SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT THIỆU HÓA

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM
TÊN ĐỀ TÀI

THIẾT KẾ VÀ SỬ DỤNG BÀI TẬP TÌNH
HUỐNG ĐỂ RÈN LUYỆN KỸ NĂNG
PHÂN TÍCH- TỔNG HỢP TRONG DẠY
HỌC PHẦN BA SINH HỌC VI SINH
VẬT,
SINH HỌC 10 CƠ BẢN

Người thực hiện : Lê Thị Thuận
Chức vụ
: Giáo viên
SKKN môn
: Sinh học

THANH HÓA 2017


MỤC LỤC
PHẦN I: MỞ ĐẦU

3

I. Lí do chọn đề tài

4



10

4. Yêu cầu khi thiết kế bài tập tình huống

10

5. Kỹ thuật thiết kế bài tập tình huống trong dạy học.
II. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm

10

III. Thiết kế và sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng
phân tích- tổng hợp cho học sinh trong phần ba Sinh học Vi sinh vật,
Sinh học 10 cơ bản.

11

1. Phân tích cấu trúc nội dung phần Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản.

11

2. Quy trình thiết kế bài tập tình huống dạy học để rèn luyện
kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh trong
dạy học Sinh học.

12

3. Hệ thống các bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng phân tích-tổng hợp


PHẦN I: MỞ ĐẦU
I. Lí do chọn đề tài
Hiện nay vấn đề đổi mới phương pháp dạy học và rèn kỹ năng học tập của
học sinh đang là vấn đề rất được chú ý không chỉ của người giáo viên trực tiếp
giảng dạy mà còn được coi là vấn đề cấp bách mà Đảng và Nhà nước cũng như
nhiều cấp ngành quan tâm. Cách thức đổi mới và phương pháp thực hiện phải thể
hiện được quan điểm “Lấy người học làm trung tâm”. Tuy nhiên, thực tế trong quá
trình dạy học ở trường phổ thông, tính chủ động của người thầy vẫn vẫn còn nhiều,
người học chưa thật sự chủ động trong việc khám phá, tìm kiếm tri thức mới.
Để hoạt động dạy học đạt kết quả cao thì vấn đề đổi mới phương pháp dạy
học hiện nay cần tập trung vào vấn đề rèn luyện các kỹ năng học tập cho học sinh,
nhằm giúp học sinh nâng cao khả năng tiếp thu tri thức cũng như hình thành và
phát triển các kỹ năng, kỹ xảo. Có như vậy chúng ta mới mong đào tạo ra thế hệ trẻ
năng động, sáng tạo đáp ứng nhu cầu phát triển của xã hội.
Vấn đề đặt ra là làm sao có thể phát huy được tính tích cực của học sinh?
Tôi nhận thấy, trong các phương pháp rèn luyện kỹ năng nhận thức cho học sinh thì
phương pháp sử dụng bài tập tình huống là một phương pháp cần được tập trung
thực hiện. Bởi phương pháp này mang lại hiệu quả tiếp thu tri thức cao cũng như
rèn luyện có hiệu quả cho học sinh các kỹ năng nhận thức, từ đó học sinh sẽ chủ
động tiếp thu tri thức dưới sự hướng dẫn, dẫn dắt của người giáo viên.
Khi nghiên cứu và dạy học chương trình Sinh học 10 tôi thấy phần Sinh học
Vi sinh vật là một trong các nội dung kiến thức có thể sử dụng một cách tốt nhất
phương pháp sử dụng bài tập tình huống trong dạy học. Do vậy việc thiết kế, đưa ra
các bài tập tình huống để vừa giảng dạy kiến thức vừa rèn luyện kỹ năng như kỹ
năng phân tích- tổng hợp là một vấn đề cần thiết.
Xuất phát từ những lý do trên, tôi lựa chọn đề tài: “Thiết kế và sử dụng bài
tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp trong dạy học Phần ba
Sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản”.

3

Sinh học đem lại kết quả thực tế về hứng thú học tập cũng như thành tích học tập
thông qua điểm số như thế nào.

4


e. Phương pháp thống kê toán học:
Sử dụng một số công thức toán học để xử lí các kết quả điều tra và thực
nghiệm sư phạm.
V. Điểm mới của sáng kiến kinh nghiệm
- Góp phần hoàn thiện cơ sở lý luận về dạy học bằng tình huống, sử dụng BTTH để
rèn luyện kỹ năng học tập và nâng cao hứng thú học tập cho học sinh.
- Đề xuất quy trình thiết kế và sử dụng BTTH trong quá trình dạy học.
- Thiết kế được các BTTH trong dạy học phần sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ
bản để góp phần rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh.

5


PHẦN 2: NỘI DUNG
I. Cơ sở lí luận của sáng kiến kinh nghiệm
1. Tình huống, tình huống dạy học, bài tập tình huống.
a. Tình huống là gì?
Theo quan điểm triết học, tình huống được nghiên cứu như là một tổ hợp các
mối quan hệ cụ thể, đến một thời điểm nhất đinh liên kết con người với môi trường
của anh ta, lúc đó anh ta biến thành một chủ thể của hành động có đối tượng nhằm
đạt được mục tiêu nhất định.
Xét về mặt tâm lý học: “ Tình huống là một hệ thống những điều kiện bên
trong quan hệ với chủ thể, những điều kiện này tác động một cách gián tiếp lên
tính tích cực cảu chủ thể đó”.

của tình huống thực tiễn. Dùng tình huống mô phỏng này trong tổ chức dạy học nó
trở thành tình huống dạy học.
Bài tập tình huống là những tình huống đã xảy ra trong quá trình dạy học
được cấu trúc dưới dạng bài tập. Học sinh giải quyết được những tình huống trên
vừa giúp hình thành những kiến thức mới, vừa củng cố và khắc sâu kiến thức.
Trong quá trình rèn luyện kỹ năng học tập thì bài tập tình huống vừa là phương
tiện, vừa là công cụ, vừa là cầu nối giao tiếp giữa giáo viên và học sinh.
2. Dạy học bằng bài tập tình huống
Phương pháp dạy học bằng bài tập tình huống là phương pháp dạy học mà
trong đó giáo viên đặt học sinh vào một trạng thái tâm lí đặc biệt khi họ gặp mâu
thuẫn khách quan của bài toán nhận thức giữa cái đã biết và cái phải tìm tòi, tích
cực, sáng tạo, kết quả là họ giành được kiến thức và cả giải pháp giành kiến thức.
a. Đặc điểm của dạy học bằng bài tập tình huống.
- Dựa vào các tình huống để thực hiện chương trình học.
- Những tình huống có cấu trúc thực sự phức tạp, chứa các biến sư phạm
- Bản thân tình huống mang tính chất gợi vấn đề
- Học sinh chỉ được hướng dẫn cách tiếp cận với tình huống chứ không có công
thức nào giúp học sinh tiếp cận với tình huống.
- Việc đánh giá dựa trên hành động và thực tiễn.
b. Ưu nhược điểm của việc dạy học bằng bài tập tình huống
* Ưu điểm:
Đây là phương pháp có thể kích thích ở mức cao nhất sự tham gia tích cực
của học sinh và quá trình học tập, phát triển các kỹ năng học tập, giải quyết vấn đề,
kỹ năng đánh giá, dự đoán kết quả, kỹ năng giao tiếp như nghe, nói, trình bày,…của
7


học sinh, tăng cường khả năng suy nghĩ độc lập, tính sáng tạo, tiếp cận bài tập tình
huống dưới nhiều góc độ; cho phép phát hiện ra những giải pháp cho những bài tập
tình huống phức tạp; chủ động điều chỉnh được các nhận thức, hành vi, kỹ năng của


học tập là một hệ thống mở, mang tính chất phức tạp, nhiều tầng, nhiều bậc và
mang tính phát triển. Trong những điều kiện, hoàn cảnh học tập khác nhau, nhiều
kỹ năng chuyên biệt hày kỹ năng thành phần có thể mất đi, thay thế hoặc được điều
chỉnh. Trong hệ thống kỹ năng học tập có những kỹ năng khái quát, chung cho mọi
môn học hoặc một nhóm kỹ năng chung và có những kỹ năng chuyên biệt cho từng
môn học.
b. Một số kỹ năng nhận thức
- Kỹ năng phân tích - tổng hợp
- Kỹ năng so sánh
- Kỹ năng khái quát hóa.
- Kỹ năng suy luận
c. Tìm hiểu về kỹ năng phân tích- tổng hợp.
- Phân tích là sự phân chia trong tư duy đối tượng hay hiện tượng thành những yếu
tố nhỏ hơn hoặc những mối quan hệ giữa toàn thể và bộ phận, quan hệ giống loài
nhằm tìm ra bản chất của chúng.
- Mục đích chủ yếu của việc rèn luyện kỹ năng phân tích là hình thành ở các em
thói quen tìm hiểu sự vật hiện tượng có chiều sâu, nắm bắt được babr chất của đối
tượng nghiên cứu, trước hết là nắm được cấu trúc của đối tượng.
- Tổng hợp là sự kết hợp trong tư duy các yếu tố cấu thành của sự vật hiện tượng
trong một chỉnh thể.
- Phân tích và tổng hợp là hai mặt của một quá trình tư duy thống nhất có sự liên
hệ mật thiết với nhau. Trong Sinh học thường dùng phân tích và tổng hợp để phân
tích cấu tạo cơ quan , hệ cơ quan...cơ chế, quá trình Sinh học.
- Phân tích - tổng hợp có các hình thức diễn đạt:
+ Diễn đạt bằng lời
+ Diễn đạt bằng sơ đồ phân tích
+ Diễn đạt bằng hệ thống
+ Diễn đạt dưới dạng tranh sơ đồ.
4. Yêu cầu khi thiết kế bài tập tình huống

Qua việc dự giờ và tham khảo ý kiến các giáo viên cùng trường và các đồng
nghiệp cùng học đại học hiện đang dạy các trường bạn, tổng số 10 người về việc sử
dụng BTTH để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp cho học sinh tôi thu được kết
quả điều tra như sau:
Bảng kết quả điều tra tình hình dạy học bằng BTTH
Thiết kế thường xuyên
Số lượng
1

Tỉ lệ(%)
10%

Có thiết kế nhưng
không thường xuyên
Số lượng
Tỉ lệ(%)
3
30%

Chưa từng thiết kế
Số lượng
6

Tỉ lệ
60%
10


Từ bảng số liệu trên ta có thể dễ dàng nhận thấy việc sử dụng BTTH trong
giảng dạy để rèn luyện các kỹ năng trong đó có kỹ năng phân tích- tổng hợp trong


-

Nêu được các cách thức sinh sản của vi sinh vật nhân thực và vi sinh vât
nhân sơ.

-

Trình bày những yếu tố ảnh hưởng đến sinh trưởng của Vi sinh vật và ứng
dụng của chúng.
11


* Cấu trúc chương 3: Virut và bệnh truyền nhiễm
Chương này gồm những nội dung sau:
-

Khái niệm, cấu tạo và cấu trúc các loại Virut

-

Trình bày sự nhân lên của Virut trong tế bào chủ.

-

Trình bày về virut gây bệnh và ứng dụng của Virut trong thực tiễn.

-

Tìm hiểu về bệnh truyền nhiễm và miễn dịch, các phương pháp lây lan và


Môi trường 2: glucozo 4g, NaCl 5g, MgSO4 2g, nước 100ml

-

Môi trường 3: Cao thịt bò
12


Em nhận thấy các môi trường trên có điểm gì khác nhau, có thể gọi tên 3 loại
môi trường trên như thế nào?
BTTH 2: Một nhà khoa học khi nghiên cứu về một nhóm các vi khuẩn nhận thấy
rằng các loài vi khuẩn này sử dụng nguồn cacbon chủ yếu là chất hữu cơ và sử
dụng nguồn năng lượng hóa học trong điều kiện được chiếu sáng. Nhà khoa học
này khẳng định nhóm vi sinh vật này thuộc kiểu dinh dưỡng là quang dị dưỡng.
Theo em nhận định của nhà khoa học đúng hay sai? Vì sao?
(Dạy mục I.2. Các kiểu dinh dưỡng, bài 22, Sinh học 10 cơ bản)
BTTH 3: Khi nghiên cứu các kiểu dinh dưỡng của vi sinh vật giáo viên đã yêu cầu
một học sinh lấy 4 ví dụ minh họa cho 4 kiểu dinh dưỡng, bạn Thành đã lấy 4 ví dụ
sau:
+ Quang tự dưỡng: Như vi khuẩn lam sống trên bề mặt nước ao hồ, đồng ruộng.
+ Hóa tự dưỡng: Vi khuẩn nitrat hóa sống trong lòng đất.
+ Quang dị dưỡng: Vi khuẩn không chứa lưu huỳnh màu lục và màu tía sống trong
bùn lầy.
+ Hóa dị dưỡng: Động vật nguyên sinh sống trong nước.
Theo em bạn đã lấy ví dụ đúng chưa, giải thích và rút ra nguồn năng lượng
và nguồn cacbon chủ yếu của 4 kiểu dinh dưỡng trên.
(Dạy mục I.2. Các kiểu dinh dưỡng, bài 22, Sinh học 10 cơ bản)
BTTH 4: Khi tìm hiểu về hô hấp và lên men, để xác định các kiểu chuyển hóa vật
chất của các nhóm vi sinh vật cô giáo đưa ra 3 ví dụ:

mới bổ xung sữa cái Vinamilk, cho thêm enzim lirôzim vào và ủ ấm từ 6- 8
tiếng.

-

Cách 3: Pha sữa bằng nước nóng sau đó để nguội dần đến khoảng 40 0C rồi
mới bổ xung sữa cái Vinamilk, ủ ấm 6- 8 tiếng.

Trong 3 cách trên theo cách nào sẽ có sữa chua để ăn, giải thích?
BTTH 7:
Khi ứng dụng lên men Lactic trong muối dưa rau quả, một học sinh cho nhận
xét sau:
- Vi khuẩn Lactic phá vỡ tế bào làm cho rau quả tóp lại.
- Các loại rau quả đều có thể muối dưa.
- Muối dưa càng để lâu càng ngon.
- Muối rau quả phải bổ sung một lượng muối để diệt vi khuẩn lên men thối.
Nhận xét trên đúng hay sai? Giải thích.
(Dạy mục II.3.b, bài 24, Sinh học 10 cơ bản)
BTTH 8: Một bạn cho rằng, nhóm vi khuẩn được chúng ta ăn vào nhiều nhất cùng
với thức ăn là nhóm vi khuẩn lactic và ăn càng nhiều nhóm vi sinh vật này càng có
lợi cho cơ thể chúng ta. Em hãy đánh giá và phân tích nhận định trên.
(Củng cố bài 24, Sinh học 10 cơ bản)
BTTH 9: Một học sinh khi nghiên cứu về vi sinh vật tìm được 1 sơ đồ sau:
14


Nấm men
Glucose ---------------------------- > X + CO2 + Năng lượng ít
Vi khuẩn lactic
Glucose --------------------------- > Y + Năng lượng ít

+ Phần thứ 2 để ở môi trường nhiệt độ phòng ở bên ngoài.
Sau 2 ngày bạn nhận thấy miếng đậu phụ bên ngoài đã hỏng nặng trong khi miếng
đậu phụ bên trong tủ lạnh vẫn duy trì được trạng thái như ban đầu. Em hãy giải
thích hiện tượng trên, từ đó rút ra ảnh hưởng của nhiệt độ đối với vi sinh vật.
( Dạy phần II.1. bài 27 sinh học 10 cơ bản)
BTTH 16: Muốn giữ cho hạt củ để được lâu thì gia đình chúng ta thường đem phơi
thật khô rồi mới để vào chum vại hoặc túi bóng để tránh bị ẩm ướt, em hãy giải
thích cơ sở khoa học của hiện tượng này?
( Dạy phần II.2. bài 27 sinh học 10 cơ bản)
BTTH 17: Một chủng tụ cầu vàng được cấy trên 3 loại môi trường sau:
-

Môi trường a gồm : nước, muối khoáng, nước thịt.

-

Môi trường b gồm: nước, muối khoáng, glucozo và tiamin.

-

Môi trường c gồm: nước, muối khoáng, glucozo.

Sau khi nuôi cấy ủ ấm một thời gian, môi trường a và b trở nên đục, môi trường
c vẫn trong suốt.
a. Môi trường a, b, c là loại môi trường gì?
b. Hãy giải thích kết quả thực nghiệm?
c. Vì sao nên đun sôi lại thức ăn còn dư thừa trước khi lưu trữ trong tủ lạnh?
( Củng cố bài 27 sinh học 10 cơ bản)
* Bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp Chương III
BTTH 18: Khi tìm hiểu thí nghiệm của Franken và Conrat, một bạn cho rằng virut

( Dạy bài 30, sinh học 10 cơ bản )
BTTH 24 : Sau khi học xong bài 32 về bệnh truyền nhiễm và miễn dịch cô giáo
đưa ra nhận xét “ hầu hết các bệnh truyền nhiễm đều có thể chữa khỏi nhờ có thuốc
kháng sinh, ngoại trừ bệnh virut” em giải thích như thế nào về nhận định của cô
giáo? Muốn phòng bệnh virut chúng ta phải làm gì?
( Củng cố bài 32, sinh học 10 cơ bản )
4. Sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tích- tổng hợp
cho học sinh trong dạy học phần Sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản.
a. Quy trình chung
Bước 1: Giáo viên giới thiệu tình huống

Bước 2: Học sinh nghiên cứu giải quyết tình huống

17


Bước 3: Tổ chức thảo luận toàn lớp

Bước 4: Giáo viên kết luận, chính xác hóa kiến thức, xác định hướng giải
quyết hợp lí, học sinh tự hoàn thiện kỹ năng phân tích- tổng hợp
b. Ví dụ việc sử dụng các bài tập tình huống để rèn luyện kỹ năng phân tíchtổng hợp cho học sinh trong dạy phần Sinh học Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ
bản.
Dạy mục III.1. Hô hấp ( bài 22 Sinh học 10 cơ bản )
Bước 1: Giáo viên đưa ra bài tập tình huống
Ví dụ 1: Khi nghiên cứu về vi sinh vật kị khí, bạn Hùng cho rằng : “Vi sinh vật kị
khí chỉ có thể sống và phát triển trong điều kiện không có oxy”. Em hãy nhận xét ý
kiến trên và giải thích.
Bước 2: Học sinh nghiên cứu giải quyết bài tập tình huống
Học sinh nghiên cứu SGK, kết hợp với kiến thức bên ngoài để giải quyết bài tập
tình huống mà Giáo viên đưa ra.

Sau một thời gian áp dụng sáng kiến kinh nghiệm này vào dạy học thực tế, tôi
thấy hiệu quả giảng dạy môn Sinh học 10 được cải thiện đáng kể, các em hào hứng
trong giờ học, không còn áp lực trong giờ học nữa, thậm chí một số em còn tỏ ra
hứng thú đặc biệt với bộ môn Sinh học. Việc đưa các bài tập tình huống vào dạy
học không chỉ rèn luyện cho các em kỹ năng cần thiết mà còn biết áp dụng chúng
để giải thích các hiện tượng trong thực tế, giải quyết được yêu cầu “ học luôn đi đôi
với hành” trong giáo dục nhà trường THPT.

Tôi xin đưa ra số liệu mà tôi đã thống kê ở 2 lớp học cụ thể để thấy rõ:
Năm học 2016-2017 ở lớp 10D với 45 học sinh
Số học sinh cảm thấy Số học sinh áp lực và không
hứng thú học tập và có hứng thú với môn học và
thường có điểm số từ 7 thường có điểm số dưới 7
trở lên
Trước thời điểm đưa
15/45 chiếm 33,33%
BTTH vào giảng dạy
Sau thời điểm đưa

35/45 chiếm 78 %

30/45 chiếm 67,67%
10/45 chiếm 22 %

BTTH vào giảng dạy
Năm học 2016-2017 ở lớp 10K với 38 học sinh
19


Số học sinh cảm thấy Số học sinh áp lực và không

- Giúp các em có kiến thức vững vàng phần Vi sinh vật, Sinh học 10.
- Tạo hứng thú học tập cho các em, giúp các em rèn luyện kỹ năng phân tích,
xử lý thông tin, tổng hợp kiến thức và đặc biệt là kỹ năng tự học có sự hướng dẫn
của giáo viên.
3. Tuy nhiên, giáo viên không nên lạm dụng phương pháp này quá mức và việc
thiết kế các bài tập tình huống cần được đầu tư về thời gian và gia công sư phạm.
20


Một bài tập tình huống rèn luyện kỹ năng nhận thức cho học sinh chỉ thành công
khi mang lại hiệu quả đối với người học. Nếu chỉ chạy theo phong trào, làm để đối
phó thì những bài tập đó ngược lại còn làm hỏng kỹ năng nhận thức của học sinh.
II. Kiến nghị
Sáng kiến này do thời gian hạn chế nên tôi chỉ mới đề cập được một số
BTTH trong phần Vi sinh vật, Sinh học 10 cơ bản và chỉ mới đề cập đến rèn luyện
một trong bốn kỹ năng nhận thức đó là kỹ năng phân tích- tổng hợp. Do vậy, tôi đề
nghị cần tiếp tục nghiên cứu và mở rộng phạm vi của đề tài cho các phần khác của
Sinh học 10 cũng như cả chương trình Sinh học của THPT nhằm xây dựng đồng bộ
các kỹ năng nhận thức cho học sinh và cũng để nâng cao hiệu quả dạy học của thầy
và trò trong bộ môn Sinh học.
XÁC NHẬN CỦA
THỦ TRƯỞNG ĐƠN VỊ

Thanh Hóa, ngày 20 tháng 05 năm 2017
Tôi xin cam đoan đây là SKKN của mình viết, không
sao chép nội dung của người khác.
Người viết: Lê Thị Thuận

TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành (1996), Lý luận dạy học sinh phần đại