MỤC LỤC

1. MỞ ĐẦU...........................................................................................................2
1.1. Lí do chọn đề tài.........................................................................................2
1.2. Mục đích nghiên cứu..................................................................................2
1.3. Đối tượng nghiên cứu.................................................................................2
1.4. Phương pháp nghiên cứu:...........................................................................3
1.5. Điểm mới trong sáng kiến kinh nghiệm:....................................................3
2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN.................................................................................4
2.1. Cơ sở lí luận :.............................................................................................4
2.2. Thực trạng vấn đề.......................................................................................5
2.3. Giải pháp thực hiện....................................................................................5
2.3.1. Hướng dẫn học sinh thực hiện một sơ đồ tư duy.................................5
2.3.2. Hướng dẫn học sinh cách ghi chép trên sơ đồ tư duy..........................6
2.3.3. Tiến trình dạy học sử dụng sơ đồ tư duy trong hình thành kiến thức
mới.................................................................................................................6
a) Phân chia học sinh trong lớp thành các nhóm học tập..............................7
b) Tổ chức cho học sinh hoạt động nhóm.....................................................7
2.3.4. Giáo án đã áp dụng trong giảng dạy....................................................8
2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục............14
2.4.1. Kết quả thực nghiệm.........................................................................14
2.4.2. Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm đến chất lượng giảng dạy.......14
3. KẾT LUẬN, KIẾN NGHỊ...............................................................................16
3.1. Kết luận:...................................................................................................16
3.2. Kiến nghị:.................................................................................................16
Tài liệu tham khảo

1


1. MỞ ĐẦU.

1.2. Mục đích nghiên cứu.
Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy, học kiến thức mới một cách có hiệu quả
phát huy tính tích cực, tự giác, hứng thú của học sinh trong học tập góp phần
nâng cao chất lượng dạy và học ở trường Trung học phổ thông.
Hướng dẫn học sinh sử dụng quy trình lập sơ đồ tư duy để ghi chép trong
quá trình tìm tòi kiến thức mới.
Tiến hành thực nghiệm để xác định tính khả thi và tính hiệu quả của đề
tài.
1.3. Đối tượng nghiên cứu.
Nội dung bài 17 Hô hấp ở động vật – Sinh học 11 cơ bản.
Trên đối tượng học sinh Khối 11 Trường Trung học phổ thông Hà Trung.

2


1.4. Phương pháp nghiên cứu:
Phương pháp nghiên cứu cơ sở lý, tham khảo ý kiến của của các giáo viên
trong tổ chuyên môn.
Phương pháp thực nghiệm sư phạm: Trực tiếp sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy
– học kiến thức mới để rút kinh nghiệm.
Sử dụng phương pháp thực nghiệm, thống kê, so sánh .
1.5. Điểm mới trong sáng kiến kinh nghiệm:
Tiếp tục rèn luyện cho học sinh phương pháp mới: sử dụng bản đồ tư duy trong
học bài mới bằng cách vận dụng vào soạn bài giảng và giảng dạy bài 17: Hô hấp ở
động vật.

3


2. NỘI DUNG SÁNG KIẾN

nối kết với nhau. Chính sự liên kết này sẽ tạo ra một “bức tranh tổng thể” mô tả
về ý trung tâm một cách đầy đủ và rõ ràng.
Sơ đồ tư duy tập trung rèn luyện cách xác định chủ đề rỗ ràng, từ đó mà
học sinh phát triển ý chính và các ý phụ một cách logic, tránh được hiện tượng
viết nhầm, bỏ sót kiến thức.
Sơ đồ tư duy có ưu điểm: Dễ nhìn, dễ viết, kích thích hứng thú học tập và
khả năng sáng tạo cho học sinh và phát huy khả năng ghi nhớ của não bộ. Bản
đồ tư duy sẽ giúp chúng ta: Sáng tạo hơn, tiết kiệm thời gian, ghi nhớ tốt hơn,
nhìn thấy bức tranh tổng thể, phát triển tư duy logic, khái quát hóa...Do đó có
thể khẳng định: Sơ đồ tư duy là một công cụ hữu ích trong giảng dạy và học tập
ở trường phổ thông cũng như ở các bậc học cao hơn. Bằng phương pháp này
giáo viên sẽ có một định hướng rõ rệt, một kế hoạch cụ thể nắm vững và trình
bày những nội dung cơ bản một cách rõ ràng, học sinh suy nghĩ sáng tạo. Học
4


sinh học tập thông qua biểu đồ, tóm tắt thông tin của một bài học, hệ thống lại
kiến thức đã học, tăng cường khả năng ghi nhớ, đưa ra ý tưởng mới, v.v…
2.2. Thực trạng vấn đề.
Môn sinh học là môn đặc thù: học sinh phải biết cách tư duy, suy luận, vận
dụng kiến thức vào thực tiễn để giải thích bản chất các hiện tượng trong tự nhiên
và trong đời sống. Tuy nhiên trong thực tiễn hiện nay, còn nhiều học sinh học tập
một cách thụ động, đơn thuần là chỉ nhớ kiến thức một cách máy móc mà không
rèn luyện kỹ năng tư duy hay thuyết trình. Với cách học truyền thống học sinh chỉ
ghi chép thông tin bằng các ký tự, đường thẳng… với cách ghi chép này chúng ta
không kích thích được sự phát triển của trí não, điều đó làm cho một số học sinh
tuy học tập rất chăm chỉ nhưng sự tiếp thu vẫn hạn chế. Học sinh chưa nhận thấy
sự liên hệ của kiến thức vì thế chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ
thống, việc vận dụng kiến thức vào các bài học tiếp theo và ứng dụng trong thực
tiễn còn rất hạn chế. Các em vận dụng vào làm các bài kiểm tra, hay vào giải

nhánh. Trên mỗi khúc chỉ nên có tối đa một cụm từ khóa.
5


+ Sau đó nối các nhánh chính cấp 1 đến hình ảnh trung tâm, nối các nhánh
cấp 2 đến các nhánh cấp 1, nối các nhánh cấp 3 đến các nhánh cấp 2… bằng
đường kẻ. Các đường kẻ càng ở gần trung tâm thì càng được tô đậm hơn.
+ Nên dùng các đường kẻ cong thay vì các đường kẻ thẳng vì đường kẻ
cong được tổ chức rõ ràng sẽ thu hút được sự chú ý của mắt nhiều hơn.
+ Tất cả các nhánh tỏa ra cùng một điểm nên có cùng một màu. Chúng ta
thay đổi màu sắc khi đi từ ý chính ra đến các ý phụ cụ thể hơn.
Bước 4: Người viết có thể thêm nhiều hình ảnh nhằm giúp các ý quan trọng
thêm nổi bật cũng như giúp lưu chúng vào trí nhớ tốt hơn.

Sơ đồ tư duy minh họa
2.3.2. Hướng dẫn học sinh cách ghi chép trên sơ đồ tư duy.
Nghĩ trước khi viết, viết ngắn gọn, có tổ chức, viết lại theo ý của mình,
nên chừa khoảng trống để bổ sung sau này cần. Không nên: Ghi lại nguyên cả
đoạn văn dài dòng, ghi chép quá nhiều ý vụn vặt không cần thiết, dành quá
nhiều thời gian để ghi chép.
2.3.3. Tiến trình dạy học sử dụng sơ đồ tư duy trong hình thành kiến thức
mới.
Sơ đồ tư duy có thể sử dụng vào nhiều mục đích nhiều dạng bài trong dạy
và học như: sử dụng sơ đồ tư duy trong việc kiểm tra kiến thức cũ, hình thành
một vài đơn vị kiến thức mới hoặc toàn bài học, củng cố kiến thức từng phần
hay từng chương, thiết kế đề cương ôn tập, học sinh sử dụng sơ đồ tư duy khi
làm bài tập được giao về nhà hoặc chuẩn bị bài mới.
Trong đề tài này tôi sử dụng sơ đồ tư duy trong hình thành kiến thức mới
nhằm hiệu quả cao trong dạy và học lĩnh hội kiến thức. Tôi sử dụng sơ đồ tư duy
phối hợp với hoạt động nhóm hướng học sinh vào các hoạt động tích cực, giảm

* Tiến trình hoạt động nhóm:
Hoạt động 1: Thảo luận - Lập sơ đồ tư duy :
-Giáo viên có cho học sinh lập sơ đồ tư duy theo cá nhân – nhóm bằng
cách giải quyết hệ thống câu hỏi bám sát nội dung bài học được ghi trên bảng
(hoặc trong phiếu học tập). Thời gian hoạt động này thông thường sẽ chiếm 1/3
thời lượng tiết học.
Mục đích của bước này nhằm giúp học sinh tìm ra những nội dung cơ
bản nhất trong các mục của bài mới để từ đó biết cách tìm ra từ chìa khóa sau
này.
-Trong quá trình học sinh thảo luận theo nhóm, giáo viên sẽ bao quát và
hỗ trợ các em, định hướng cho các em có thể tìm ra những câu trả lời hợp lý,
đồng thời quản lý học sinh làm bài để ránh tình trạng có học sinh không làm mà
nói chuyện.
Hoạt động 2: Báo cáo, thuyết minh về sơ đồ tư duy :
-Sau khi học sinh đã thảo luận hoàn thiện sơ đồ tư duy, giáo viên sẽ chỉ
định một vài học sinh của các nhóm học sinh lên báo cáo, thuyết minh về kết
quả sơ đồ tư duy mà nhóm mình đã thiết lập.
7


Qua đó các em thu thập và hiểu rõ kiến thức vừa rèn luyện khả năng
thuyết trình trước đông người, giúp các em tự tin hơn, mạnh dạn hơn.
Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ đồ tư duy :
- Học sinh trong nhóm lớp sẽ đưa ra ý kiến nhận xét về cả hình thức và
nội dung kiến thức, đóng góp cho thành viên vừa báo cáo,đồng thời cho các tổ
nhận xét đánh giá về kết quả của các tổ khác.
- Giáo viên sẽ là người cố vấn, là trọng tài giúp học sinh hoàn chỉnh sơ đồ
tư duy về hình thức, dẫn dắt đến kiến thức trọng tâm của bài học. Ở bước này
giáo viên đóng vai trò người điều khiển, nhận xét, đánh giá và hoàn thiện kiến
thức cần nắm được ở mục vừa thảo luận. Giáo viên sẽ chốt lại những ý chính

hấp qua bề mặt cơ thể, qua hệ thống ống khí, qua mang và qua phổi.
- Giải thích được tại sao động vật sống dưới nước và trên cạn có khả năng
trao đổi khí hiệu quả.
2. Kĩ năng:
8


a. Kĩ năng kiến thức: Phân tích kênh hình, rút ra kiến thức.
b. Kĩ năng sống:
- Kĩ năng thể hiện sự tự tin khi trình bày ý kiến trước nhóm, tổ lớp.
- Kĩ năng lắng nghe tích cực, trình bày suy nghĩ/ý tưởng.
- Kĩ năng tìm kiến và xử lý thông tin.
- Kĩ năng trình bày suy nghĩ/ý tưởng, quản lý thời gian, đảm bảo nhận
trách nhiệm, hợp tác trong hoạt động nhóm.
3.Thái độ: Qua việc nhận thức được vai trò của quá trình hô hấp , học sinh có ý
thức tốt hơn trong việc bảo vệ sức khỏe.
II. Chuẩn bị của giáo viên, học sinh.
1. Giáo viên:
- Tranh hình 17.1, 17.2, 17.3, 17.4, 17.5 SGK.
- Máy chiếu.
- Sơ đồ tư duy của bài dạy.
2. Học sinh :
- Bút phớt, bút dạ quang, giấy A0.
- Chuẩn bị bài ở nhà.
III. Phương pháp dạy học:
-Thảo luận nhóm và hỏi đáp.
- Trực quan
IV. Tiến trình lên lớp:
1. Ổn định lớp:
2. Kiểm tra bài cũ : Không kiểm tra vì tiết trước kiểm tra 1 tiết

khí hiệu quả nhất ?
7. Nêu hướng tiến hóa ở động vật về:
- Cấu tạo của cơ quan hô hấp?
- Tính chuyên hóa của các cơ hô hấp?
- Hình thức hô hấp?
8. Xác định sơ đồ tư duy gồm mấy nhánh cấp 1?
TT2-HS: quan sát tranh, nghiên cứu SGK, thảo luận,
hoàn thành sơ đồ tư duy.
TT3-GV: quan sát, hướng dẫn hỗ trợ các nhóm.
*Hoạt động 2: Báo cáo, thuyết minh về sơ đồ tư duy
TT1-GV: vẽ chủ đề trung tâm lên bảng, gọi mỗi nhóm
một học sinh lên vẽ, thuyết minh về sơ đồ tư duy của
nhóm mình.
Tổ 1: vẽ nhánh 1; 2 (trả lời câu 1,2)
Tổ 2: vẽ nhánh 3.1, 3.2
Tổ 3: vẽ nhánh 3.3
Tổ 4: vẽ nhánh 3.4
(Tổ 2,3,4 trả lời câu hỏi 3 và 4)
Ý kiến của cá nhân 4 tổ về vẽ hướng tiến hóa.
TT2- HS: quan sát, chú ý.
*Hoạt động 3: Thảo luận, chỉnh sửa, hoàn thiện sơ
đồ tư duy.
TT1- GV: yêu cầu HS các nhóm nhận xét, chỉnh sửa .
TT2- HS : nhận xét, chỉnh sửa
TT3- GV: nhận xét, kết hợp tranh ảnh giảng giải, bổ
sung → kết luận.
TT4-HS: chỉnh sửa, bổ sung trong vở ghi.
* Hoạt động 4: Củng cố kiến thức, đánh giá hoạt
động của học sinh .
TT1- GV: gọi học sinh lên trình bày, thuyết minh về


12


Câu hỏi kiểm tra đánh giá (10 phút).
Câu 1: Đối với các động vật đơn bào và một số động vật đa bào bậc thấp như:
ruột khoang, giun tròn, giun dẹp…, sự trao đổi khí diễn ra ở đâu?
A. Qua mang
B.Màng tế bào hoặc màng cơ thể.
C.Qua hệ thống ống khí.
D.Qua phổi.
Câu 2: Đối với hầu hết các động vật ở nước: trai, ốc, tôm, cua, cá…sự trao đổi
khí diễn ra ở đâu ?
A.Qua mang
B.Màng tế bào hoặc màng cơ thể.
C.Qua hệ thống ống khí.
D.Qua phổi.
Câu 3: Ở sâu bọ sự trao đổi khí diễn ra ở đâu?
A. Qua mang
B.Màng tế bào hoặc màng cơ thể.
C.Qua hệ thống ống khí.
D.Qua phổi.
Câu 4: Đa số động vật ở cạn và một số ít các động vật ở nước như ba ba, cá
heo…sự trao đổi khí diễn ra ở đâu?
A.Qua mang
B.Màng tế bào hoặc màng cơ thể.
C.Qua hệ thống ống khí.
D.Qua phổi.
Câu 5: Tại sao trao đổi khí của mang cá xương đạt hiệu quả cao ?
A. Mang cá gồm nhiều cung mang

C. Động vật bậc cao

B. Động vật không có xương sống
D. Động vật có vú.

2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục.
2.4.1. Kết quả thực nghiệm.
Để thực hiện đề tài này, trong năm học 2016-2017 tôi đã tiến hành làm
thực nghiệm ở 2 lớp 11I, 11K trường THPT Hà Trung, vì đây là 2 lớp có lực học
tương đối đều nhau chủ yếu là học sinh có học lực trung bình khá bằng cách:
- Lớp 11I: sử dụng dạy học bằng sơ đồ tư duy kết hợp sử dụng hình ảnh bằng
công nghệ thông tin.
- Lớp 11K : sử dụng phương pháp giảng giải, thuyết trình kết hợp sử dụng hình
ảnh bằng công nghệ thông tin.
Sau khi dạy xong bài 17 “ Hô hấp ở động vật”- Sinh học 11 cơ bản. Tôi
tiến hành cho làm bài kiểm tra trắc nghiệm để đánh giá, kết quả thu được như
sau:
Lớp 11I (sĩ số 46)
Lớp 11K (sĩ số 43)
Câu
Đúng
Sai
Đúng
Sai
1
46
0
38
5
2

31
15
28
15
9
35
11
29
14
10
37
9
18
25
376/460
84/460
274/430
156/430
Tỷ lệ
(=81,7%)
(=18,3%)
(=63,7%)
(=36,3%)
Qua thống kê kết quả đạt được,tôi thấy học sinh lớp 11I hiểu bài, nhớ bài,
khả năng tư duy nhanh hơn lớp 11K đồng thời trong tiết dạy, học sinh học tập
một cách chủ động, tích cực và huy động được tất cả 100% học sinh tham gia
xây dựng bài một cách hào hứng.
2.4.2. Tác dụng của sáng kiến kinh nghiệm đến chất lượng giảng dạy.
- Với học sinh: sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy, học kiến thức mới, học
sinh sẽ hứng thú hơn, ham mê khám phá hơn trong giờ học, phát huy được tư

và kết quả học tập đạt được tốt hơn. Giáo viên hăng say dạy học và yêu nghề
hơn.
Để có giờ học tốt, giáo viên và học sinh phải có sự chuẩn bị tốt: về kiến
thức (có câu hỏi trọng tâm, sát nội dung bài học), về dụng cụ học tập yêu cầu
cần có (giấy, bút dạ hình vẽ)... và đặc biệt giáo viên chuẩn bị sơ đồ tư duy sẵn
(có thể sử dụng phần mềm mind-map). Giáo viên cần có hệ thống câu hỏi từ dễ
tới khó, từ đơn giản tới phức tạp để cho học sinh yếu kém cũng có hứng thú học
tập và nâng cao dần cho học sinh khá giỏi khỏi nhàm chán.
Tuy nhiên trong quá trình dạy học giáo viên nên tránh: việc học sinh lười
biếng chưa thật đầu tư vào chuẩn bị sơ đồ tư duy theo đúng trọng tâm bài học,
hoặc lạm dụng hình vẽ trong sơ đồ tư duy làm mất thời gian học tập.
Trên đây là kinh nghiệm nhỏ của tôi rút ra từ thực tế giảng dạy tại trường
THPT Hà Trung, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Mong rằng những kinh
nghiệm nêu trên ít nhiều có thể giúp quý Thầy Cô tham khảo, bổ sung và ứng
dụng trong qúa trình giảng dạy của mình để nâng cao chất lượng dạy và học.
Những thiếu sót trong quá trình viết đề tài là không thể tránh khỏi, rất mong
được sự góp ý chân thành của các quý Thầy Cô.
3.2. Kiến nghị:
Để đề tài thành công , phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa gia đình và nhà
trường: ở nhà phụ huynh thường xuyên kiểm tra đôn đốc việc học sinh chuẩn bị
bài, có sự hỗ trợ tích cực của giáo viên trong tổ nhóm Sinh- Công nghệ và nhà
trường cho giáo viên trong việc đổi mới phương pháp giảng dạy để đạt hiệu quả
cao.

XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ

Nguyễn Văn Thủy

Thanh hoá, ngày 22 tháng 3 năm 2017