu tả phương diện đời tư thế sự của nhân vật lịch
sử, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam sau Đổi mới, nhất là từ thập niên 90 của thế kỷ XX đã
mang dáng dấp gương mặt người sinh động, cụ thể với mọi sự tốt/ xấu, buồn/ vui, thành
công lẫn thất bại của đời người. Đến với tiểu thuyết lịch sử Việt Nam hôm nay, mỗi
người đọc có cơ hội tìm thấy chính mình, được sẻ chia và đồng cảm với các bậc tiên
hiền, liệt sĩ, để từ đó hiểu rằng: mỗi con người, mỗi số phận, mỗi cuộc đời đều là một
thế giới nhỏ không ngừng vận động trong một thế giới khác lớn hơn đang vận hành theo
dòng chảy tự nhiên của lịch sử.
2.2.1.2. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại với nghệ thuật hư cấu phương diện đời
tư thế sự của nhân vật lịch sử
a. Nhạt dần cảm hứng sử thi khi tiếp cận nhân vật lịch sử
b. Tái tạo vẻ đẹp ngoại hình nhân vật lịch sử
c. Nội soi vẻ đẹp nội tâm nhân vật lịch sử
Mỗi nhà văn, với nhận thức, lập trường, quan điểm cá nhân đã có cách xử lý tư

2.2.2.2. Nghệ thuật hư cấu nhân vật và sự kiện lịch sử bằng mô-típ giấc mơ, hồn ma,
điềm báo
a. Mô – típ giấc mơ
b. Mô – típ hồn ma
c. Mô – típ điềm báo
Bằng việc sử dụng giấc mơ, tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đã
chuyển cái nhìn vào bên trong nhân vật, thể hiện cuộc du hành vào cõi siêu nhiên phi
thực, từ đó tạo nên không khí huyền ảo, ly kỳ trong tác phẩm. Nhờ đó mạch truyện được
phát triển tự nhiên, không đứt gãy, gượng ép, lưu giữ ấn tượng sâu đậm trong tâm trí
người đọc.
Người phương Đông lẫn phương Tây đều cho rằng: trong mỗi con người đều có
linh hồn. Khi con người chết đi, thân thể bị tiêu hủy, linh hồn thoát ra tiếp tục tồn tại và


14

chuyển hóa. Nếu linh hồn đó không có cơ hội đầu thai hoặc nơi trú ngụ chung với các
linh hồn khác mà tương tác với cõi thực có con người thì gọi là “ma”, “hồn ma”, “quỷ”.
Phật giáo gọi linh hồn là hương linh. Như vậy, hồn ma là một khái niệm trừu tượng, một
phần phi vật chất của con người sau khi chết. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại có
không ít những câu chuyện liên quan đến hồn ma như thế.
Sự hiện diện của lời sấm truyền, điềm báo có tính chất tiên tri trong tiểu thuyết
lịch sử Việt Nam đương đại có ý nghĩa cảnh báo sâu sắc đối với mọi người, nhất là đối
với người giữ ngôi quân trưởng. Nó không chỉ đúng với một thể chế xã hội đã qua mà
còn phù hợp với tất cả các thể chế xã hội khác
* Tiểu kết
Bằng thủ pháp hư cấu nghệ thuật tạo ra nhiều góc quét khác nhau, tác giả tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đã đem lịch sử đến gần hơn với cuộc sống tươi
nguyên cảm xúc, góp phần phục dựng nên nhiều bức chân dung nhân vật lịch sử sống
động, chân thật, cụ thể. Đặc biệt phải kể đến thủ pháp hư cấu hình thức người kể chuyện

chương hồi, theo trật tự thời gian tuyến tính
Nhìn chung, nghệ thuật hư cấu kết cấu trần thuật chương hồi, theo trật tự thời gian
tuyến tính đã xuất hiện khá phổ biến trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam ở cả hai giai
đoạn trước và sau 1986. Cùng với việc kế thừa cách tổ chức câu chuyện theo kiểu
truyền thống, tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đã có nhiều tìm tòi, đổi
mới, mang lại cho tác phẩm sức sống riêng, lưu giữ ấn tượng sâu sắc trong lòng bạn đọc.
Bên cạnh những sự kiện gắn liền tư liệu lịch sử chính xác, đa số các sự kiện trong tiểu
thuyết lịch sử Việt Nam đương đại không được nhà văn định mốc thời gian cụ thể. Sự
linh hoạt trong nghệ thuật hư cấu kết cấu trần thuật này giúp bạn đọc có cảm giác về
những gì được tái hiện trong tác phẩm vừa chân thật như lịch sử lại vừa sinh động, sâu
sắc, bất ngờ và hấp dẫn như những gì đang diễn ra trong cuộc sống. Việc tác giả gia
tăng yếu tố hư cấu cho câu chuyện kể bằng các yếu tố phụ như huyền tích, huyền ảo,
khúc rẽ tâm lý cũng như sự kết hợp linh hoạt nghệ thuật hư cấu kết cấu trần thuật này
với các dạng kết cấu trần thuật khác trong cùng một tác phẩm đã góp phần đem lại sự
sinh động, tăng sức hấp dẫn cho câu chuyện kể.
3.1.2.2. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại với nghệ thuật hư cấu kết cấu trần thuật
đối lập, song hành
Cùng việc kế thừa truyền thống, tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại đã
có nhiều tìm tòi đổi mới trong cách vận dụng nghệ thuật hư cấu kết cấu trần thuật đối
lập, song hành đem lại cho câu chuyện lịch sử sức hấp dẫn, cuốn hút người đọc. Trong
cùng một tác phẩm, tác giả linh hoạt hư cấu cùng lúc sự đối lập / tương phản ở nhiều
cấp độ khác nhau. Không chỉ là sự đối lập giữa “ta” và “địch”, giữa toàn thể quân dân
Đại Việt một lòng phụ tử với lũ giặc Trời tàn ác vô luân mà còn là sự đối lập giữa các


16

lực lượng chính trị, các luồng tư tưởng trái chiều giữa các nhóm/ các phe phái trong
phạm vi một triều đình, một quốc gia/ dân tộc. Đó còn là sự đối lập, tương phản thể hiện
đậm nét trong bản thân mỗi nhân vật lịch sử. Cũng như thế, thay cho nghệ thuật hư cấu

17

3.2.2. Nghệ thuật tổ chức lời văn trần thuật như một hư cấu trong tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại
3.2.2.1. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại với nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp
a. Nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp một giọng / lời kể, tả của người kể chuyện.
Nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp trước hết được biểu hiện ở lời gián tiếp một giọng
của người kể chuyện. Trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại, ứng với người kể
chuyện ngôi ba hoặc ngôi thứ nhất xưng “tôi”, nghệ thuật hư cấu lời văn gián tiếp một
giọng thể hiện cụ thể dưới hình thức lời kể, lời tả… nhằm mục đích thuật, tả, khắc họa
tính cách nhân vật chân thực, rõ nét.
Song hành cùng nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp một giọng của người kể chuyện
ngôi ba, trong tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại xuất hiện khá nhiều nghệ thuật hư
cấu lời gián tiếp một giọng của người kể chuyện xưng “tôi” ngôi nhất với điểm nhìn
hướng nội, hiện diện như lời tâm sự, lời bộc bạch nỗi lòng của người trong cuộc. Nghệ
thuật hư cấu lời văn này xuất hiện khá phổ biến với nhiều hình thức đa dạng, phong phú.
b. Nghệ thuật hư cấu lời gián tiếp hai giọng / lời nửa trực tiếp
Song hành cùng việc sử dụng lời độc thoại nội tâm, việc sử dụng thuần thục dạng
lời nửa trực tiếp là một thành công của tập thể tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam
đương đại. Sử dụng ở tần suất cao dạng lời văn nửa trực tiếp, tác giả tiểu thuyết lịch sử
Việt Nam đương đại đã tạo nên tính song điệu cho tác phẩm, thực hiện thành công sự
dung hợp giữa lời/ giọng của người kể chuyện ngôi ba với lời/ giọng của nhân vật được
nói đến. Sự pha trộn linh hoạt ấy là biểu hiện sinh động tạo nên tính đa thanh phức điệu
cho tiểu thuyết hiện đại và hậu hiện đại, khắc phục tính đơn âm một bè trong tiểu thuyết
lịch sử Việt Nam giai đoạn trước 1986.
3.2.2.2. Tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại với nghệ thuật hư cấu lời trực tiếp
a. Nghệ thuật hư cấu lời trực tiếp của nhân vật
Trong nhiều trường hợp, lời văn trực tiếp – lời đối thoại của nhân vật còn là
phương tiện được tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại sử dụng nhằm rút ngắn
khoảng cách giữa vĩ nhân là nhân vật lịch sử trong quá khứ với người đọc của cuộc sống

lịch sử Việt Nam hôm nay đã trở nên lôi cuốn, hấp dẫn bạn đọc hơn.
Nhắc đến thành công của tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại không thể không
nhắc đến vai trò của nhà văn trong việc hư cấu và kết hợp linh hoạt, hiệu quả nhiều dạng
lời văn trần thuật khác nhau trong tác phẩm. Dụng công nhiều trong nghệ thuật hư cấu
lời văn trần thuật, tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại luôn cố gắng kiếm tìm
hình thức lời văn phù hợp với người kể chuyện và nhân vật, tạo nên những hình dung cụ
thể về các cá nhân đã từng hằng tồn trong quá khứ, đồng thời chuyển tải được bức thông
điệp nghệ thuật / nhân sinh mà nhà văn muốn gửi gắm. Đặc biệt, thông qua nghệ thuật
hư cấu lời độc thoại và đối thoại nội tâm (tự cật vấn chính mình, bộc bạch nỗi niềm
thầm kín, trò chuyện với người vắng mặt), tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương


19

đại đã diễn tả thành công sự phức tạp, bí ẩn trong nội tâm nhân vật lịch sử. Hư cấu lời
độc thoại nội tâm và đối thoại nội tâm khắc họa quá trình tâm lý nội tại, mô phỏng hoạt
động cảm xúc, tâm trạng nhân vật, tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại thể
hiện rõ bản lĩnh viết ở khả năng nắm vững quy luật tâm lý nhân vật và diễn giải nó một
cách tận tường, sâu sắc nhưng lại tự nhiên như mạch chảy vốn có của cuộc sống.
KẾT LUẬN
1. Có thể thấy, nội hàm khái niệm tiểu thuyết lịch sử được tạo nên bởi ba thuộc tính cơ
bản. Nội hàm khái niệm hoàn toàn tương thích với ngoại diên bên ngoài của nó. Nó lấy
nhân vật và sự kiện lịch sử có thật ở thời đại trước thời đại nhà văn sống làm đề tài
chính cho câu chuyện được kể. Quan niệm về tiểu thuyết lịch sử như thế sẽ thích hợp
với việc xác định thể loại tác phẩm tiểu thuyết lịch sử ở bất kỳ thời đại nào với bất kỳ
nhà văn nào (không vì sự quy định thời gian hiện thực hay thời gian lịch sử mà phân
định ranh giới). Có thể việc ứng dụng lý thuyết này vào thực tiễn sáng tác và nghiên cứu
về tiểu thuyết lịch sử còn gặp nhiều khó khăn nhưng về cơ bản nó đã chỉ ra được sự
khác biệt giữa tiểu thuyết hiện thực với tiểu thuyết lịch sử, qua đó phản ánh chân xác
thực tế sáng tác tiểu thuyết lịch sử ở mỗi thời đại. Tất nhiên, chúng ta cũng cần xét đến

Ở tiểu thuyết lịch sử Việt Nam giai đoạn trước 1986, hiện tượng nhường vai trần
thuật / trần thuật từ nhiều điểm nhìn đã được sử dụng, nhân vật được tác giả trao quyền
trần thuật. Tuy nhiên, nhân vật dẫu có xưng “ta” nhưng thực chất ngôi kể vẫn ở ngôi thứ
ba, người kể chuyện được tác giả nhân vật hóa nhằm tiếp mạch trần thuật của người kể
chuyện ngôi ba vô nhân xưng, thực hiện vai trò trần thuật và minh chứng sự thật lịch sử,
gia cố thêm niềm tin của độc giả vào vai trò kể chuyện của người kể chuyện ngôi ba
theo điểm nhìn ngoại quan. Đến những năm sau 1986, nghệ thuật hư cấu trên tiếp tục
được tác giả tiểu thuyết lịch sử Việt Nam ưu ái sử dụng nhưng đã có điểm khác biệt.
Khi hư cấu hình thức người kể chuyện xưng “ta”/ “tôi”, nhà văn để người kể chuyện
xưng “ta” hoàn toàn mang điểm nhìn nội quan, đảm nhận vai trò thuật kể chính câu
chuyện lịch sử trước cộng đồng. Họ là người kể chuyện tự bạch, tự kể lại câu chuyện
với tất cả sự trải nghiệm và cảm xúc cá nhân. Thủ pháp hư cấu nghệ thuật này đưa
người đọc trực tiếp đến với thế giới nghệ thuật của tác phẩm. Không nhìn sự vật, hiện
tượng lịch sử từ điểm nhìn của người xa lạ hay kẻ bên lề mà xuất phát từ điểm nhìn của
người trong cuộc, người đọc có dịp cùng nhân vật hướng về quá khứ, cùng nhìn đời,
cùng sống và trải nghiệm / thưởng thức lịch sử với đủ đầy các cung bậc cảm xúc chân
thật và tế vi nhất của người trong cuộc. Thành công hay thất bại, hạnh phúc hay khổ đau,
khát vọng cao đẹp hay nỗi đau thầm kín của nhân vật lịch sử đều được độc giả khám
phá và cảm nhận.
Chất liệu sáng tác mà tác giả tiểu thuyết lịch sử vay mượn đều thuộc về quá khứ.
Lớp sương khói thời gian phủ mờ sự kiện tạo điều kiện thuận lợi cho nhà văn hư cấu cái
kỳ ảo trong tác phẩm như thủ pháp nghệ thuật hữu hiệu khắc họa thành công gương mặt


21

người bên trong nhân vật lịch sử. Khác với tiểu thuyết lịch sử Việt Nam giai đoạn trước
1986, tiểu thuyết lịch sử Việt Nam đương đại không dùng nghệ thuật hư cấu cái kỳ ảo
để tôn vinh thần tượng, kích thích nhu cầu chuộng lạ của độc giả mà chủ yếu hư cấu cái
kỳ ảo như phương tiện nghệ thuật cần thiết hướng đến nhu cầu khơi mở phần sâu lắng,