BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LÊ THỊ NGÂN

MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƢƠNG

VÀ SỨC HẤP DẪN CỦA MÔ HÌNH NÀY
LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

THÁI NGUYÊN - 2012

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN

LÊ THỊ NGÂN

MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƢƠNG

VÀ SỨC HẤP DẪN CỦA MÔ HÌNH NÀY
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam hiện đại
Mã số: 62.22.34.01

LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: GS. NGUYỄN ĐĂNG MẠNH

Tôi xin chân thành cám ơn bà Lê Thị Giáng Vân - con gái út nhà văn Lê Văn
Trương đã cung cấp cho tôi nhiều tư liệu quý báu về cuộc đời, văn nghiệp và tác
phẩm của nhà văn để hoàn thành luận án này.
Tôi xin gửi lời cám ơn chân thành tới cơ sở đào tạo Đại học Thái Nguyên,
đơn vị đào tạo trường Đại học Sư phạm Thái Nguyên đã tạo điều kiện để tôi hoàn
thành khóa học và trình bày luận án này.
Tôi cũng xin gửi lời cám ơn đến các đồng nghiệp của tôi đã chia sẻ nhiều tư
liệu và kinh nghiệm quý báu liên quan đến vấn đề nghiên cứu của luận án.
Tôi cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới gia đình, người thân đã động viên và
giúp đỡ tôi trong quá trình hoàn thành luận án.
Tôi xin chân thành cảm ơn!
Thái Nguyên, tháng 5 năm
2012
Tác giả luận án

Lê Thị Ngân


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




iii

MỤC LỤC
Lời cam đoan............................................................................................................................................. i
Lời cảm ơn................................................................................................................................................ ii
Mục lục..................................................................................................................................................... iii


iv

CHƢƠNG 2: NHÂN VẬT NGƢỜI HÙNG - ĐẶC ĐIỂM THỨ NHẤT
CỦA MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT TIỂU VĂN TRƢƠNG.................36
2.1. Tính cách nhân vật ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng...............36
2.1.1. Sự đa dạng về nhân vật........................................................................... 36
2.1.2. Sự thống nhất về tính cách..................................................................... 42
2.2. Nhân vật ngƣời hùng của Lê Văn Trƣơng với khát vọng vƣợt thoát thân phận

của mình...................................................................................................... 47
2.2.1. Thành phần xuất thân của nhân vật ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng 47

2.2.2. Sự đổi ngôi - khi nhân vật ngƣời hùng của Lê Văn Trƣơng chiến thắng
......................................................................................................................... 49
2.3. Một số kiểu nhân vật ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng............55
2.3.1. Ngƣời hùng trong trƣờng đời................................................................ 55
2.3.2. Ngƣời hùng trong tình yêu..................................................................... 63
2.4. Tiểu kết chƣơng 2......................................................................................... 72
CHƢƠNG 3: CỐT TRUYỆN LY KỲ, NHỮNG CẢNH XỨ LẠ ĐẶC ĐIỂM THỨ HAI CỦA MÔ HÌNH TIỂU THUYẾT LÊ VĂN TRƢƠNG. .74
3.1. Sức hấp dẫn của cốt truyện ly kỳ trong tiểu thuyết, truyện kí truyền thống đối
với đại chúng............................................................................................... 74
3.1.1. Quá trình hiện đại hóa của tiểu thuyết Việt Nam đầu thế kỉ XX.............74
3.1.2. Thị hiếu của đại chúng: ƣa thích cốt truyện ly kì...................................76
3.2. Một số loại cốt truyện chủ yếu của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng....................79
3.2.1. Cốt truyện phiêu lƣu.............................................................................. 79
3.2.2. Những truyện tình éo le.......................................................................... 84
3.2.3. Những cảnh xứ lạ................................................................................... 90
3.2.3.1. Truyện đƣờng rừng và nét riêng của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng....90
3.2.3.2. Sức hấp dẫn của những miền đất lạ................................................. 93
3.2.3.3. Sự khám phá phong tục, văn hoá vùng cao...................................... 98

PHẦN KẾT LUẬN................................................................................................ 142
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO............................................................... 145

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




1

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của luận án
Trong văn học Việt Nam giai đoạn 1930 - 1945, Lê Văn Trƣơng nổi lên nhƣ
một hiện tƣợng đặc biệt. Sức viết của Lê Văn Trƣơng không dễ mấy ai có đƣợc,
nếu không nói là chƣa ai có đƣợc. Riêng tiểu thuyết đã 247 cuốn. Ngoài tiểu thuyết,
ông còn viết truyện ngắn, phóng sự, bút ký, thơ và kịch. Ông tạo ra đƣợc một kiểu
nhân vật Ngƣời hùng "được cả một thời chấp nhận và say mê".
Nhƣng tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng có nhiều luồng ý kiến đánh giá khác
nhau, thậm chí trái ngƣợc nhau.
Có nhiều ý kiến đánh giá: Văn Lê Văn Trƣơng dễ dãi, dây cà ra dây muống,
rƣờm rà, luộm thuộm; Lê Văn Trƣơng hay triết lý, nhƣng ồn ào và áp đặt; Nhân vật
Ngƣời hùng trong tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng là thứ anh hùng rơm, huyênh hoang,
có những hành vi bất thƣờng, nhiều khi không thực.
Bên cạnh đó là những ý kiến ghi nhận sự ảnh hƣởng đặc biệt của tiểu thuyết
Lê Văn Trƣơng với công chúng đƣơng thời: Tiểu thuyết gia họ Lê là ngƣời dám
đứng ra mạnh dạn chủ trƣơng một lý thuyết luân lý; Với những trang văn nồng nàn,
mạnh mẽ, thể hiện những khát vọng cháy bỏng của con ngƣời, nhà văn đã xây dựng
hình tƣợng ngƣời hùng quyết liệt và ngang tàng; Triết lý sức mạnh và nhân vật
ngƣời hùng của ông đã ảnh hƣởng tới thế hệ thanh niên thời đó rất sâu đậm; Thực
tế đã cho thấy, Lê Văn Trƣơng tự tạo riêng cho mình một vị trí trong văn học Việt

lý vô nghĩa lý của Lê Văn Trương" [43;16]. Nhóm Phong hóa gọi ông là “huyênh
hoang tôn ông”. Những lời chỉ trích nhƣ thế có phần gay gắt nhƣng không phải
không có căn cứ.
Giữa nhóm Tự lực văn đoàn và Lê Văn Trƣơng có sự cạnh tranh trong thị
trƣờng văn học đƣơng thời nên những nhận xét nhƣ vậy âu cũng là điều dễ hiểu.
Nhƣng có những nhà phê bình không thuộc nhóm nào cũng viết về Lê Văn Trƣơng
với những lời lẽ không mấy thiện cảm.
Trong cuốn Nhà văn hiện đại, Vũ Ngọc Phan đã dành tới 41 trang giới thiệu
về Lê Văn Trƣơng, nhƣng thái độ phê phán khá gay gắt. Về cách viết, theo Vũ
Ngọc Phan, ở Lê Văn Trƣơng “còn thấy cả những cái rớt lại của lối văn tiểu thuyết
cổ vào lớp Nguyễn Bá Học, Phạm Duy Tốn”, “kém về cả hành văn lẫn về truyện”,
“cốt truyện “đặc phường tuồng” rõ ra truyện một phim chớp bóng” [55;292]. Còn
về nội dung, tác giả Nhà văn hiện đại đánh giá văn chƣơng Lê Văn Trƣơng là thứ
văn nặng về thuyết luân lý, nhiều nhân vật, “người thì là người hùng mà cử chỉ và
ngôn ngữ lại là cử chỉ và ngôn ngữ của con nít” [55;300]. Nhà phê bình Vũ Ngọc
Phan còn đƣa ra một số nhận xét không mấy thiện cảm về một vài tác phẩm cụ thể
của Lê Văn Trƣơng. Bàn về cuốn Trƣớc cảnh hoang tàn Đế Thiên Đế Thích một tác phẩm đầu tay của Lê Văn Trƣơng, Vũ Ngọc Phan viết: “…văn viết còn cổ
lỗ và hầu hết các truyện đều xây dựng sơ sài” [55;290]. Nhận xét về cuốn Chồng
chúng ta, tác giả Nhà văn hiện đại đã đánh giá: “Trong Chồng chúng ta, văn viết
lại cẩu thả. Ngoài những lời nghị luận, chỉ rặt những lời đối thoại dài dòng, những
chuyện đầu Ngô mình Sở, làm cho người đọc có cái cảm tưởng như khi viết, tác giả
không buồn xóa một chữ nào” [55;322]. Kết thúc bài viết khá dài của mình về Lê
Văn Trƣơng, Vũ Ngọc Phan đã kết luận: “Tiểu thuyết của Lê Văn Trương mỗi ngày
một nhiều, nhưng xét chung tất cả, người ta thấy các truyện của ông không khác

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên





trong công chúng, Lan Khai cùng một lúc cũng đã chỉ ra những cái vụng về, đôi khi
ngớ ngẩn, bất cập trong hành văn cũng nhƣ trong tƣ tƣởng của ông.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




5

Về cái thói “lắm điều” của Lê Văn Trƣơng, Lan Khai đã phê ông một cách
khá dí dỏm: “Cái bị chê dữ nhất, ở người cũng như ở tác phẩm Lê Văn Trương, ấy
là cái thói lắm điều. Phe địch của ông đã từng vin vào thói ấy mà diễu cợt ông. Họ
bảo ông khoác lác; họ kêu ông bằng cái danh hiệu ngộ nghĩnh: “Huyênh hoang tôn
ông”. Thói ấy, lắm khi, còn khiến ngay các bạn ông phải khó chịu hoặc mỉm cười
nữa” [26;5]. Chừng nhƣ thế chƣa là đủ, Lan Khai còn viết tiếp: “Tôi lấy làm lạ cho
những người thường vẫn kêu ca về thói lắm điều của ông, coi thói ấy như một tai
nạn. Theo ý tôi, nếu có tai nạn thực, nạn nhân đầu tiên của Lê Văn Trương chẳng
phải ai khác hơn chính là Lê Văn Trương vậy. Nếu không tin, các bạn hãy đọc bất
cứ một đoạn lý luận dài dòng trong bất cứ một tiểu thuyết nào của Lê Văn Trương,
các bạn sẽ thấy nhời tôi nói là đúng” [26;7]. Đánh giá về phƣơng diện nghệ thuật
tiểu thuyết của Lê Văn Trƣơng, ngƣời bạn văn này đã thẳng thắn chỉ ra những cái
chƣa đƣợc của nhà văn một cách khá rành rọt: Lê Văn Trương hay lải nhải lắp đi
lắp lại những cái ông đã nói nhiều lần....Lê Văn Trương ham độc đoán, ham sai
khiến. Lại không có quan sát nên các nhân vật của ông thiếu hẳn cái chất
người....Các tiểu thuyết của Lê Văn Trương đều chỉ có một giọng” [26;27].
Trong cuốn Văn học sử thời kháng Pháp (1858-1945), xuất bản năm 1974,
khi bàn về nghệ thuật của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng, tác giả Lê Văn Siêu đã viết:
"Văn của ông (Lê Văn Trương) hướng về cổ điển nhưng còn sượng nhiều, cả về ý
lẫn lời, thiếu phong vị chững chạc của văn Huỳnh Thúc Kháng, lại không có phần

Vũ Đức Phúc, trong cuốn Sơ thảo lịch sử văn học Việt Nam 1930-1945,
xuất bản năm 1964 đã cho rằng tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng biểu hiện một luồng tư
tưởng phản động, vì nó "đề cao những tay buôn lậu, những tư sản kinh doanh khôn
khéo, nhiều mánh khóe, rất tàn nhẫn với người lao động, những tay du côn biết
đánh đập phụ nữ, dí súng vào ngực phụ nữ. Những kẻ ấy được gọi là những người
có nghị lực, những siêu nhân, người hùng" [58;174].
Những năm gần đây, cái tên Lê Văn Trƣơng đã bắt đầu đƣợc trở lại. Các nhà
nghiên cứu văn học đƣơng đại bên cạnh việc ghi nhận những đóng góp của Lê Văn
Trƣơng trong quá trình hiện đại hóa văn học nƣớc nhà, cũng đã chỉ ra những nhƣợc
điểm trong văn chƣơng của ông.
Vƣơng Trí Nhàn đánh giá: "Truyện ông viết nhiều khi dễ dãi, văn chương
cẩu thả, nhân vật chắp nối tùy tiện [45;78], "...con người đạo lý của ông thường
xuyên phơi ra lộ liễu" [45;80]. Lê Dục Tú, khi đánh giá về tiểu thuyết Hận nghìn
đời của Lê Văn Trƣơng cũng đã nhận xét: "Truyện viết dài dòng nên đọc gây cảm
giác nặng nề" [4;367].
Trong cuốn Từ điển tác phẩm văn xuôi Việt Nam, Bích Thu viết: "Do đề
cao nhân vật người hùng nên trong xây dựng tính cách, tác giả đã nghiêng về lối
miêu tả cường điệu, lý tưởng hóa nhân vật". Giới thiệu tác phẩm Cô Tƣ Thung,
nhà nghiên cứu nhận xét: "Cô Tƣ Thung là một thiên ái tình tiểu thuyết gợi tính
hiếu kì của độc giả nhưng nặng về nghị luận và thuyết giáo. Ngôn ngữ tác giả đã
lấn át ngôn ngữ nhân vật, trở thành "cái loa phát ngôn" của nhân vật" [4;183].
Cũng về vấn đề xây dựng nhân vật của Lê Văn Trƣơng, Nguyễn Đức Hạnh
đã chỉ ra: "Nhân vật "phi thường", được lý tưởng hóa hơn là bám vào những vấn đề
hiện thực của xã hội. Nhưng lý tưởng mà nhân vật theo đuổi xem ra cũng chỉ là
những ý tưởng suông, hoa mỹ. Mặt khác, sự biến chuyển của nhân vật chính phải
chăng là mang tính chủ quan áp đặt của tác giả" [4;523]. Với tác phẩm Một trái
tim của Lê Văn Trƣơng, bên cạnh sự khẳng định sức hấp dẫn của thiên truyện,
Nguyễn Đức Hạnh nhận xét: "Cũng như những cuốn tiểu thuyết khác của Lê Văn
Trương, đây là một tiểu thuyết luân lý, nặng tính triết lý. Vì tác giả bao giờ cũng
muốn gò bó câu chuyện cho vừa cái khuôn của chủ đề nên có nhiều đoạn không tự

lưu, hào sảng như một Mạnh Thường Quân, vậy mà rồi có thời ông phải lủi thủi gõ
cửa từng tòa soạn để bán bản thảo, và ra đi trong tình cảnh bệnh tật, nghèo túng.
Tang lễ ông rất ít bạn văn tới đưa tiễn...Cuộc đời ông như một vở kịch đầy rẫy
những bất ngờ, nghịch lý, ứng với cái tên "Trận đời" mà ông từng đặt cho một tác
phẩm của mình. Ông là nhà văn Lê Văn Trương" [59]. Chỉ có điều, nếu Lê Văn
Trƣơng phải từ giã cuộc đời trong bệnh tật, nghèo khó, cô đơn, thì qua thời gian,
càng ngày, ngƣời ta càng tìm lại và khẳng định giá trị, đặc biệt là giá trị tƣ tƣởng
của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng trong một giai đoạn lịch sử văn học nƣớc nhà.
Một thực tế: ngay cả những ngƣời có thái độ khá khắt khe với Lê Văn
Trƣơng cũng không thể không công nhận sự ảnh hƣởng của tiểu thuyết gia họ Lê
đối với đời sống văn học nƣớc nhà trong suốt những năm 30,40 của thế kỷ trƣớc.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




9

Phạm Thế Ngũ - tác giả Việt Nam văn học sử giản ƣớc tân biên, phê Lê
Văn Trƣơng rất nhiều về nghệ thuật xây dựng nhân vật, hành văn, giọng văn…
nhƣng trong phần kết luận về Lê Văn Trƣơng đã trân trọng viết: “Tuy nhiên cũng
phải thừa nhận rằng trong những nhà văn tiền chiến khoảng 1930-1940, Lê Văn
Trương là người có bản sắc hơn cả. Giữa một thời mà trước sự công phá văn minh
vật chất tây phương và chế độ hủ hóa thực dân, luân lý thoi thóp, lương tâm vật vờ,
các nhà văn thường lẻn trốn trong tháp ngà nghệ thuật, hoặc nêu cao thái độ hoài
nghi hay phân vân chờ đợi, chạm trổ một thứ nghệ thuật khách quan trống rỗng,
riêng ông là người có chút tư tưởng, là người dám đứng ra mạnh dạn chủ trương
một lý thuyết luân lý …. Con người hùng của ông đã thể hiện được phần nào
nguyện vọng của đa số trung lưu bất bình với những cột buộc hay ghê tởm trước

những vết thương đẫm máu làm tê tái và đã bị xâm chiếm bởi cái trống rỗng sau một
sự cười cợt kéo dài quá cái hạn định hợp với lẽ phải…Ông đã tỏ ra săn sóc đến cái
phần hồn của quần chúng hơn tất cả các văn sĩ hiện tại, săn sóc một cách đôn đốc, mê
say”. Cái lối “săn sóc” một cách “mê say” của ông tới phần hồn của công chúng qua
những trang văn thấm đẫm lòng nhân ái và cháy bỏng những khát vọng của con người
thực sự đã trở thành “cái phao cứu sinh cho biết bao tâm hồn con người vịn vào giữa
cuộc đời giông bão” [26;12]. Tình cảm, sự ngƣỡng mộ của công chúng với Lê Văn
Trƣơng đã đƣợc Lan Khai ghi lại: “Hàng nghìn bức thư, từ khắp các nơi trong nước,
đã gửi tới ông để tỏ bày khen phục ông, để nhận ông làm hướng đạo” [26;12] .

Nguyễn Mạnh Côn, đã Biện hộ cho Lê Văn Trƣơng trong cuốn Sống bằng
sự nghiệp. Tác giả tập phê bình văn học này đã bày tỏ rất rõ ràng thái độ bênh vực
Lê Văn Trƣơng qua sự tranh luận với tác giả Nhà văn hiện đại. Nguyễn Mạnh Côn
đã bày tỏ thái độ của mình: “Công trình của anh Vũ Ngọc Phan – tập Nhà văn hiện
đại là một công trình vĩ đại, có ích lợi vô cùng cho nền văn học sử nước nhà. Anh
Vũ Ngọc Phan bày rất đúng- vì rất vô tư - đối với đa số các nhà văn, nhà thơ được
nói đến. Nhưng riêng đối với anh Lê Văn Trương, anh đã tỏ một thái độ bất
công…” [10;14].
Bàn về nội dung tƣ tƣởng trong tác phẩm Lê Văn Trƣơng, Nguyễn Mạnh
Côn đã tranh luận cùng Vũ Ngọc Phan: “Cho rằng văn chương của anh Lê Văn
Trương chỉ có thể cảm được “đám thường nhân trong xã hội, anh Vũ Ngọc Phan
gián tiếp liệt tác phẩm của anh Lê Văn Trương vào loại “rẻ tiền”, và, do đó, chối
bỏ những ảnh hưởng rất tốt của chúng đối với nhiểu lớp thanh niên, kể cả thanh
niên trí thức” [10;20].
Đánh giá về sức ảnh hƣởng của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng với độc giả
đƣơng thời, tác giả cuốn Sống bằng sự nghiệp đã dành những lời trân trọng đối với
tiểu thuyết gia họ Lê: “Và cũng bởi đời sống của chúng ta được làm nên, một phần
nào bằng kỷ niệm, cho nên rất nhiều người còn nhớ đến Lê Văn Trương mỗi khi nhớ
đến tuổi trẻ của họ. Và cũng bởi tuổi trẻ nào cũng ao ước những kiếp sống anh
hùng, cho nên, tôi tưởng thế, tuổi trẻ nào rồi cũng có nhiều người, bất chấp mọi lời

cuộc viễn du, nhìn xuống con sông mà chỉ thấy có sức nước cuồn cuộn chảy, không
để ý đến củi mục cành khô, rác rưởi…cuốn theo dòng” [25;59].
Không đồng tình về cách đánh giá của Vũ Ngọc Phan về Lê Văn Trƣơng
trong cuốn Nhà văn hiện đại không chỉ có Nguyễn Mạnh Côn. Nguyễn Văn Trung,
trong bài viết Đôi nét về Lê Văn Trƣơng (in trong tập Lê Văn Trƣơng có phải
ngƣời hùng- NXB Văn học, 1992) đã thể hiện chính kiến của mình: “Đối với Lê
Văn Trương, tôi thấy Vũ Ngọc Phan có hơi bất công” [144;53].
Để chỉ ra sự “bất công” của Vũ Ngọc Phan với Lê Văn Trƣơng, tác giả đã đề
cập đến hai vấn đề.
Thứ nhất, ông khẳng định: sự hấp dẫn của tiểu thuyết Lê Văn Trƣơng không
mất đi theo thời gian. Nguyễn Văn Trung so sánh Lê Văn Trƣơng với Tự lực văn


Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




12

đoàn và chỉ ra:“Nhưng trong “núi” truyện của Lê Văn Trương còn tìm ra một số
đáng để đọc được, hơn cả những truyện của “luận đề” của nhóm Tự lực văn đoàn.
Một số truyện của Nhất Linh, chẳng hạn, bây giờ đọc không thấy rung động nữa…
vì chúng đã trở thành lỗi thời…, cũng như chuối chỉ có mùi thơm ngon khi vừa chặt
khỏi cây. Trái lại, những truyện vượt khỏi thời sự, đưa người đọc vào vũ trụ của
tưởng tượng, như loại tiểu thuyết phiêu lưu đường rừng vẫn có một sức quyến rũ
vượt thời gian. Chính vì thế mà bây giờ đọc lại một số truyện của Lê Văn Trương,
chẳng hạn những cuốn được nói đến nhiều hơn cả như Một ngƣời, Tôi là mẹ,
Trƣờng đời v.v…, người ta vẫn thấy hứng thú.” [144;55].
Thứ hai, Nguyễn Văn Trung đã phản bác lại Vũ Ngọc Phan khi tác giả Nhà

Hành vi của anh sẽ được người thức giả có tâm huyết hoan nghênh. Tôi
sung sướng nói với anh như thế.”
Trƣơng Chính, trong cuốn phê bình văn học Việt Nam hiện đại với nhan đề
Dƣới mắt tôi, đã dành một phần giới thiệu về Lê Văn Trƣơng. Tác giả đã khẳng
định: "Với một ngòi bút dồi dào, mạnh mẽ, với một trí tưởng tượng bồng bột, sôi
nổi, với một chủ tâm đáng quí: giác ngộ thanh niên, ông Lê Văn Trương tự tạo
riêng một vị trí trong văn học Việt Nam hiện đại" [9;121]. Về cuốn Một ngƣời,
Trƣơng Chính đã ghi nhận sự ảnh hƣởng của tƣ tƣởng tác phẩm tới thế hệ trẻ lúc
bấy giờ: "Ra đời giữa lúc thanh niên Việt Nam đang thản nhiên dấn bước vào con
đường tội lỗi và thản nhiên lao đầu vào đống bùn nhơ nhớp của trụy lạc, Một
ngƣời gây một ảnh hưởng sâu xa. Ta nên cảm ơn tác giả nó, một nhà văn tâm
huyết" [9;123]. Bởi, nhân vật Linh đã khiến cho độc giả thấy mình nên có "đủ sức
mạnh, đủ cường nghị, đủ lòng tin ở mình và tương lai, để sống, để phấn đấu và để
thắng" [9;126].
Cuộc đời của Lê Văn Trƣơng có nhiều khúc. Kể từ năm 1953, khi Lê Văn
Trƣơng vào thành, có vẻ nhƣ ngƣời ta ngại nhắc đến ông. Thời đó, vấn đề tƣ tƣởng,
“nhận đƣờng” của các văn nghệ sĩ đƣợc đặc biệt quan tâm. Việc Lê Văn Trƣơng vào
thành - dù mọi ngƣời biết ông chẳng làm gì tổn hại đến cách mạng, dù biết ông vẫn để
lại vợ con trong chiến khu, cũng là lý do để mọi ngƣời đánh giá lập trƣờng, tƣ tƣởng
của “ngƣời hùng” một thủa này. Không chỉ Lê Văn Trƣơng, mà các con của ông cũng
gặp không ít những khó khăn trong cuộc sống vì những suy nghĩ ấu trĩ, cứng nhắc, giáo
điều một thuở: "Người con cả là nhà văn Mạc Lân cả đời cũng đã phụng sự cho đất
nước, nhưng vì oan khiên lý lịch đành sống đời sống cơ hàn nơi đất Bắc. Bản thân cô
Giáng Vân (con gái út của nhà văn), một kỹ sư canh nông cũng đã bị “khó dễ” khi còn
học ở trường phổ thông, đại học" [59]. Lê Văn Trƣơng khi vào Sài Gòn, phải sống
những năm tháng khốn khó, bạn văn đi lại cũng ít. Và, ngày ông mất, bạn bè làng văn
chẳng có đƣợc bao nhiêu. Cả một thời gian dài sau đó, cái tên Lê Văn Trƣơng cũng ít
đƣợc nhắc đến trên các diễn đàn văn chƣơng.
Thanh Châu, một trong những cây bút của Tiểu thuyết thứ bảy đƣợc coi là
ngƣời đầu tiên sau hòa bình trên miền Bắc đã “dám” nhắc đến Lê Văn Trƣơng trong

giới phê bình.
Mạc Lân (tên thật là Lê Văn Lân), nguyên PV báo Tiền Phong, con trai cả
của nhà văn Lê Văn Trƣơng đã ngậm ngùi: "Cũng kha khá những giấy mực về bố
tôi... Tôi chưa thấy ai viết về họ như tôi thấy cả..."[149].
Năm 1995, Hoàng Hữu Đản, trong bài viết Nên đánh giá lại Lê Văn Trƣơng
công bằng và trung thực, đã khẳng định giá trị tinh thần mà Lê Văn Trƣơng đã đem
lại cho đông đảo công chúng độc giả đƣơng thời qua nhân vật “Ngƣời hùng” của ông.
Tác giả viết: “Tôi không phủ nhận những thiếu sót trong câu văn của Lê Văn Trương những thiếu sót không thể nào tránh khỏi khi chỉ trong 13 năm, dưới ngòi bút của Lê
Văn Trương đã xuất hiện một khối lượng đồ sộ trên dưới hai trăm tác phẩm. Những
thiếu sót ấy dù sao cũng không thể làm lu mờ đi cái giá trị tổng quát của một nhà văn
đã tạo ra được, lần đầu tiên và duy nhất trong văn học Việt Nam hình tượng con
“Người hùng” đã được cả một thời chấp nhận và say mê.

Số hóa bởi Trung tâm Học liệu – Đại học Thái Nguyên




15

Với các nhà văn, dù đã qua đời hay còn sống, chúng ta nên công bằng và
trung thực” [13].
Một sự thực là mỗi khi nhắc đến Lê Văn Trƣơng, là ngƣời ta nhắc đến nhân vật
"ngƣời hùng" của ông. Nhƣng hơn thế nữa, Hoàng Hữu Đản còn chỉ ra: Lê Văn
Trƣơng là nhà văn đầu tiên và duy nhất sáng tạo ra hình tƣợng nhân vật "ngƣời hùng"
trong văn học. Một loại hình tƣợng nhân vật gắn liền với tên tuổi của mình, điều đó,
đối với một đời văn, là một niềm mơ ƣớc, và không phải ai cũng làm đƣợc.

Số báo Lao động Xuân 96 đã đăng bài viết của nhà báo Phƣơng An với cái
tít Lê Văn Trƣơng- nhà tiểu thuyết có “sách best seller”nhất thế kỷ. Tác giả đã


đã viết: "Không được vồ vập săn đón như tác phẩm của Vũ Trọng Phụng, Nguyễn
Bính, Hàn Mặc Tử...song mấy năm qua, nhiều cuốn tiểu thuyết nổi tiếng của Lê Văn
Trương đã lục tục được in lại. Và trong năm 1996, một lễ tưởng niệm 90 năm ngày
sinh nhà văn đã được gia đình và bạn bè tổ chức tại thành phố Hồ Chí Minh. Phải
chăng, sau một thời gian dao động, nay là lúc giá trị thực của Lê Văn Trương mới
được xác định? Và người ta có thể nói tới những bài học rút ra qua "một cách tồn
tại trong văn học" mà ông theo đuổi" [45;77].
Trong cuốn Từ điển văn xuôi Việt Nam hiện đại, các tác giả đã dành giới thiệu
10 tác phẩm tiêu biểu trong gia sản đời văn của Lê Văn Trƣơng. Tầm ảnh hƣởng và sự
đóng góp của Lê Văn Trƣơng với đời sống văn học nửa đầu thế kỷ XX đã đƣợc các
nhà nghiên cứu văn học đƣơng đại khẳng định. Triết lý sức mạnh và nhân vật ngƣời
hùng của ông đã để lại dấu ấn trong lịch sử văn học. Bích Thu viết:
"Lê Văn Trương đã khuyến khích con người hãy giữ lấy lòng tự trọng và nhân cách của
chính mình cho triết lý "hạnh phúc là ở trong hành động" trong cảm hứng sáng tác của
ông" [4;583], "Người hùng không chỉ để oanh liệt trong những tình huống hiểm nghèo
mà còn cao thượng, quân tử trong các quan hệ tình cảm, đặc biệt là trong tình yêu ."
[4;183]. Lê Dục Tú đánh giá: "Lê Văn Trương đề cao "triết lý sức mạnh" và làm nổi
bật kiểu nhân vật "người hùng" can trường, lỗi lạc trong trường đời với cuộc sống đầy
phiêu lưu mạo hiểm, có tấm lòng hy sinh cao cả và luôn chọn sự trong sạch của lương
tâm" [4;899], "...nhân vật trong các tiểu thuyết của Lê Văn Trương luôn chọn sự trong
sạch của "lương tâm trong gió lốc "và có tấm lòng hi sinh cao cả" [4;367].

Mới đây, nhà văn Triệu Xuân đã viết lời giới thiệu khi Nhà xuất bản Văn học
cho in tuyển tập Lê Văn Trƣơng tác phẩm chọn lọc dày dặn với dung lƣợng lên
tới gần 2000 trang:“Văn xuôi Việt Nam giai đoạn 1930-1945 nổi bật lên hai văn
đoàn. Văn đoàn thứ nhất có trên dưới chục người, do nhà văn Nhất Linh Nguyễn
Tường Tam sáng lập, mang tên Tự lực văn đoàn. Văn đoàn thứ hai, thực ra chẳng
có đoàn nào cả, chỉ có một người, một người một cõi nghênh ngang, nhưng số
lượng tác phẩm xuất bản, số lượng độc giả say mê tìm đọc không thua kém gì văn