PHẦN I: MỞ ĐẦU
1. Lí do chọn đề tài
Luật Giáo dục, điều 24.2, đã ghi: "Phương pháp giáo dục phổ thông phải
phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh; phù hợp với
đặc điểm của từng lớp học, môn học; bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện
kĩ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn; tác động đến tình cảm, đem lại niềm
vui, hứng thú học tập cho học sinh".
Có thể nói cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động học tập
chủ động, chống lại thói quen học tập thụ động. Mặt khác sinh thái học là một
phân môn khó và mang tính chất trừu tượng cao trong bộ môn sinh học đối với
học sinh thành phố thiếu kiến thức thực tế vì nó nghiên cứu về các mối quan hệ
giữa sinh vật với môi trường, các sinh vật với nhau và đặc biệt nó gắn liền với
hoạt động thực tiễn của con người. Vì vậy nắm bắt tốt các kiến thức sinh thái
học sẽ góp phần nâng cao đời sống loài người. Do đó việc tìm ra phương pháp
nâng cao chất lượng dạy học là một vấn đề cực kì quan trọng.
Trong thực tế hiện nay, còn nhiều HS học tập một cách thụ động, chỉ đơn
thuần là nhớ kiến thức một cách máy móc mà chưa rèn luyện kĩ năng tư duy. HS
chỉ học phần nào biết phần đấy, cô lập nội dung của các phần khác nhau của
cùng một bài, phân môn mà chưa có sự liên hệ kiến thức với nhau vì vậy mà
chưa phát triển được tư duy logic và tư duy hệ thống. Sử dụng sơ đồ tư duy
(SĐTD) giúp các em giải quyết được các vấn đề trên và nâng cao hiệu quả học
tập.
Từ những lí do trên, tôi hình thành ý tưởng đó là ứng dụng SĐTD trong các
nội dung bài học để có thể phát huy tối đa năng lực của mỗi cá nhân cũng như
hiệu quả học tập. Vì vậy tôi lựa chọn đề tài “Sử dụng sơ đồ tư duy trong dạy
học chương I, Phần bảy sinh học 12 ” nhằm nâng cao kết quả dạy-học.
2. Mục đích nghiên cứu của đề tài
- Trên cơ sở nghiên cứu đặc điểm tâm lí của HS THPT,nguyên lí của trí
nhớ là dễ khắc sâu hình ảnh, sơ đồ hơn là những con chữ, khả năng tư duy logic,
khả năng ghi nhớ,… mà đề ra các biện pháp tổ chức dạy và học nhằm phát triển
sự ghi nhớ, vận dụng kiến thức cho HS.

chương,... và giúp cán bộ quản lí giáo dục lập kế hoạch công tác.
SĐTD giúp HS học được phương pháp học: Việc rèn luyện phương pháp
học tập cho HS không chỉ là một biện pháp nâng cao hiệu quả dạy học mà còn là
mục tiêu dạy học. Phần lớn số HS này khi đọc sách hoặc nghe giảng trên lớp
không biết cách tự ghi chép để lưu thông tin, lưu kiến thức trọng tâm vào trí nhớ
của mình. Sử dụng thành thạo SĐTD trong dạy học HS sẽ học được phương
pháp học, tăng tính độc lập, chủ động, sáng tạo và phát triển tư duy.
SĐTD giúp HS học tập một cách tích cực. Một số kết quả nghiên cứu
cho thấy bộ não của con người sẽ hiểu sâu, nhớ lâu và in đậm cái mà do chính
mình tự suy nghĩ, tự viết, vẽ ra theo ngôn ngữ của mình vì vậy việc sử dụng
BĐTD giúp HS học tập một cách tích cực, huy động tối đa tiềm năng của bộ
não.
SĐTD giúp HS ghi chép có hiệu quả. Do đặc điểm của SĐTD nên người
thiết kế SĐTD phải chọn lọc thông tin, từ ngữ, sắp xếp, bố cục để “ghi” thông
tin cần thiết nhất và lôgic, vì vậy, sử dụng SĐTD sẽ giúp HS dần dần hình thành
cách ghi chép có hiệu quả.
2.1.2 Các bước lập SĐTD
- Bước 1: Vẽ chủ đề ở trung tâm trên một mảnh giấy (đặt nằm ngang)
+ Chúng ta sẽ bắt đầu từ trung tâm với hình ảnh của chủ đề. Hình ảnh có
thể thay thế cho cả ngàn từ và giúp chúng ta sử dụng tốt hơn trí tưởng tượng của
mình. Sau đó có thể bổ sung từ ngữ vào hình vẽ chủ đề nếu chủ đề không rõ
ràng.
+ Sử dụng màu sắc vì màu sắc có tác dụng kích thích não như hình ảnh,
đặc biệt là các màu sắc bản thân yêu thích.

2


+ Có thể dùng từ khóa, kí hiệu, câu danh ngôn, câu nói nào đó gợi ấn
tượng sâu sắc về chủ đề.

- SĐTD theo chương.
* Ưu điểm của SĐTD
- Dễ nắm được trọng tâm của vấn đề .
- Đỡ tốn thời gian ghi chép hơn so với kiểu ghi chép cũ.
- Cải thiện sức sáng tạo và trí nhớ, nắm bắt cơ hội khám phá tìm hiểu.
- Hoàn thiện bộ não, tiếp thu linh hoạt và hiệu quả.
- Giúp người học tự tin hơn vào khả năng của mình.
- Trong giảng dạy và học tập: tạo hứng thú cho HS, GV tiết kiệm thời
gian soạn giáo án, HS hiểu và nhớ lâu vấn đề hơn....

3


2.2. Thực trạng của vấn đề
2.2.1. Thuận lợi
- Đây là phương pháp học tập mới thoải mái, vui vẻ và sáng tạo, thú vị ….
- Đây là xu thế chung của giáo dục Việt Nam nên đựơc sự ủng hộ từ các
cấp, xã hội, phụ huynh, HS…
- Chương trình môn Sinh học THPT chương I - sinh thái học: Cá thể và
quần thể sinh vật có nhiều nội dung phù hợp với phương pháp giảng dạy dùng
BĐTD phát huy hiệu quả cao khi giáo viên tổ chức cho HS lĩnh hội kiến thức
- Về cơ sở vật chất của trường mỗi phòng học đã có máy chiếu và bảng
phụ.
- GV được đào tạo và tập huấn đổi mới phương pháp dạy học về sử dụng
BĐTD trong giảng dạy.
- Học sinh hiện nay đã sử dụng được máy tính tương đối thành thạo.
- Phương pháp sử dụng SĐTD trong dạy học các kiểu bài phù hợp tâm
sinh lý lứa tuổi HS, khắc phục được sự nhàm chán của phương pháp dạy học
truyền thống. Vì vậy, gây hứng thú cho người học, kích thích HS tư duy tích
cực.

- Các em chưa biết tổ chức cách học theo nhóm, theo tổ.
* Sử dụng SĐTD và một số biện pháp nhằm phát triển sự ghi nhớ, thông
hiểu, vận dụng kiến thức mới của HS.
Để nâng cao sự ghi nhớ, thông hiểu, vận dụng kiến thức mới của HS tôi
đã tác động đến nhiều mặt. Ở đây tôi tập trung tác động đến hai đối tượng quyết
định của quá trình dạy - học để chuẩn bị và bổ sung phương pháp mới sử dụng
SĐTD hiệu quả mà tôi đã sử dụng.
Sử dụng SĐTD
Từ đầu năm học, tôi đã giới thiệu đến HS các kiểu ghi chép theo kiểu đề
mục, kiểu trích dẫn, kiểu luận đề, kiểu tự do. Thực tế, các kiểu ghi chép này các
em cũng đã thực hiện rồi nhưng ít được biết đến tên và tác dụng cũng như hiệu
quả của từng kiểu ghi. Nhưng điều đáng quan tâm là các kiểu ghi chép trên nếu
được kết hợp với việc hệ thống kiến thức bài học theo kiểu SĐTD sẽ giúp HS
nhớ lâu hơn, gây hứng thú và niềm đam mê học tập hơn cho HS, giúp cho các
kiến thức ấy "đi thẳng vào đầu" HS một cách nhanh chóng, hiệu quả hơn. Để cải
thiện việc ghi chép của mình, tôi đã yêu cầu HS cần lưu ýù:
+ Làm bài tập về nhà trước khi đến lớp, xem trước bài học mới.
+ Đi học đầy đủ, nếu bạn bỏ một buổi học thì bạn phải mượn vở của bạn
cùng lớp để ghi lại.
+ Ngoài các loại bút thông thường, HS cần trang bị thêm các loại bút dạ
quang, bút màu để làm nổi những thông tin quan trọng.
+ Dùng các ký hiệu để ghi bài nhanh hơn.
+ Chú ý lắng nghe những lời giảng của GV. Không cần ghi lại mọi lời
giảng của GV mà hãy tư duy để ghi những điều quan trọng nhất. Luôn động não
chứ đừng chỉ ghi chép như một cái máy.
+ Nếu bỏ lỡ thông tin nào, hãy cách ra vài dòng để bổ sung sau, bằng cách
hỏi lại GV hay các bạn khác.
+ Dành khoảng thời gian để xem xét lại những ghi chép.
+ Ghi chép khi đọc một thông tin, một bài học mới nào đó ở sách giáo
khoa sẽ giúp bạn nhớ được các thông tin đó.

dung đã học trong bài, dùng hiệu ứng của phần mềm PowerPoint lần lượt đưa ra
theo mục đích giảng dạy.
Qua nhiều bài củng cố như cách thực hiện ở trên, tôi nhận thấy các em
nhớ bài nhanh hơn, từng bước xây dựng được kĩ năng diễn giải. Song song với
việc củng cố bài học, khi HS đã hoàn thành sơ đồ tóm tắt, tôi thường dành vài
phút đề phân tích nhằm khắc sâu kiến thức qua các từ khóa của sơ đồ, cũng như
hướng dẫn các em kết nối các từ khóa đó. Bởi mục đích cuối cùng của tôi là
giúp các em có thể liên kết các bài có kiến thức liên quan được hệ thống thành
một SĐTD hoàn hảo.
SĐTD đầy đủ cùng với các hình ảnh, GV nên để cho HS trình bày lại đầy
đủ các nội dung và để thời gian cho các em quan sát, ghi nhớ. Cuối cùng GV là
người chốt lại, khắc sâu kiến thức cho HS.
2.3.4. Sử dụng SĐTD trong việc dạy tiết ôn tập, tổng kết kiến thức
Bài ôn tập tổng kết không phải chỉ là sự tái hiện, giảng lại kiến thức cho
học sinh mà phải thể hiện được sự hệ thống hóa, khái quát hóa và vận dụng,
nâng cao toàn diện kiến thức của phần cần ôn tập cho học sinh. Vì vậy cần có sự
xác định mục tiêu rõ ràng cho bài ôn tập về kiến thức, kỹ năng cần hệ thống,

6


khái quát và mức độ phát triển kiến thức cho phù hợp với khả năng nhận thức
của học sinh.
Khi chuẩn bị bài ôn tập cần sắp xếp các kiến thức cần khái quát, hệ thống
cho một chương hay một phần theo hệ thống có logic chặt chẽ, theo tiến trình
phát triển của kiến thức, cùng các kỹ năng cần rèn luyện.
Phương pháp dạy học được sử dụng chủ yếu trong giờ ôn tập là đàm
thoại tìm tòi, sử dụng bài tập Sinh học. Việc khái quát hóa kiến thức, phát
triển tư tưởng, năng lực nhận thức của học sinh đựơc điều khiển bằng các câu
hỏi dẫn dắt giúp học sinh tìm ra mối liên hệ giữa các kiến thức và khái quát



Kết quả thảo luận đạt được:
I. Môi trường sống và các nhân tố sinh thái

9


II. Giới hạn sinh thái và ổ sinh thái

III. Sự thích nghi của sinh vật với môi trường sống

10


2.3.5.2 Bài 36: QUẦN THỂ SINH VẬT VÀ MỐI QUAN HỆ GIỮA CÁC
CÁ THỂ TRONG QUẦN THỂ
I. Kiểm tra bài cũ: Trước khi học bài “Quần thể sinh vật và mối quan hệ giữa
các cá thể trong quần thể” Sinh học 12.
Hoàn thành SĐTD sau

II. Dạy học bài mới
1.Phương pháp : sử dụng sơ đồ tư duy kết hợp với kĩ thuật khăn phủ bàn

11


2. Câu hỏi chung cho 4 nhóm học sinh: Hãy nghiên cứu sách giáo khoa bài 36
hoàn thành sơ đồ trên?
3. Kết quả giáo viên hướng dẫn và điều hành từng cá nhân ở mỗi nhóm làm việc



4.Hiệu quả của SKKN
HS tiếp cận kiến thức một cách nhẹ nhàng hơn, nắm vững kiến thức sâu
hơn và có khả năng nhớ lâu hơn nhờ tác dụng của sơ đồ tạo hình sinh động và
khoa học. Theo chủ quan tôi phân ra 5 cấp độ cho HS khi học theo SĐTD
Cấp độ 1: HS quan sát SĐTD theo mẫu đã vẽ sẵn
Cấp độ 2: HS tái hiện lại SĐTD sau khi đã quan sát, đã học về kiến thức
cần trình bày trong SĐTD
Cấp độ 3: HS tự vẽ được SĐTD sau khi đã học xong nội dung kiến thức
Cấp độ 4: HS tự đọc kiến thức mới và tự tổng kết được bằng SĐTD
Cấp độ 5: HS trình bày được các nội dung kiến thức đã học, đã tìm hiểu
mà không cần bất kì tài liệu nào.
Kết quả cụ thể
Kết quả bài khảo sát của hai lớp 12B11 (Sử dụng SĐTD) và 12B12
(Không sử dụng SĐTD) (hai lớp có số HS và lực học tương đương) cụ thể qua
bảng so sánh sau:
¬

12B11
12B12
Nhận xét

Sĩ số
50
50
Áp dụng
SĐTD

Giỏi

vốn kinh nghiệm giảng dạy của tôi được phong phú hơn.
2. Kiến nghị
Hằng năm có nhiều giáo viên viết sáng kiến kinh nghiệm và nhiều người có kinh
nghiệm hay như có phương pháp dạy học độc đáo, phương pháp giáo dục học
sinh cá biệt hiệu quả, phương pháp dạy học sinh giỏi…Theo tôi sở giáo dục và
đào tạo nên phổ biến rộng rãi những SKKN hay đó cho những giáo viên như tôi
có cơ hội được học hỏi kinh nghiệm của đồng nghiệp để hoàn thiện mình hơn.
XÁC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày20 tháng 5 năm2016.
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của
mình viết, không sao chép nội dung của
người khác.
Người viết

Nguyễn Thị Hiền

15


TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Một số vấn đề đổi mới phương pháp dạy học ở trường THPT (Bộ Giáo dục
và đào tạo)
2. Sinh học lớp 12 (NXBGD)
3. Sinh học lớp 12 – Sách GV (NXBGD)
5. Phần mềm Buzan's iMindMapV4

16