Header Page 1 of 216.

Bộ GIáO DụC Và ĐàO TạO
TrƯờng đại học kinh tế quốc dân

TRầN ĐìNH NAM

CáC NHÂN Tố ảNH HƯởng đến hiệu quả
sử dụng vốn oda vào phát triển đƯờng sắt
đô thị ở việt nam
Chuyên ngành: tài chính - ngân hàng
Mã số: 62340201

Hà Nội 2017

Footer Page 1 of 216.


Header Page 2 of 216.

i

MỤC LỤC
MỤC LỤC................................................................................................................. i
DANH MỤC BẢNG BIỂU ...................................................................................... v
DANH MỤC HÌNH ............................................................................................... vii
PHẦN MỞ ĐẦU ...................................................................................................... 1
CHƯƠNG 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN
CHÍNH THỨC (ODA) VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG ĐẾN HIỆU QUẢ
TRIỂN KHAI DỰ ÁN SỬ DỤNG ODA VÀO PHÁT TRIỂN ĐƯỜNG SẮT
ĐÔ THỊ .................................................................................................................. 14

2.3.1 Phát triển mô hình nghiên cứu ....................................................................... 43
2.3.2 Phát triển các thang đo cho các nhân tố trong mô hình ................................... 44
2.3.3 Chọn mẫu và phương pháp thu thập dữ liệu ................................................... 56
2.4 Phương pháp phân tích dữ liệu ...................................................................... 58
2.4.1 Phân tích dữ liệu thứ cấp ................................................................................ 58
2.4.2 Phân tích dữ liệu sơ cấp định tính .................................................................. 58
2.4.3 Phân tích dữ liệu sơ cấp định lượng ................................................................ 60
2.5 Vấn đề đạo đức nghiên cứu ............................................................................ 65
TÓM TẮT CHƯƠNG 2 ........................................................................................ 66
CHƯƠNG 3: KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU VÀ THẢO LUẬN .............................. 67
3.1 Thực trạng triển khai các dự án đường sắt đô thị ......................................... 67
3.1.1 Về quy hoạch phát triển hệ thống đường sắt đô thị ........................................ 67
3.1.2 Thực trạng triển khai các tuyến đường sắt thí điểm hiện nay.......................... 70
3.2 Mô tả mẫu nghiên cứu ..................................................................................... 81
3.3 Kết quả đánh giá sơ bộ thang đo .................................................................... 82
3.3.1 Kết quả đánh giá sơ bộ thang đo nhân tố “năng lực tài chính” ....................... 82
3.3.2 Kết quả đánh giá sơ bộ thang đo “năng lực tổ chức” ...................................... 83
3.3.3 Kết quả đánh giá sơ bộ thang đo nhân tố “năng lực điều hành” ...................... 84
3.3.4 Kết quả đánh giá sơ bộ thang đo nhân tố “tầm nhìn của lãnh đạo” ................. 85
3.3.5 Kết quả đánh giá sơ bộ thang đo “khả năng thích nghi” ................................. 85
3.3.6 Kết quả đánh giá sơ bộ thang do nhân tố “quản trị rủi ro” .............................. 87
3.3.7 Kết quả đánh giá sơ bộ thang đo biến phụ thuộc “hiệu quả dự án” ................. 87
3.4 Kết quả đánh giá chính thức thang đo ........................................................... 88
3.4.1 Kết quả phân tích khẳng định nhân tố bằng mô hình đo lường ....................... 89
3.4.2 Kết quả phân tích khẳng định nhân tố theo cặp khái niệm nghiên cứu ............ 93
3.4.3 Kết quả phân tích khẳng định nhân tố mô hình tới hạn................................... 95

Footer Page 3 of 216.



4.1.2 Huy động và sử dụng vốn ODA gắn với hiệu quả và đảm bảo an ninh tài
chính ............................................................................................................ 128
4.1.3 Đảm bảo việc huy động và sử dụng một cách minh bạch, bền vững ............. 129
4.1.4 Xây dựng lộ trình cho việc không sử dụng nguồn vốn ODA thay thế bằng
các nguồn vốn khác và cung cấp ODA cho các nước kém phát triển hơn ..... 130

Footer Page 4 of 216.


Header Page 5 of 216.

iv

4.2 Các khuyến nghị nhằm nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ODA trong quá
trình triển khai các dự án đường sắt đô thị .............................................. 131
4.2.1 Khuyến nghị về việc nâng cao hiệu quả điều hành dự án ............................. 131
4.2.2. Khuyến nghị nâng cao khả năng thích nghi trong quá trình triển khai dự án .........137
4.2.3 Khuyến nghị nâng cao năng lực tài chính khi triển khai dự án ..................... 142
4.2.4 Một số khuyến nghị khác ............................................................................. 145
4.3 Kiến nghị ....................................................................................................... 146
4.3.1 Kiến nghị với Bộ Kế hoạch và Đầu tư ......................................................... 147
4.3.2 Kiến nghị với Bộ Giao thông vận tải ............................................................ 147
4.3.3 Kiến nghị với Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội ....................................... 147
4.3.4 Kiến nghị với Ban quản lý đường sắt đô thị ................................................. 148
4.4 Hạn chế và hướng nghiên cứu tiếp theo ....................................................... 148
TÓM TẮT CHƯƠNG 4 ...................................................................................... 149
KẾT LUẬN .......................................................................................................... 150
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................... 152
PHỤ LỤC ............................................................................................................ 162


Bảng 3.17 Kết quả ước lượng mô hình cuối cùng ............................................... 103
Bảng 3.18 Kết quả đánh giá tính vững của mô hình bằng phương pháp
bootstrap .......................................................................................... 104
Bảng 3.19 Kết quả ước lượng mô hình khả biến theo dự án ................................ 105
Bảng 3.20 Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình theo dự án ................................ 108

Footer Page 6 of 216.


Header Page 7 of 216.

vi

Bảng 3.21 Kết quả ước lượng mô hình khả biến theo tính chất công việc ........... 108
Bảng 3.22 Kết quả kiểm định lựa chọn mô hình theo vị trí công việc ................. 111
Bảng 3.23 Kết quả đánh giá hiệu quả thực hiện dự án của các thành viên tham
gia .................................................................................................... 112
Bảng 3.24 Kết quả đánh giá mức độ đáp ứng về nhân tố “năng lực tài chính” ............ 113
Bảng 3.25 Kết quả đánh giá mức độ đáp ứng về nhân tố “năng lực tổ chức” ............... 114
Bảng 3.26 Kết quả đánh giá mức độ đáp ứng về nhân tố “năng lực điều hành” ................ 115
Bảng 3.27 Kết quả đánh giá mức độ đáp ứng nhân tố “tầm nhìn của lãnh đạo” ................ 116
Bảng 3.28 Kết quả đánh giá mức độ đáp ứng về nhân tố “khả năng thích nghi” ............... 117
Bảng 3.29 Kết quả đánh giá mức độ đáp ứng về nhân tố “quản trị rủi ro” ........... 118

Footer Page 7 of 216.


Header Page 8 of 216.

vii


Footer Page 8 of 216.


Header Page 9 of 216.

1

PHẦN MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Việc sử dụng phương tiện giao thông cá nhân đang tạo áp lực lên hệ thống hạ
tầng giao thông và đô thị hiện nay tại nước ta. Tính đến năm 2014 cả nước có 45
triệu xe máy, 2.7 triệu ô tô các loại và gần 70 nghìn xe máy được đăng ký mới hàng
quý (UBANGTQG, 2016). Điều này đã gây ra tình trạng tắc nghẽn giao thông phổ
biến, từ đó dẫn đến nhiều thiệt hại về kinh tế và môi trường. Tính riêng cho Hà Nội
thiệt hại do tiêu hao nhiên liệu và công lao động do tắc nghẽn giao thông lên đến
600 triệu USD/năm (Phan Duy Toàn, 2012), hàng ngàn tấn CO2 bị thải vào không
khí (Nguyễn Nga, 2012), gây tác động xấu đến sức khỏe của cộng đồng như làm
tăng gấp ba lần nguy cơ nhồi máu cơ tim (Thu Hương, 2004).
Để giải quyết bài toán về vấn đề giao thông đô thị cần giảm được mật độ
phương tiện cá nhân và cải thiện hệ thống hạ tầng giao thông đô thị. Điều này có thể
làm được thông qua việc xây dựng hạ tầng cho giao thông và phát triển các dịch vụ
giao thông công cộng trong đó có đường sắt đô thị. Đường sắt đô thị là phương thức
vận tải hành khách với khối lượng lớn, tốc độ cao, sử dụng không gian ngầm, nổi đô
thị. Đường sắt đô thị đã góp phần chuyên chở một lượng hành khách lớn tại các đô
thị lớn trên thế giới như đô thị của Singapore, Đài Loan, Trung Quốc, Pháp, Nga,
vv. Các tính toán cho thấy mạng lưới hệ thống đường sắt đô thị hoạt động hiệu quả
sẽ làm giảm 30% nhu cầu sử dụng phương tiện cá nhân và có thể cao hơn nữa. Bởi
vậy, xu hướng sử dụng đường sắt đô thị trong vận tải hành khách công cộng là xu
hướng tất yếu của các đô thị hiện đại, Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh cũng

2014). Tại Việt Nam, các nghiên cứu tập trung vào việc đánh giá thực trạng việc thu
hút vốn ODA và đề xuất các giải pháp thu hút vốn ODA cho các nhóm dự (Phạm Thị
Túy, 2007; Nguyễn Minh Hải, 2009, Vương Thanh Hà, 2009). Các nghiên cứu này sửu
dụng chủ yếu là các phương pháp nghiên cứu tổng hợp, so sánh bằng các nghiên cứu
định tính mà thiếu các nghiên cứu định lượng đánh giá ảnh hưởng của các nhân tố quản
lý tới hiệu quả triển khai các dự án. Hiện tại theo khảo sát của tác giả chưa có một
nghiên cứu nào tại Việt Nam về đánh giá các nhân tố ảnh hưởng tới hiệu quả sử dụng
vốn ODA bằng các phương pháp định lượng dưới góc độ tiếp cận hiệu quả dự án là
hiệu quả của quá trình triển khai dự án, không phải các giả định hiệu quả khi lập dự án,
trong đó có các dự án sử dụng vốn ODA về đường sắt đô thị. Do đó, tác giả quyết định
lựa chọn đề tài “Các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu quả sử dụng vốn ODA vào phát
triển đường sắt đô thị ở Việt Nam (Nghiên cứu điển hình các dự án phát triển
đường sắt ở thành phố Hà Nội)“ làm nghiên cứu cho luận án tiến sĩ của nghiên cứu
sinh.
2. Mục tiêu nghiên cứu

Footer Page 10 of 216.


Header Page 11 of 216.

3

Mục tiêu nghiên cứu của luận án:
Nghiên cứu những vấn đề lý luận và thực tiễn về các nhân tố ảnh hưởng đến
hiệu quả sử dụng vốn ODA theo khía cạnh triển khai dự án, đề xuất các giải pháp
nâng cao hiệu quả sử dụng vốn ODA bằng cách nâng cao hiệu quả triển khai dự án
sử dụng vốn ODA vào phát triển đường sắt đô thị tại Việt Nam.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
Thứ nhất, hệ thống hóa cơ sở lý thuyết về ODA, dự án và hiệu quả triển khai

việc phân tích ảnh hưởng của các nhân tố tới hiệu quả sử dụng vốn ODA ở khía cạnh
triển khai dự án.
Phạm vi nghiên cứu:
• Về không gian: Hiệu quả triển khai dự án sử dụng vốn ODA vào phát triển
đường sắt đô thị tại Việt Nam (thông qua nghiên cứu trường hợp các dự án tại
Hà Nội).
• Về thời gian: Đánh giá thực trạng triển khai các dự án đường sắt đô thị tại
Hà Nội đã và đang triển khai trong giai đoạn 2010 – 2016, khảo sát điều tra thực
hiện trong năm 2015.

5. Tổng quan các nghiên cứu liên quan đến luận án
5.1 Các nghiên cứu nước ngoài
Đối với các nghiên cứu tại các nước đang phát triển khác các tác giả cũng
đưa ra rất nhiều nhân tố khác nhau ảnh hưởng tới việc sử dụng hiệu quả nguồn
ODA.
Nghiên cứu của Hansen & Tarp (2001) về ảnh hưởng của ODA tới tăng
trưởng kinh tế của các nước đang phát triển cho thấy mối quan hệ tích cực giữa
viện trợ và tăng trưởng GDP bình quân. Tuy nhiên, nghiên cứu chủ yếu sử dụng
chuỗi dữ liệu thời gian đánh giá tác động ở khía cạnh vĩ mô của nền kinh tế,
những tác động này là tác động tổng hợp mà không xét đến khía cạnh hiệu quả
cho từng dự án.
Nghiên cứu của Iimi (2006) tiếp cận ODA theo hướng cải cách hiệu quả
bằng phương pháp đấu giá. Sử dụng dữ liệu đấu thầu mua sắm cho các dự án ODA
từ Nhật Bản, tác giả đã đưa ra ước lượng cho hàm số giá đấu thầu cân bằng. Hàm
số này cho thấy khi số lượng người tham gia đấu giá tăng 1%, giá đấu thầu cân
bằng sẽ giảm 2%. Kết quả này cho thấy nếu tăng cường khả năng cạnh tranh trong
hoạt động đấu thầu cho mua sắm sẽ làm giảm giá của hợp đồng và từ đó giảm nhẹ
gánh nặng nợ cho các quốc gia đang nhận viện trợ từ nguồn vốn ODA. Gợi ý được
đưa ra trong nghiên cứu là sử dụng phương pháp đấu thầu điện tử cùng mở rộng
các tiêu chuẩn nhằm khuyến khích các doanh nghiệp địa phương tham gia hoạt

Nghiên cứu của Sankar & Schneider (2013) đã có những đánh giá về phương
hướng sử dụng hiệu quả ODA của Nhật Bản tại Lào: Chính phủ Nhật Bản đặc biệt
quan tâm tới sự phát triển xã hội, dân sinh, giới tính của Lào nên mọi việc làm
trong quá trình triển khai dự án ODA của Nhật luôn luôn chú trọng tới các khía
cạnh sau: (1) xem xét ngay từ ngay giai đoạn đầu của dự án có ảnh hưởng xấu tới
môi trường hoặc xã hội. Cần có xác nhận không có các tác động xấu hoặc chắc
chắn rằng áp dụng các biện pháp nhằm giảm thiểu vấn đề liên quan tới môi

Footer Page 13 of 216.


Header Page 14 of 216.

6

trường, xã hội; (2) đảm bảo hệ thống chính trị trong đó các chính sách phản ánh
tiếng nói của người dân; (3) luôn luôn thực hiện các dự án theo pháp luật; (4) công
bố đầy đủ các thông tin của chính phủ; (5) phòng ngừa tăng cường kiểm soát công
tác chống tham nhũng. Nghiên cứu chủ yếu đánh giá về phương hướng và những
ảnh hưởng của các dự án ODA tới vấn đề phát triển kinh tế xã hội và đề xuất một
vài giải pháp để đảm bảo hiệu quả kinh tế xã hội của dự án. Bởi vậy, nghiên cứu
không đi vào lượng hóa ảnh hưởng của các nhân tố ảnh hưởng tới kết quả thực
hiện dự án.
Cùng với các nghiên cứu về ODA, các nghiên cứu về dự án và hiệu quả dự
án cũng được triển khai nhiều trên thế giới, xoay quanh nhiều vấn đề trong đó có
các tính chất của dự án, cách thức đo lường và các nhân tố ảnh hưởng đến hiệu
quả dự án, vai trò của giai đoạn triển khai dự án trong thành công của dự án.
Nghiên cứu của Ika (2009) là một nghiên cứu tổng hợp về sự thành công của
dự án thông qua khảo sát các nghiên cứu có liên quan trước đó. Theo tác giả, khái
niệm về sự thành công của dự án là không thống nhất do có nhiều quan điểm, tuy

cực đến thành công của một dự án. Nghiên cứu của Belout & Glauvreau (2004)
chứng minh rằng yếu tố nguồn nhân lực dưới góc độ nhân lực quản lý dự án có
ảnh hưởng đến thành công của dự án. Nghiên cứu của Aloini & cộng sự (2007)
cho thấy rằng việc quản trị rủi ro tốt có ảnh hưởng tích cực đến quá trình thực thi
dự án và từ đó nâng cao hiệu quả của dự án.
Nghiên cứu của Jugdev & Muller (2005) tập trung vào hiệu quả của dự án và
cơ sở đánh giá xem một dự án có thành công hay không. Nghiên cứu đã tổng hợp
các cơ sở lí luận về sự thành công hay tính hiệu quả của dự án theo trình tự thời
gian và theo các giai đoạn của một dự án. Theo đó, cách thức cổ điển nhất để đánh
giá hiệu quả của dự án là đánh giá hiệu quả giai đoạn triển khai dự án. Theo thời
gian, cách thức đánh giá hiệu quả của dự án còn mở rộng cho giai đoạn lập kế
hoạch, vận hành và quản trị chiến lược nói chung từ khi hình thành cho đến kết
thúc dự án. Tác giả giải thích sở dĩ đo lường hiệu quả dự án thông qua hiệu quả
triển khai dự án là vì thời gian triển khai dự án là thời gian dài sử dụng nhiều
nguồn lực nhất trong vòng đời của một dự án. Đối với giai đoạn này, các yếu tố
thường được sử dụng cho đo lường hiệu quả là thời gian, chi phí và các chi tiết
mang tính kĩ thuật đặc trưng của từng dự án. Tác giả lí giải cho việc sử dụng
những nhân tố này là do tính dễ kiểm soát và dễ đo lường của chúng, đặc biệt đối
với các biến số về thời gian và chi phí. Khi hiệu quả dự án được tiếp cận theo
hướng kĩ thuật như vậy, một dự án có thành công hay không dựa trên việc đạt
được mục tiêu về thời gian, tài chính và sản phẩm cuối cùng.

Footer Page 15 of 216.


Header Page 16 of 216.

8

5.2. Các nghiên cứu trong nước



Header Page 17 of 216.

9

Nghiên cứu của Lương Mạnh Hùng (2008) đánh giá hiệu quả các dự án ODA
tại Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn chia thành hai yếu tố ảnh hưởng là (1)
nhân tố khách quan bao gồm: Tình hình kinh tế, chính trị của quốc gia tài trợ, các
chính sách, quy chế của nhà tài trợ và môi trường cạnh tranh; (2) nhân tố chủ quan
bao gồm: tình hình kinh tế, chính trị của quốc gia tiếp nhận viện trợ, quá trình xây
dựng dự án, quy trình và thủ tục của nước tiếp nhận viện trợ, năng lực tài chính của
nước tiếp nhận ODA, năng lực và đạo đức của cán bộ quản lý và sử dụng ODA, sự
cam kết mạnh mẽ, chỉ đạo sát sao và tham gia rộng rãi của các bên liên quan, theo
dõi và kiểm tra giám sát việc thực hiện dự án. Nghiên cứu đã thành công trong việc
đánh giá những nhân tố ác động tới các dự án ODA. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng
chưa mô hình hóa được tác động của các nhân tố này tới các dự án ODA, không
thiết lập được các giả thuyết nghiên cứu và kiểm định các giả thuyết nghiên cứu qua
dữ liệu thực nghiệm. Bởi vậy, nghiên cứu cũng mới dừng lại ở mô tả và phân tích
một số số liệu có tính chất mô tả đến hiệu quả thực hiện các dự án ODA mà chưa trả
lời được câu hỏi mức độ tác động của các nhân tố theo phân loại của tác giả tác
động như thế nào đến hiệu quả sử dụng vốn ODA.
Nghiên cứu của Lê Thị Mai Anh (2008) đối với thu hút và sử dụng ODA của
Nhật Bản đưa ra khuyến nghị về các nhân tố: (1) Cần tích cực đẩy mạnh tốc độ giải
ngân nguồn vốn ODA. Về phía Việt Nam cần đơn giản hóa văn bản pháp lý và thủ
tục liên quan đến ODA. Về phía nhà tài trợ hài hòa và đơn giản hóa quy trình thủ
tục với chính phủ Việt Nam cũng như cần thiết nhằm đảm bảo tiến trình thực hiện
hiệu quả; (2) Đẩy nhanh tiến độ thực hiện dự án ODA: Cần xây dựng kế hoạch hợp
lý cho việc phân cấp ODA nhằm tránh tình trạng ách tắc trong quá trình triển khai
nhiều dự án ODA; (3) Xây dựng hệ thống thông tin hữu hiệu về ODA: Các thông

phù hợp; (3) cần khắc phục tính ỷ lại, trông chờ vào nguồn ngân sách nhà nước; (4)
Thu hút đầu tư ODA một cách hợp lý, tránh đầu tư giàn trải, manh mún nhưng cũng
không nên tập trung quá nhiều vào một số địa phương và một số ngành dẫn tới mất
cân đối trong quá trình phát triển bền vững quốc gia; (5) cần phối hợp đồng bộ giữa
các Bộ, ngành, địa phương và chủ đầu tư để nâng cao tỷ lệ giản ngân trên cơ sở đẩy
mạnh nhanh tiến độ thực hiện dự án, rút ngắn thời gian xây dựng nhanh chóng đưa
công trình vào khai thác, sử dụng là một việc làm hết sức quan trọng để tận dụng
thời gian ân hạn và nâng cao hiệu quả sử dụng nguồn vốn ODA.
Nghiên cứu của Lê Bá Khởi (2012) đối với nguồn vốn ODA của Australia tại
Việt Nam cho thấy việc sử dụng hiệu quả ODA phụ thuộc vào (1) khả năng kiểm
soát các dự án; (2) công tác quản lý xét thầu; (3) quản lý hành chính và (4) áp dụng
tiêu chuẩn đánh giá môi trường chung.

Footer Page 18 of 216.


Header Page 19 of 216.

11

Nghiên cứu của Hà Thị Thu (2014) về thu hút và sử dụng nguồn vốn hỗ trợ
phát triển hính thức (ODA) vào nông nghiệp, nông thôn tại khu vực duyên hải miền
Trung. Nghiên cứu này tập trung vào phân tích hệ thống cơ sở lý luận của nguồn
vốn ODA đối với nông nghiệp, phân tích thực trạng thu hút và sử dụng ODA tại
khu vực duyên hải miền Trung đưa ra một số hạn chế trong việc thu hút và sử dụng
ODA như: thiếu định hướng tổng thể thu hút vốn ODA cho nông nghiệp, nông thôn,
tình trạng về ban quản lý ODA không chuyên và tính kiêm nhiệm trong quản lý, bố
trí vốn đối ứng không kịp thời, khung thể chế chưa hài hòa giữa Chính phủ Việt
Nam và nhà tài trợ, ... Từ đó đưa ra một số đề xuất về phương án phê duyệt đề án
thu hút và sử dụng ODA cho nông nghiệp và nông thôn đến năm 2020, áp dụng mô

Thứ hai, các nghiên cứu tại Việt Nam tập trung vào hoạt động đánh giá nghiệp vụ
quản lý, đánh giá về công tác thu hút và sử dụng vốn ODA cho một số ngành, lĩnh vực
mà thiếu các nghiên cứu mô hình hóa, lượng hóa được ảnh hưởng của các nhân tố tới
hiệu quả thực hiện dự án ở cả khía cạnh triển khai lẫn khía cạnh hiệu quả toàn dự án.
Thứ ba, một số nghiên cứu đưa ra được các chỉ tiêu cho đánh giá hiệu quả sử
dụng vốn ODA. Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu xây dựng các chỉ tiêu đánh giá các
nhân tố quản lý trong quá trình triển khai dự án và ảnh hưởng của các nhân tố tới
hiệu quả sử dụng vốn ODA tiếp cận ở khía cạnh triển khai dự án như thế nào.
Thứ tư, theo khảo sát của tác giả hiện nay chưa có một nghiên cứu nào xây
dựng được một cách hệ thống mô hình nghiên cứu đánh giá tác động của các nhân
tố tới hiệu quả triển khai dự án sử dụng vốn ODA ở khía cạnh điều hành, đặc biệt là
đối với những dự án đường sắt đô thị.
Đây là những khoảng trống nghiên cứu cần được bổ sung và nghiên cứu này
có nhiệm vụ thiết lập, phát triển và kiểm chứng mô hình đánh giá hiệu quả sử dụng
vốn ODA ở khía cạnh điều hành thông qua nghiên cứu trường hợp các dự án đường
sắt đô thị tại Việt Nam (Hà Nội).
7. Đóng góp mới của luận án
Kết quả nghiên cứu của luận án đem lại những đóng góp cả về mặt học thuật
và thực tiễn.
Về mặt học thuật, nghiên cứu đã xác định được khoảng trống nghiên cứu về sự
thiếu vắng mô hình các nhân tố tác động đến hiệu quả dự án ở khía cạnh triển khai.
Kết quả tác giả đã dựa vào cách tiếp cận trong kinh doanh để đề xuất một mô hình
xây dựng các nhân tố tác động tới hiệu quả triển khai dự án sử dụng vốn ODA và
tiến hành kiểm định sự tin cậy của nó qua dữ liệu điều tra thực nghiệm. Từ mô hình
được phát triển bao gồm sáu nhân tố là (1) năng lực tài chính;(2) năng lực tổ chức;
(3) năng lực điều hành; (4) tầm nhìn của lãnh đạo; (5) khả năng thích nghi và (6)
quản trị rủi ro. Kết quả kiểm nghiệm từ dữ liệu thực nghiệm cho thấy có ba nhân tố

Footer Page 20 of 216.


CHƯƠNG 1
MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ HỖ TRỢ PHÁT TRIỂN
CHÍNH THỨC (ODA) VÀ CÁC NHÂN TỐ ẢNH HƯỞNG
ĐẾN HIỆU QUẢ TRIỂN KHAI DỰ ÁN SỬ DỤNG ODA VÀO
PHÁT TRIỂN ĐƯỜNG SẮT ĐÔ THỊ
1.1 Một số vấn đề lý luận về hỗ trợ phát triển chính thức (ODA)
1.1.1 Khái niệm về ODA
Nguồn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA: Official Develoment Assistance) là
nguồn vốn vay hỗ trợ các nước kém phát triển và đang phát triển để phát triển kinh
tế- xã hội, trong đó phần vốn viện trợ không hoàn lại tối thiểu là 25%.
Lịch sử ra đời của nguồn vốn vay ODA bắt đầu sau chiến tranh thế giới thứ
hai. Để hỗ trợ đồng minh của mình tái thiết đất nước, Mỹ thực hiện kế hoạch
Marshall hỗ trợ các nước đồng minh sau chiến tranh (Fuhrer, 1993). Đến những
năm 1970, Đại hội đồng Liên Hợp Quốc đề nghị các nước tài trợ dành ra một khoản
0.7% GNP để tạo nguồn viện trợ cho các nước nghèo. Ngày nay, ODA đã trở thành
một nguồn tài trợ lớn cho nhiều nước nghèo, các nước đang phát triển.
Nghiên cứu về ODA đã được thực hiện bởi nhiều nhà nghiên cứu và mỗi tổ
chức đưa ra định nghĩa về ODA không thống nhất với nhau. Điểm thống nhất với
nhau giữa các định nghĩa là về mức hỗ trợ không hoàn lại tối thiểu là 25% mới được
gọi là ODA. Đầu thập niên 1970, OECD đưa ra định nghĩa đầu tiên về ODA như
sau “ODA là một giao dịch chính thức được thiết lập với mục đích thúc đẩy sự phát
triển kinh tế - xã hội của các nước đang phát triển. Điều kiện tài chính của giao dịch
này có tính chất ưu đãi và thành tố viện trợ không hoàn lại chiếm ít nhất 25%”
(OECD, 1972). Ngân hàng thế giới (WB) định nghĩa “ODA là một phần của tài
chính phát triển chính thức, trong đó có chủ yếu tố viện trợ không hoàn lại cộng
với cho vay ưu đãi và phải chiến ít nhất 25% trong tổng viện trợ thì gọi là ODA”
(WB, 2001). Tại Việt Nam theo quy định của nghị định số 16/2016/NĐ-CP,
Chính phủ Việt Nam coi ODA là hoạt động hợp tác và phát triển giữa nhà nước

Footer Page 22 of 216.

nguồn vốn ODA có thể được sử dụng đề bù đắp cho thâm hụt cán cân thanh toán
quốc tế. Điều này giúp cho việc quản lý ngân sách trong giai đoạn cải cách hệ thống
tài chính hay chuyển đổi hệ thống kinh tế tốt hơn.
(2) Tăng nguồn vốn trong nước để chính phủ các nước kém phát triển, đang
phát triển có thể thực hiện các chương trình đầu tư quốc gia, đặc biệt là hệ thống
đầu tư cơ sở hạ tầng kinh tế, tạo tiền đề cho việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế, tạo
hiệu ứng cho các khu vực vốn tư nhân, đầu tư trực tiếp nước ngoài phát triển.

Footer Page 23 of 216.


Header Page 24 of 216.

16

(3) Cải thiện chất lượng cuộc sống của người dân các nước kém phát triển và
đang phát triển thông qua các chương trình hỗ trợ giảm nghèo, cải cách giáo dục, y
tế, bảo vệ môi trường, ...
(4) Trợ giúp chính phủ các nước nhận hỗ trợ thực hiện các chương trình nghiên
cứu tổng hợp nhằm hoạch định chính sách hay cung cấp thông tin cho đầu tư tư nhân
qua điều tra khảo sát, đánh giá tình hình kinh tế - xã hội ở nước tiếp nhận ODA.
Nhìn chung, ODA có tính chất đầu tư nhưng không sinh lời trực tiếp trong
ngắn hạn mà hướng tới các mục tiêu có tính chất dài hạn, khả năng thu hồi vốn
chậm nhưng có ý nghĩa quan trọng trong việc tạo lập môi trường cho sự phát triển
của các khu vực đầu tư khác, tăng cường sự hợp tác giữa nước cấp vốn ODA và
nước tiếp nhận ODA.
Thứ hai, vốn ODA thường kèm theo lợi ích chiến lược và chính trị ngắn hạn từ
phía nhà tài trợ. Ngoài các mục tiêu hỗ trợ các nước đang phát triển việc cung cấp
ODA của các nước và tổ chức còn có những mục đích riêng khác như (i) lợi ích
kinh tế từ khoản vay ODA; (ii) mở rộng hợp tác quốc tế; (iii) mở rộng thị trường

2006; Vũ Chí Lộc, 2012).

1.1.3.1 Phân loại theo phương thức hoàn trả
ODA không hoàn lại: Là hình thức cung cấp ODA mà bên nhận tài trợ không
phải hoàn trả cho bên tài trợ. Có thể coi viện trợ không hoàn lại như một nguồn thu
của ngân sách Nhà nước, được sử dụng theo hình thức Nhà nước cấp phát lại cho
các nhu cầu phát triển kinh tế – xã hội của đất nước. Viện trợ không hoàn lại chiếm
khoảng 25% trong tổng số vốn ODA trên Thế giới. Viện trợ không hoàn lại thường
được thực hiện dưới các dạng: Hỗ trợ kỹ thuật và viện trợ nhân đạo bằng hiện vật.
ODA vay ưu đãi: Nhà tài trợ cho nước cần vốn vay một khoản tiền, với các
điều kiện ưu đãi về lãi suất (thấp hơn lãi suất thị trường), thời gian ân hạn và thời
gian trả nợ; hoặc không chịu lãi mà chỉ chịu chi phí dịch vụ. Vay ưu đãi chiếm tỷ
trọng lớn trong tổng số vốn vay ODA trên Thế giới, là nguồn thu phụ thêm để bù
đắp thâm hụt ngân sách Nhà nước.
ODA vay hỗn hợp: Là các khoản viện trợ không hoàn lại hoặc các khoản vay
ưu đãi được cung cấp đồng thời với các khoản tín dụng thương mại.
Nhìn chung hiện nay các nước cung cấp ODA đang có chiều hướng giảm viện
trợ không hoàn lại; tăng hình thức tín dụng ưu đãi và ODA hỗn hợp.

1.1.3.2 Phân loại theo nguồn cung cấp
ODA song phương: Là các khoản tài trợ phát triển chính thức từ nước này cho
nước kia (nước phát triển cho nước đang hoặc kém phát triển) thông qua Hiệp định
được ký kết giữa hai Chính phủ. Trong tổng số ODA lưu chuyển trên thế giới, phần
tài trợ song phương chiếm tỷ trọng lớn, có khi lên tới 80%, lớn hơn nhiều so với tài
trợ đa phương.

Footer Page 25 of 216.