1
Chuyên đề
QUAN ĐIỂM HỒ CHÍ MINH
VỀ SỰ LỰA CHỌN CON ĐƯỜNG XÃ HỘI CHỦ NGHĨA
VÀ BẢN CHẤT KINH TẾ CỦA CHỦ NGHĨA XÃ HỘI
1. Quan điểm Hồ Chí Minh về sự lựa chọn con đường xã hội chủ nghĩa
1.1. Tiến lên chủ nghĩa xã hội là qui luật nhất định trong sự phát triển xã hội.
Kế thừa và phát triển các luận điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen và V.I.Lênin,
Hồ Chí Minh đã chứng minh quá trình thay thế phương thức sản xuất tư bản chủ
nghĩa bằng phương thức sản xuất xã hội chủ nghĩa tất yếu khách quan.
Hồ Chí Minh viết: “Lịch sử loài người là do người lao động sáng tạo ra,
người lao động sáng tạo ra của cải, luôn luôn nâng cao sức sản xuất. Sản xuất
phát triển tức là xã hội phát triển. Chế độ nào hợp với sức sản xuất thì đứng vững.
Nếu không hợp thì giai cấp đại biểu cho sức sản xuất mới sẽ nổi lên cách mạng lật
đổ chế độ cũ. Hiện nay chủ nghĩa tư bản có mâu thuẫn to, nó không giải quyết
được. Một là, nhà tư bản sản xuất hàng hoá quá nhiều , quá mau, nhưng không
bán được; hai là, tính chất sản xuất là công cộng mà tư liệu sản xuất thì nằm
trong tay một số ít người...chỉ có chế độ cộng sản mới giải quyết được mâu
thuẫn ấy”1
Người khẳng định: “Muốn cứu nước và giải phóng dân tộc không còn con
đường nào khác là con đường cách mạng vô sản” 2 và “chỉ có chủ nghĩa cộng
sản, mới cứu nhân loại, đem lại cho mọi người không phân biệt chủng tộc,
nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bắc ái, đoàn kết, ấm no trên quả đất, việc làm
cho mọi người và vì mọi người, niềm vui, hoà bình hạnh phúc, nói tóm lại là nền
cộng hoà thế giới chân chính”3.
Người viết: “Con đường tiến tới chủ nghĩa xã hội của các dân tộc là con
đường chung của thời đại, của lịch sử, không ai ngăn cản nổi.” 4
Tiến lên chủ nghĩa xã hội là qui luật nhất định trong sự phát triển xã hội.
Hồ Chí Minh lập luận: “Từ xưa đến nay chế độ công cộng nguyên thuỷ sụp đổ
1
2

Nếu trượt ra khỏi quỹ đạo đó thì hoặc là chủ nghĩa xã hội giả hiệu, hoặc
không có gì tương thích với chủ nghĩa xã hội. Quan điểm này có ý nghĩa sâu sắc
đối với các thế hệ người Việt Nam trong quá trình xây dựng một xã hội mới.
1.2. Điều kiện để tiến lên con đường chủ nghĩa xã hội
* Điều kiện trong nước
- “Tư tưởng của giai cấp công nhân (tư tưởng Mác - Lênin) là tư tưởng lãnh
đạo, ngày càng phát triển và củng cố.”6
Nghĩa là Đảng lãnh đạo cách mạng phải có đường lối đúng, trong đó xác định
chính xác tiến trình của cuộc cách mạng dân chủ mới.
Hồ Chí Minh viết:
“Tính chất thuộc địa và phong kiến của xã hội Việt Nam khiến cách mạng
Việt Nam phải chia làm hai bước. Bước thứ nhất là đánh đế quốc, đánh phong kiến
thực hiện người cày có ruộng; bước thứ hai là tiến lên chủ nghĩa xã hội giai đoạn
5
6

Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG, H.2000, t.7, tr.210.
Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG, H.2000, t.7, tr. 247-248.


đầu của chủ nghĩa cộng sản''

7

3
“Dưới sự lãnh đạo của Đảng và giai cấp công

nhân, nhân dân đánh đổ đế quốc và phong kiến. Trên nền tảng công nông liên
minh, nhân dân lao động làm chủ nước nhà, xây dựng nhân dân dân chủ chuyên
chính, nghĩa là dân chủ với nhân dân, chuyên chính (trừng trị) bọn phản động.”

Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG, H.2000, t.7, tr. 243.
11
Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG, H.2000, t.7, tr. 247-248.
8


4
của cách mạng Việt Nam qua các thời kỳ.
2. Quan điểm của Hồ Chí Minh về đặc trưng bản chất của chủ nghĩa xã hội
2.1. Hai giai đoạn của xã hội cộng sản chủ nghĩa phản ánh trình độ
cao, thấp trong quá trình phát triển
Kế thừa và vận dụng sáng tạo các quan điểm của C.Mác, Ph.Ăngghen,
V.I.Lênin, Hồ Chí Minh đã đưa ra qun điểm về sự giống nhau và khác nhau giữa
hai giai đoạn của xã hội cộng sản chủ nghĩa.
Quan điểm này có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng đối với việc hoạch
định đường lối, chủ trương, chiến lược, giải pháp phát triển kinh tế - xã hội trong
mỗi giai đoạn cách mạng, mà trước tiên là giai đoạn chủ nghĩa xã hội.
Hồ Chí Minh viết:
“Cộng sản có hai giai đoạn, giai đoạn thấp tức chủ nghĩa xã hội, giai đoạn
cao tức chủ nghĩa cộng sản.
Hai giai đoạn ấy giống nhau ở nơi: sức sản xuất đã phát triển cao; nền
tảng kinh tế thì tư liệu sản xuất đều là của chung, không có giai cấp áp bức bóc
lột.
Hai giai đoạn ấy khác nhau ở nơi: chủ nghĩa xã hội vẫn còn chút ít vết tích
của xã hội cũ; xã hội cộng sản thì hoàn toàn không còn vết tích của xã hội cũ.”12
2.2. Những đặc trưng của chủ nghĩa cộng sản.
Chủ nghĩa cộng sản là xã hội dựa trên chế độ công hữu, năng suất lao động
cao, nhân dân có cuộc sống ấm no, hạnh phúc.
Hồ Chí Minh viết: “Cộng sản là nhà máy, ruộng đất đều là của chung;
lao động cũng chung của toàn dân. Cộng sản là chế độ xã hội không có chế độ

* Vận dụng và phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác-Lênin, Hồ Chí Minh đã
hình thành một hệ thống quan điểm hết sức đặc sắc về chủ nghĩa xã hội ở Việt
Nam. Khi tiếp cận lý luận chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh có nhiều cách định
nghĩa khác nhau:
- Định nghĩa chủ nghĩa xã hội như một chế độ xã hội hoàn chỉnh đối lập
với chế độ tư bản chủ nghĩa;
- Định nghĩa chủ nghĩa xã hội bằng cách chỉ ra các mặt riêng biệt của nó
(về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hoá, quan hệ quốc tế…);
- Định nghĩa chủ nghĩa xã hội bằng cách nêu bật mục tiêu (tổng quát và cụ
thể) của nó, v.v.
Trong các cách tiếp cận đó, Hồ Chí Minh đặc biệt quan tâm đến cách tiếp cận
mục tiêu của chủ nghĩa xã hội. Bởi lẽ, mục tiêu là sự thể hiện cô đọng nhất các bản
chất đặc trưng, tính ưu việt vốn hàm chứa trong chế độ xã hội tương lai mà chúng ta
14

Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG, H.2000, t.7, tr. 245-246.


6
xây dựng. Tiếp cận chủ nghĩa xã hội về phương diện mục tiêu là một nét đặc sắc,
thể hiện phong cách và năng lực tư duy lý luận khái quát của Hồ Chí Minh.
Điểm then chốt, có ý nghĩa phương pháp luận quan trọng của Hồ Chí
Minh là đề ra các mục tiêu chung và mục tiêu cụ thể trong mỗi giai đoạn xây
dựng chủ nghĩa xã hội. Chính thông qua quá trình đề ra các mục tiêu đó, chủ
nghĩa xã hội được biểu hiện với việc thỏa mãn các nhu cầu, lợi ích thiết yếu của
người lao động, theo các nấc thang từ thấp đến cao, tạo ra tính hấp dẫn, năng
động của chế độ xã hội mới.
Vào những năm hai mươi thế kỷ XX, Hồ Chí Minh xác định mục tiêu
chung của chủ nghĩa xã hội là đảm bảo cho mọi người không phân biệt chủng
tộc và nguồn gốc sự tự do, bình đẳng, bác ái, đoàn kết, ấm no, việc làm cho mọi

Người diễn giải mục đích tổng quát này thành các tiêu chí cụ thể: “Chủ nghĩa xã
hội là làm sao cho nhân dân đủ ăn, đủ mặc, ngày càng sung sướng, ai nấy được
đi học, ốm đau có thuốc, già không lao động được thì nghỉ, những phong tục tập
quán không tốt dần được xóa bỏ… Tóm lại, xã hội ngày càng tiến bộ, vật chất
ngày càng tăng, tinh thần ngày càng tốt, đó là chủ nghĩa xã hội” 17. Nhiều khi
Người nói một cách gián tiếp, không nhắc đến chủ nghĩa xã hội, nhưng xét về bản
chất, đó cũng chính là mục tiêu của chủ nghĩa xã hội theo quan niệm của Người.
Kết thúc bản Tài liệu tuyệt đối bí mật (sau gọi là Di chúc), Hồ Chí Minh viết:
“Điều mong muốn cuối cùng của tôi là: Toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ta đoàn
kết phấn đấu, xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập dân chủ
và giàu mạnh, và góp phần xứng đáng vào sự nghiệp cách mạng thế giới”18.
* Chỉ rõ và nêu bật mục tiêu của chủ nghĩa xã hội, Hồ Chí Minh đã khẳng
định tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội so với chế độ xã hội đã tồn tại trong lịch
sử, chỉ ra nhiệm vụ giải phóng con người một cách toàn diện, theo các cấp độ: từ
giải phóng dân tộc, giải phóng giai cấp, xã hội đến giải phóng từng cá nhân con
người, hình thành các nhân cách phát triển tự do. Quan niệm này của Hồ Chí
Minh hoàn toàn thống nhất với quan điểm mác-xít khi nói về xã hội tương lai,
với tư cách là một liên hợp, trong đó sự phát triển tự do của mỗi người là điều
kiện phát triển tự do của tất cả mọi người và đạt đến chiều sâu nhất, triệt để nhất.
Bằng chứng cho sự phân tích trên trên đây là quan điểm của Hồ Chí Minh
15

Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. CTQG, H, 2000, t.10, tr.271.
Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. CTQG, H, 2000, t.10, tr.159.
17
Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. CTQG, H, 2000, t.10, tr. 191.
18
Sđd, t.12, tr.506.
16


trí thức của cách mạng.
19

Hồ Chí Minh toàn tập, Nxb CTQG, H.2000, t.7, tr.244- 245.


9
4- Ra sức củng cố Đảng, làm cho Đảng ngày càng lớn, càng mạnh, để lãnh
đạo nhân dân đấu tranh đến thắng lợi hoàn toàn.
Chúng ta cần phải đấu tranh lâu dài và gian khổ để đạt mục đích ấy. Nhưng
chúng ta nhất định đạt được, vì Đảng ta kiên quyết, dân ta hăng hái...Chúng ta
có quyết tâm: quyết tâm học tập, quyết tâm kháng chiến, quyết tâm công tác,
quyết tâm vượt mọi khó khăn, thì chúng ta nhất định thắng lợi.”20
Sau khi giành được chính quyền về tay nhân dân và tiến hành xây dựng
chủ nghĩa xã hội, chúng ta gặp rất nhiều khó khăn thách thức, song một khi có
hướng đi đúng, có quyết tâm thay đổi, vượt qua mọi khó khăn, nhất định chúng
ta sẽ giành được thắng lợi. Hồ Chí Minh viết: “Cuộc cách mạng xã hội chủ
nghĩa là một cuộc biến đổi khó khăn nhất và sâu sắc nhất. Chúng ta phải xây
dựng một xã hội hoàn toàn mới xưa nay chưa từng có trong lịch sử dân tộc ta.
Chúng ta phải thay đổi triệt để những nếp sống, thói quen, ý nghĩ và thành kiến
có gốc rễ từ ngàn năm, chúng ta phải thay đổi quan hệ sản xuất cũ, xoá bỏ giai
cấp bóc lột, xây dựng quan hệ sản xuất mới không có áp bức bóc lột. Muốn thế,
chúng ta phải dần dần biến nước ta từ một nước nông nghiệp lạc hậu thành một
nước công nghiệp…Chúng ta phải biến một nước dốt nát, cực khổ thành một
nước văn hóa cao và đời sống tươi vui hạnh phúc” 21 và “phải xây dựng nền
tảng vật chất và kỹ thuật của chủ nghĩa xã hội.”22
3. Đảng ta vận dụng quan điểm Hồ Chí Minh về con đường lên chủ nghĩa
xã hội và bản chất đặc trưng của chủ nghĩa xã hội trong công cuộc đổi mới
Quan niệm của Hồ Chí Minh về con đường chủ nghĩa xã hội và mục tiêu
của chủ nghĩa xã hội được Đảng Cộng sản Việt Nam kế thừa, phát triển và ngày

cơ sở vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác - Lênin. Tư tưởng đó trở
thành tài sản vô giá, là cơ sở lý luận và kim chỉ nam cho việc kiên trì giữ vững
định hướng xã hội chủ nghĩa của Đảng ta, đồng thời xác định hình thức, biện
pháp và bước đi lên CNXH phù hợp với đặc điểm dân tộc và xu thế vận động
của thời đại ngày nay.

24

Đảng cộng sản Việt Nam. Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI. Nxb. CTQG, H - 2011, tr. 70.