Header Page 1 of 116.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA CÁC KHOA HỌC LIÊN NGÀNH
---------- o0o ----------

TRẦN THỊ MINH NGỌC

NHẬN THỨC VÀ THÁI ĐỘ CỦA HỌC SINH
TRUNG HỌC PHỔ THÔNG VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU HIỆN NAY
(NGHIÊN CỨU TRƢỜNG HỢP HỌC SINH TRƢỜNG TRUNG
HỌC PHỔ THÔNG XUÂN ĐỈNH-BẮC TỪ LIÊM-HÀ NỘI)

LUẬN VĂN THẠC SĨ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU
Chuyên ngành: Biến đổi khí hậu
Mã số: Chƣơng trình thí điểm

HÀ NỘI - 2017

Footer Page 1 of 116.


Header Page 2 of 116.

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA CÁC KHOA HỌC LIÊN NGÀNH
---------- o0o ----------

TRẦN THỊ MINH NGỌC

NHẬN THỨC VÀ THÁI ĐỘ CỦA HỌC SINH

Hà Nội, ngày 5 tháng 12 năm 2016
Học viên cao học

Trần Thị Minh Ngọc

Footer Page 3 of 116.


Header Page 4 of 116.

MỤC LỤC
MỞ ĐẦU ................................................................................................................................................. 1
1. LÝ DO THỰC HIỆN ĐỀ TÀI ................................................................................................................ 1
2. MỤC TIÊU VÀ NHIỆM VỤ NGHIÊN CỨU .......................................................................................... 2
3. ĐỐI TƯỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU .......................................................................................... 2
4. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI........................................................................................................................ 4
5. CƠ SỞ DỮ LIỆU THỰC HIỆN ............................................................................................................. 4
6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN .............................................................................................................. 4
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU NHẬN
THỨC, THÁI ĐỘ ĐỐI VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ............................................................................... 5
1.1. TỔNG QUAN CÁC CÔNG TRÌNH NGHIÊN CỨU ............................................................................. 5
1.1.1. Các công trình nghiên cứu ngoài nước...................................................................................... 5
1.1.2. Tổng quan các công trình nghiên cứu tại Việt Nam ................................................................ 10
1.2. CƠ SỞ LÝ LUẬN VỀ NHẬN THỨC VÀ THÁI ĐỘ ĐỐI VỚI BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU ................................ 13
1.2.1. Khái niệm và các quan điểm về nhận thức và thái độ đối với biến đổi khí hậu......................... 13
1.2.2. Đặc trưng về nhận thức và thái độ đối với biến đổi khí hậu ................................................... 14
1.2.3. Các nhân tố tác động đến nhận thức và thái độ đối với BĐKH ............................................... 14
1.2.4. Khung lý thuyết nghiên cứu về thái độ và nhận thức đối với BĐKH của học sinh THPT ......... 15
1.3. THỰC TRẠNG GIÁO DỤC VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI VIỆT NAM .................................................. 16
CHƢƠNG 2. PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU VÀ CƠ SỞ DỮ LIỆU .............................................. 20

20

Bảng 2.2.

Giải thích về mức độ đồng thuận và mức độ tin tƣởng liên quan tới

24

hệ số Kendall (W) (Schimidt, 1997)
Bảng 3.1.

Nội dung câu hỏi phần nhận thức về BĐKH

29

Bảng 3.2.

Những nội dung cần chỉnh sửa/bổ sung theo góp ý của chuyên gia

33

Bảng 3.3.

Số lƣợng phiếu trả lời liên quan đến nhận thức về BĐKH

35

Bảng 3.4.

Số lƣợng phiếu trả lời liên quan tới biểu biện của BĐKH

Bảng 3.9.

Một số giá trị đƣợc tính từ số liệu trong thống kê kết quả phần I
của vòng khảo sát 2

44

Bảng 3.10. Một số giá trị đƣợc tính từ số liệu trong thống kê kết quả phần II

48

của vòng khảo sát 2
Bảng 3.11. Một số giá trị đƣợc tính từ số liệu trong thống kê kết quả phần III

51

của vòng khảo sát 2
Bảng 3.12. Một số giá trị đƣợc tính từ số liệu trong thống kê kết quả phần IV
của vòng khảo sát 2

55

Bảng 3.13. Chỉ số Kendall đƣợc tính toán qua phần mềm SPSS

56

Bảng 3.14. Giải pháp cụ thể đối với hành vi của học sinh trong bối cảnh
BĐKH

58

nhiều nhất

Hình 3.2.

Biểu đồ thể hiện điểm trung bình về mức độ phổ biến của các
kênh truyền thông

22
24
28
37

Hình 3.3.

Biểu đồ thể hiện điểm trung bình của các đáp án trong phần II

40

Hình 3.4.

Biểu đồ thể hiện số điểm tƣơng ứng với mỗi đáp án trong câu hỏi 3.1

42

Hình 3.5.

Biểu đồ thể hiện số điểm tƣơng ứng với mỗi đáp án trong câu hỏi 3.2

43


51

Hình 3.12. Số lƣợng phiếu lựa chọn đáp án đúng trong bảng hỏi nhận thức

53

iii

Footer Page 6 of 116.


Header Page 7 of 116.

MỞ ĐẦU
1. LÝ DO THỰC HIỆN ĐỀ TÀI
Biến đổi khí hậu (BĐKH) đƣợc coi là một trong những thách thức lớn nhất của
nhân loại đang phải đối mặt trong thế kỷ XXI, hiện nay trở thành vấn đề toàn cầu đòi
hỏi sự chung tay giải quyết của phƣơng tiện truyền thông, nhà khoa học, nhà quản lý
và các nhóm giáo dục (Alan, 2013). Quan trắc nhiều năm về BĐKH cho thấy xu
hƣớng: tăng nhiệt độ trung bình toàn cầu, sự tan chảy băng ở hai cực, sự thay đổi về
diện tích tuyết bao phủ, những thay đổi của tần số và cƣờng độ của các sự kiện thời
tiết cực đoan (IPCC, 2007). BĐKH ảnh hƣởng nghiêm trọng nhất tới các quốc gia
đang phát triển; nếu nƣớc biển dâng cao 1m thì 0,3% diện tích lãnh thổ (tƣơng đƣơng
194.000 km2) sẽ biến mất, tác động tới đời sống của 1,28% dân số (56 triệu ngƣời) gây
thiệt hại 219,181 tỷ USD (chiếm 1,3%) (Dasgupta và nnk., 2007; DARA, 2012; Field,
2014). Mặc dù chịu ảnh hƣởng nghiêm trọng và toàn diện của BĐKH, nhận thức và
thái độ của mỗi cá nhân hay cộng đồng trong ứng xử với BĐKH luôn tồn tại sự khác
biệt. Từ đó, suy nghĩ và hành động ứng phó đối với các tác động của BĐKH trở nên đa
dạng và thiếu nhất quán (Jørgensen và Termansen, 2016). Điều này gây khó khăn trong
quá trình xác định phƣơng thức và lựa chọn các giải pháp tối ƣu nhằm thích ứng và

a) Mục tiêu nghiên cứu
Xác lập luận cứ khoa học và cơ sở thực tiễn trong nghiên cứu thực trạng nhận
thức và thái độ đối với vấn đề BĐKH cho học sinh trƣờng THPT Xuân Đỉnh, quận Bắc
Từ Liêm, thành phố Hà Nội. Trên cơ sở đó, tiến hành đề xuất các phƣơng án điều chỉnh
các yếu tố nội dung tác động tới quá trình nhận thức và thái độ của học sinh.
b) Nhiệm vụ nghiên cứu
Để hoàn thành đƣợc mục tiêu trên, các nhiệm vụ nghiên cứu đƣợc đặt ra nhƣ sau:
- Tổng quan các công trình nghiên cứu về lý luận và phƣơng pháp tiếp cận
trong đánh giá thái độ và nhận thức của học sinh đối với vấn đề BĐKH trên thế giới và
tại Việt Nam.
- Xác lập cơ sở lý luận về nhận thức và thái độ đối với vấn đề BĐKH.
- Phân tích thực trạng giáo dục liên quan tới vấn đề BĐKH. Trên cơ sở đó, tiến
hành các phân tích cụ thể về nhận thức và thái độ của học sinh trƣờng THPT Xuân
Đỉnh đối với vấn đề BĐKH trên cơ sở phƣơng pháp Delphi.
3. ĐỐI TƢỢNG VÀ PHẠM VI NGHIÊN CỨU
a) Đối tượng nghiên cứu
Đề tài nghiên cứu về nhận thức và thái độ của học sinh THPT về Biến đổi khí
hậu hiện nay.
Học sinh THPT : bao gồm các học sinh lớp 10, 11, 12 ở độ tuổi từ 15 – 18 tuổi.
Đề tài nghiên cứu giới hạn thực hiện đối với học sinh trƣờng THPT Xuân Đỉnh.
Trƣờng THPT Xuân Đỉnh, địa chỉ tại 178 phố Xuân Đỉnh, phƣờng Xuân Tảo, Quận
Bắc Từ Liêm - Hà Nội. Trƣờng là một trong số những trƣờng có bề dày truyền thống
lịch sử của thành phố với rất nhiều thành tựu.

2
Footer Page 8 of 116.


Header Page 9 of 116.



3
Footer Page 9 of 116.


Header Page 10 of 116.

4. Ý NGHĨA CỦA ĐỀ TÀI
a) Ý nghĩa khoa học
Kết quả nghiên cứu của luận văn góp phần làm phong phú hệ thống tri thức và
cách thức tiếp cận trong đánh giá nhận thức và thái độ của học sinh THPT đối với vấn
đề BĐKH.
b) Ý nghĩa thực tiễn
Kết quả nghiên cứu cung cấp các cơ sở dữ liệu thống kê đáng tin cậy đối với
hoạt động giáo dục phổ thông. Trên cơ sở đó, các phƣơng án đề xuất điều chỉnh và
nâng cao chất lƣợng giáo dục sẽ là cơ sở khoa học phục vụ công tác quản lý và đào tạo
trong tƣơng lai.
5. CƠ SỞ DỮ LIỆU THỰC HIỆN
- Các tài liệu về cơ sở lý thuyết: các giáo trình, sách chuyên khảo trong và ngoài
nƣớc về đánh giá nhận thức và thái độ của đối tƣợng học sinh, giáo dục môi trƣờng,
thiên tai và BĐKH,...
- Các tài liệu về khu vực nghiên cứu: Các dữ liệu, báo cáo thống kê có liên quan
tới quá trình giáo dục phổ thông về vấn đề BĐKH.
6. CẤU TRÚC CỦA LUẬN VĂN
Ngoài phần mở đầu, kết luận và kiến nghị, nghiên cứu đƣợc kết cấu thành ba
chƣơng:
Chƣơng 1. Cơ sở lý luận và tổng quan các công trình nghiên cứu nhận thức,
thái độ đối với biến đổi khí hậu.
Chƣơng 2. Phƣơng pháp nghiên cứu và cơ sở dữ liệu.
Chƣơng 3. Kết quả nghiên cứu.

khoa học kỹ thuật hiện đại vào công cuộc chống BĐKH tại khu vực này.
Leiserowitz (2009) nghiên cứu nhận thức và hiểu biết của các nhà khoa học
quốc tế đối với vấn đề BĐKH toàn cầu. Nhận thức của ngƣời dân Hoa Kỳ về nguy cơ
BĐKH đã chi phối tới cách thức phản ứng của họ với chính các mối nguy hiểm. Kết
quả nghiên cứu đã giải thích lý do cho sự trì hoãn thực hiện những phản ứng trƣớc
BĐKH. Nguyên nhân đều xuất phát từ chính sự phân bố không đồng đều về chi phí,
lợi ích cũng nhƣ khả năng kiểm soát các tác động của BĐKH. Sự thành công hay thất
bại của các chính sách ứng phó BĐKH thƣờng chịu ảnh hƣởng từ khả năng nhận thức
rủi ro của cộng đồng. Do đó, hiểu biết về khả năng ứng phó với biến đổi khí hậu sẽ trở
thành tiền đề đánh giá hiệu quả chính sách trong tƣơng lai.
Quá trình đánh giá nhận thức là tiền đề để ra quyết định trong giải quyết vấn đề
thích ứng đối với BĐKH, là cơ sở để thực hiện đề xuất chính sách trong tƣơng lai.
5
Footer Page 11 of 116.


Header Page 12 of 116.

Gbetibouo (2009) đã tiến hành đánh giá nhận thức và khả năng thích ứng với BĐKH
của nông dân tại lƣu vực Limpopo, Nam Phi. Trên cơ sở phân tích thực tiễn sử dụng
tài nguyên và chống chịu tác động bất lợi của sinh kế, nghiên cứu đã đƣa ra đƣợc cái
nhìn toàn cảnh về khả năng ảnh hƣởng tới khía cạnh môi trƣờng và kinh tế xã hội của
khu vực. Đồng thời, nghiên cứu đã khẳng định rõ mức độ chịu tác động phụ thuộc rất
nhiều vào khả năng thích ứng với sự thay đổi khí hậu của ngƣời nông dân. Bằng cách
tiếp cận “từ dƣới lên”, những hiểu biết của ngƣời dân đối với vấn đề BĐKH đƣợc tổng
hợp từ khảo sát của 794 hộ gia đình tại lƣu vực trong năm 2004, 2005. Các thay đổi
chiến lƣợc nhận dạng đƣợc qua quá trình đối sánh dữ liệu khí hậu tại các trạm khí
tƣợng, và thay đổi của ngƣời nông dân hoàn toàn phù hợp với sự gia tăng về nhiệt độ
và lƣợng mƣa trong giai đoạn này. Kết quả của nghiên cứu là cơ sở khoa học để xây
dựng chính sách tín dụng cho ngƣời nông dân nhằm cải thiện khả năng thích ứng với

biện pháp giải quyết các vấn đề của BĐKH;
nhu cầu và ƣu tiên trong vấn đề thích nghi;
các kinh nghiệm giảm thiểu tác động, ...
6

Footer Page 12 of 116.


Header Page 13 of 116.

Kết quả của báo cáo trở thành tiền đề để thống nhất các quan điểm của địa
phƣơng và quốc gia đối với chính sách và phƣơng án hành động đối với BĐKH; đầu tƣ
nâng cao năng lực thích ứng đối với các đối tƣợng dễ bị tổn thƣơng; xây dựng các quy
chế nhằm giải quyết vấn đề quản trị và chia sẻ những thiệt hại đối với các đối tƣợng
chịu tổn thƣơng một cách công bằng.
b) Thái độ đối với biến đổi khí hậu
Quá trình đánh giá thái độ của cộng đồng đối với các vấn đề môi trƣờng bắt đầu
đƣợc thực hiện tại Hoa Kỳ từ những năm 1970. Bord và nnk. (1998) công bố dữ liệu
điều tra quốc gia về hiện tƣợng nóng lên toàn cầu tại Hoa Kỳ. Nghiên cứu đã tóm tắt
những thống kê về mức độ nhận thức, hiểu biết thực tiễn hay những mối quan tâm về
rủi ro liên quan tới BĐKH. Đồng thời, trên cơ sở này, nghiên cứu xác định đƣợc khả
năng sẵn sàng chi trả kinh phí nhằm thích ứng và giảm nhẹ các tác động tiêu cực tiềm
năng trong tƣơng lai. Với cách tiếp cận khai thác các nội dung về:
(i)
(ii)

mục tiêu môi trƣờng chung
xác định những sai lầm về các ảnh hƣởng tiêu cực;

Nghiên cứu đã chỉ ra rằng BĐKH tuy đƣợc coi là một vấn đề toàn cầu song

độ kỳ vọng trong nhận thức, kiểm tra mức độ ảnh hƣởng tới hành vi ủng hộ bảo vệ
môi trƣờng của sinh viên. Dựa trên kết quả đánh giá thực nghiệm, hai lựa chọn kỳ
vọng “xây dựng” và “từ chối” trở thành tiền đề xác định mức độ ủng hộ hoặc hạn chế
các hoạt động bảo vệ môi trƣờng (Ojala, 2011). Cũng theo định hƣớng này, Dijkstra
và Goedhart (2012) đã thực hiện nghiên cứu thái độ đối với các môn khoa học trong
mối tƣơng quan với các hành vi, thái độ và kiến thức đối với vấn đề bảo vệ môi
trƣờng. Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng, học sinh tại các lớp lớn hơn thì mức độ sẵn
sàng ủng hộ tài chính nhằm bảo vệ môi trƣờng cao hơn.
Ngoài ra, phƣơng thức xác định nhận thức về môi trƣờng dựa trên mô thức môi
trƣờng mới (New Environmental Paradigm-NEP) cũng đƣợc ứng dụng rộng rãi.
Phƣơng thức này cho phép xác định thái độ, niềm tin, giá trị và thế giới quan đối với
môi trƣờng (Dunlap và nnk., 2000). Thế giới quan về môi trƣờng đề cập tới niềm tin,
giá trị và khái niệm hình thành nên nhận thức của cá nhân về vấn đề môi trƣờng
(Wong, 2012). Mô hình này còn cho phép khám phá sự tƣơng tác giữa con ngƣời và
môi trƣờng theo cách nhìn nhận thiên nhiên là một nguồn lực có tính hạn chế, có tính
cân bằng và chịu sự can thiệp của con ngƣời (Petegem và Blieck, 2006). Tuy nhiên,
cách tiếp cận NEP này mới bƣớc đầu đƣợc sử dụng cho cộng đồng theo ba khía cạnh:
(i)

quyền của thiên nhiên;

(ii)
(iii)

khủng hoảng về mặt sinh thái;
sự miễn trừ của con ngƣời (Manoli và nnk., 2007).

Đối với các hành vi môi trƣờng, đây là sản phẩm của quá trình sử dụng các biện
pháp ứng xử trên nền tảng vai trò trách nhiệm, mức độ kiểm soát, kiến thức và thái độ
của từng đối tƣợng. Fielding và Head (2012) theo định hƣớng nghiên cứu này đã tiến

Chính từ những ƣu điểm này, phƣơng pháp Delphi đƣợc ứng dụng nhiều trong
các nghiên cứu về hiểu biết đối với vấn đề BĐKH. Kim và Chung (2013) đã nghiên
cứu đánh giá nguy cơ tổn thƣơng bởi BĐKH trên cơ sở cách tiếp cận phân tích ra
quyết định đa chỉ tiêu. Nghiên cứu trên cơ sở tích hợp kỹ thuật TOPSIS (Technique for
Order Preference by Similarity to Ideal Solution) và kỹ thuật Delphi, đã đƣa ra đánh
giá xếp hạng về môi trƣờng nƣớc tại Hàn Quốc. Kết quả của nghiên cứu không những
chỉ ra đƣợc những khu vực dễ chịu tổn thƣơng bởi BĐKH mà còn cho phép đánh giá
một cách tổng hợp vấn đề theo nhiều mục tiêu cụ thể. Chính sự kết hợp này đã biến
những kết quả có tính phản hồi trở nên chính xác hơn, cung cấp dữ liệu đầu vào cho
hoạt động phân loại nguồn nƣớc theo mục tiêu sử dụng và mức độ tổn thƣơng bởi
BĐKH. Scheer và Renn (2014) đã tiến hành rà soát những hiểu biết của cộng đồng về
các biện pháp địa kỹ thuật và những tác động của chúng đối với quá trình đối phó với
ảnh hƣởng của BĐKH. Dựa trên một cuộc tham vấn độc lập, kết quả thống kê đã chỉ ra
rằng các biện pháp địa kỹ thuật tuy đƣợc đồng tình cao nhƣng quá trình triển khai phải
đối mặt tín ngƣỡng và sự thiệt hại của cá nhân trong cộng đồng. Đồng thời, nhận thức
của ngƣời dân từ kết quả điều tra Delphi đã tạo ra cái nhìn toàn cảnh đối với hoạt động
thích ứng với BĐKH trong tƣơng lai. Coleman và cộng sự (2016) đã phân tích những
tác động và sự thích nghi của cộng đồng đối với mức nƣớc thấp tại khu vực đƣờng
thủy Trent-Severn, Canada. Nhu cầu và mong muốn của cộng đồng khác nhau trong
9
Footer Page 15 of 116.


Header Page 16 of 116.

bối cảnh những thay đổi về mực nƣớc do BĐKH,... đã tạo ra các thách thức đối với
hoạt động quản lý. Trên cơ sở tham vấn bằng phƣơng pháp Delphi cho ba nhóm đối
tƣợng (cƣ dân địa phƣơng, chính phủ và các công ty công nghiệp), nghiên cứu đã xác
lập đƣợc hai kịch bản suy giảm mực nƣớc cũng nhƣ mức độ tác động và thích nghi cho
từng đối tƣợng. Kết quả của nghiên cứu trở thành nền tảng đề xuất chính sách thích

ứng phó với BĐKH cho tất cả mọi ngƣời, ngay từ khi còn là học sinh phổ thông. Trên
cơ sở các kết quả nghiên cứu từ các môn học có liên quan trực tiếp làm tiền đề, hoạt
động giáo dục nhận thức của học sinh có thể thực hiện thông qua một số nội dung môn
học và hoạt động ngoại khóa có tính thiết thực cao (Nguyễn Đức Vũ, 2009). Cũng
trong năm này, mục tiêu nâng cao nhận thức và năng lực ứng phó với BĐKH thông
qua các môn học phổ thông là điều tất yếu của hoạt động của giáo dục môi trƣờng.
Nghiên cứu cũng chỉ ra đƣợc các nội dung chính trong hoạt động giáo dục về BĐKH
10
Footer Page 16 of 116.


Header Page 17 of 116.

(khái niệm, hệ quả, nguyên nhân, biện pháp ứng phó và kỹ năng,...). Tuy nhiên, nghiên
cứu cũng chỉ ra những cơ hội và thách thức phải đối mặt khi áp dụng các nguyên tắc,
phƣơng pháp giáo dục khác nhau. Đây là yếu tố chính tác động tới mức độ hiệu quả về
mặt giáo dục nhận thức đối với vấn đề BĐKH của học sinh phổ thông (Nguyễn Thị
Minh Phương, 2009). Năm 2012, Hoàng Thị Kim Huyền và cộng sự đã thực hiện
“Giáo dục ứng phó với BĐKH trong môn Sinh học cấp Trung học phổ thông” trong
khuôn khổ của Dự án "Đưa các nội dung ứng phó với BĐKH vào chương trình Giáo
dục và Đào tạo giai đoạn 2011 - 2015". Bên cạnh việc trang bị các kiến thức cơ bản về
BĐKH trên các phƣơng diện:
(i)
(ii)

biểu hiện, đặc điểm và nguyên nhân;
tác động, ứng phó và hành động;

(iii)


Header Page 18 of 116.

(Bộ Giáo dục và đào tạo, 2015); lồng ghép các nội dung BĐKH vào quản lý thảm họa
tại cộng đồng (Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, 2007); phƣơng án phòng ngừa các thảm
họa có liên quan tới BĐKH (Hội Chữ thập đỏ Việt Nam, 2006) hay thông qua các
chiến lƣợc truyền thông đối với BĐKH (CBCC, 2010). Ngoài ra, quá trình này còn
đƣợc thể hiện thông qua các bài học thực tiễn nhằm thay đổi hành vi và nhận thức đã
đạt hiệu quả cao. Nghiên cứu của Trung tâm Sống và Học tập vì Môi trƣờng và Cộng
đồng (Live & Learn) đã tiến hành đánh giá tình hình BĐKH cũng nhƣ xây dựng các
tiêu chí chọn lựa của mô hình ứng phó. Từ hoạt động quản lý tài nguyên và phát triển
sinh kế nhằm thích ứng với BĐKH, các mô hình đạt hiệu quả cao đƣợc thống kê và
đƣợc trình bày cụ thể. Trong đó, các hoạt động nâng cao nhận thức và thay đổi hành vi
đƣợc áp dụng nhƣ:
(i)
(ii)
(iii)
(iv)

xây dựng năng lực ứng phó của các tổ chức;
nâng cao năng lực của cộng đồng với sự tham gia của trẻ em;
thúc đẩy tham gia và kết nối thanh niên thông qua các hành động thiết
thực;
xây dựng lối sống xanh trong trƣờng học và cộng đồng.

Chính những kinh nghiệm này cung cấp các tùy chọn về giải pháp nhằm nâng
cao khả năng nhận thức cũng nhƣ tác động tới thái độ khi ứng phó với BĐKH (Live &
Learn, 2011).
b) Các nghiên cứu sử dụng phương pháp Delphi
Tại Việt Nam, số lƣợng các nghiên cứu ứng dụng phƣơng pháp phân tích
Delphi trong nghiên cứu trong lĩnh vực tài nguyên môi trƣờng nói chung và BĐKH

(các tác động của các yếu tố xã hội và văn hóa nhằm kết cấu lại những hiểu biết về
môi trƣờng tự nhiên). Điều này thay đổi những hiểu biết của cá nhân trong quá khứ và
thái độ đang diễn ra ở hiện tại thông qua các giá trị, nhu cầu, ký ức, tâm trạng, hoàn
cảnh xã hội và mong muốn (Banjade, 2003). Có thể thấy rằng, nhận thức phản ánh và
tái hiện hiện thực vào tƣ duy; từ đó, những biểu hiện bên ngoài (hành động, cử chỉ, lời
nói, ...) hoặc cách nghĩ, cách nhìn và cách hành động trƣớc một vấn đề hay hoàn cảnh
là những thái độ đƣợc phản ánh từ cách nhìn của nhận thức (Lê Lợi, 2014).
Nhận thức và thái độ đối với vấn đề nóng lên toàn cầu đƣợc phản ánh qua
những bằng chứng về sự thay đổi nhanh chóng của khí hậu (gia tăng nhiệt độ, phân bố
lƣợng mƣa, các hiện tƣợng thời tiết cực đoan, ...). Ngoài ra, các hiệu ứng nhƣ gia tăng
mực nƣớc biển dâng, sa mạc hóa, sự tuyệt chủng các loài động thực vật, hay sự thay
đổi về điều kiện sản xuất nông nghiệp, ... đã và đang minh chứng rõ nét cho sự thay
đổi đó (IPCC, 2001). Tuy không thể xác định mức độ thay đổi cụ thể của các yếu tố
này nhƣng quá trình nhận thức xuất phát từ nguyên nhân của vấn đề BĐKH trở thành
đề tài tranh luận thƣờng xuyên nhất (Spellman và nnk, 2003):
(i)
(ii)

nhận thức về mức độ rủi ro để cộng đồng sẵn sàng chấp nhận đó là hệ quả
tất yếu của sự thay đổi của khí hậu;
nhận thức về nhu cầu phải thay đổi trên các khía cạnh kinh tế, hành vi và
thói quen giúp giảm thiểu những ảnh hƣởng và tác động có thể xảy ra.

13
Footer Page 19 of 116.


Header Page 20 of 116.

1.2.2. Đặc trƣng về nhận thức và thái độ đối với biến đổi khí hậu

(i)
(ii)
(iii)

Là nguồn gốc của nhiều tranh cãi về mặt chính trị;
luôn tồn tại trong mối liên hệ phức tạp giữa khoa học và công nghệ;
những vấn đề cốt lõi thƣờng không có tính chắc chắn;
14

Footer Page 20 of 116.


Header Page 21 of 116.

(iv)

mức độ nhận thức có liên quan tới mức độ rủi ro đối với cộng đồng;

(v)

chịu ảnh hƣởng từ những khó khăn, những vấn đề gây tranh cãi về
thƣơng mại, sự thay đổi trong hành vi và chi phí xã hội.

1.2.4. Khung lý thuyết nghiên cứu về thái độ và nhận thức đối với BĐKH của học
sinh THPT
Nghiên cứu về nhận thức và thái độ đối với vấn đề BĐKH đƣợc thể hiện qua
một mô hình khái niệm mô tả mối quan hệ giả thuyết (giữa niềm tin, động cơ và hành
động giảm thiểu hay thích ứng). Quá trình điều tra bằng bảng hỏi cho phép phân tích
và kiểm tra giả thuyết về mối quan hệ đó. Số liệu khảo sát có thể đƣợc phân tích định
lƣợng đơn giản nhằm xác định cụ thể mối quan tâm (nhận thức) đối với các vấn đề khí

Sự liên kết chính xác giữa hiểu biết kiến thức khoa học về BĐKH sẽ trở thành
tiền đề hình thành các ý tƣởng và chủ đề nhằm xác lập các hành động ứng phó thích
hợp. Các mối quan tâm nếu đƣợc định hình từ những hiểu biết sai lầm sẽ dẫn tới các
biện pháp có chủ định mất đi tính hiệu quả. Có thể thấy rằng, hành động là kết quả tất
yếu của quá trình nhận thức về BĐKH (các tác động và nguy cơ). Trong khi, nhận
thức đối với BĐKH đƣợc xây dựng trên các yếu tố kinh tế xã hội, đặc trƣng đối tƣợng
và kinh nghiệm thực tiễn. Hành vi và thái độ của đối tƣợng đƣợc quan niệm là kết quả
có tính cá nhân, đại diện cho kiến thức của một nhóm đối tƣợng cụ thể; phụ thuộc trực
15
Footer Page 21 of 116.


Header Page 22 of 116.

tiếp vào mức độ chịu tổn thƣơng của BĐKH cũng nhƣ kinh nghiệm đối mặt trong quá
khứ (dựa trên các sự kiện lịch sử) của đối tƣợng.
1.3. THỰC TRẠNG GIÁO DỤC VỀ BIẾN ĐỔI KHÍ HẬU TẠI VIỆT NAM
Nhận thức rõ những ảnh hƣởng to lớn và nghiêm trọng do BĐKH gây ra, Thủ
tƣớng Chính phủ nƣớc Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam đã phê duyệt Chƣơng
trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH (Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg ngày
2/12/2008). Để thực hiện chƣơng trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH, Bộ
trƣởng Bộ Giáo dục và Đào tạo đã phê duyệt Kế hoạch hành động ứng phó với BĐKH
của ngành Giáo dục giai đoạn 2011 - 2015 và phê duyệt Dự án "Đƣa các nội dung ứng
phó với BĐKH vào chƣơng trình Giáo dục và Đào tạo giai đoạn 2011 - 2015".
Giáo dục nâng cao nhận thức về BĐKH là một trong những giải pháp tốt nhất
để ứng phó với BĐKH, thông qua giáo dục tạo cảm xúc, thay đổi nhận thức, hành vi,
thái độ đối với BĐKH toàn cầu.
* Nghị quyết số 24-NQ/TW ngày 3/6/2013 Hội nghị Trung ƣơng 7 khóa XI về
chủ động ứng phó với BĐKH, tăng cƣờng quản lý tài nguyên và bảo vệ môi trƣờng,
giải pháp về tăng cƣờng, đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức,

* Quyết định số 4619/QĐ-BGDĐT ngày 12 tháng 10 năm 2010 về việc phê
duyệt Dự án “Đƣa các nội dung ứng phó với biến đổi khí hậu vào các chƣơng trình
giáo dục và đào tạo giai đoạn 2011-2015” với mục tiêu chung “Đƣa đƣợc các nội dung
về BĐKH và ứng phó với BĐKH trình giáo dục và đào tạo trong hệ thống giáo dục
quốc dân”. Các mục tiêu cụ thể hóa gồm:
- Đến 2013, phổ biến tài liệu BĐKH và ứng phó với BĐKH, cung cấp cho các
cơ sở giáo dục.
- Đến 2014, 100% giáo viên, giảng viên đứng lớp đƣợc trang bị kiến thức về
BĐKH và ứng phó với BĐKH;
- Đến 2015, 100% học sinh, sinh viên đƣợc trang bị kiến thức về BĐKH và ứng
phó với BĐKH.
* Quyết định số 158/2008/QĐ-TTg ngày 02 tháng 12 năm 2008 của Thủ tƣớng
Chính phủ phê duyệt Chƣơng trình mục tiêu quốc gia ứng phó với BĐKH.
Nhiệm vụ 5 của chƣơng trình giáo dục là nâng cao nhận thức và phát triển
nguồn nhân lực. Tăng cƣờng công tác tuyên truyền, giáo dục nâng cao nhận thức và
trách nhiệm cho toàn xã hội về BĐKH; đẩy mạnh công tác đào tạo nguồn nhân lực,
nhất là nguồn nhân lực trình độ cao: (i) Hoàn thiện, cập nhật và phổ cập rộng rãi tài
liệu và phƣơng tiện phục vụ nâng cao nhận thức; (ii) Triển khai kế hoạch nâng cao
nhận thức, phát triển nguồn nhân lực trong hệ thống giáo dục, đào tạo các cấp; (iii)
Trên 80% cộng đồng dân cƣ và 100% công chức, viên chức nhà nƣớc có hiểu biết cơ
bản về BĐKH và các tác động của nó.
Những đề tài nghiên cứu về BĐKH đƣợc nghiên cứu ngày càng nhiều. Các
cuộc hội thảo, các chƣơng trình, các dự án về lồng ghép tích hợp BĐKH trong các cấp
học, các lĩnh vực đã đƣợc thực hiện ở nhiều cấp. Cho tới nay, yêu cầu đƣa giáo dục
BĐKH nhƣ một nội dung giáo dục bắt buộc vào nhà trƣờng phổ thông vẫn chƣa đƣợc
chính thức hoá. Bộ GDĐT đã xây dựng và trình lên cấp trên chƣơng trình hoạt động
thực hiện giáo dục về BĐKH của ngành. Hiện bƣớc đầu đã có một số hoạt động khởi
17
Footer Page 23 of 116.


đồng, đất nƣớc. Giáo dục thông qua các môn học và hoạt động, giúp học sinh có đƣợc
sự hiểu biết đầy đủ và khoa học về hiện tƣợng BĐKH cũng nhƣ có điều kiện rèn luyện
cho học sinh cách ứng phó với những thiên tai do BĐKH gây nên. Vì vậy đứng trƣớc
nguy cơ BĐKH, giáo dục phổ thông có trách nhiệm và khả năng đóng góp một cách
hiệu quả vào việc tăng cƣờng nhận thức và khả năng ứng phó với BĐKH.
Hiện nay, mục tiêu giáo dục về BĐKH tại các trƣờng THPT tại Việt Nam đề
cập chủ yếu tới các nội dung:
- Nội hàm của BĐKH (khái niệm/ thuật ngữ);
18
Footer Page 24 of 116.


Header Page 25 of 116.

- Hệ quả của BĐKH và tác động của nó trên phạm vi toàn cầu, quốc gia và khu
vực - địa phƣơng (trƣớc mắt và tƣơng lai);
- Nguyên nhân của sự BĐKH, đặc biệt là những nguyên nhân do con ngƣời tạo
ra, nhƣ phát thải khí nhà kính gây nên sự nóng lên toàn cầu,…;
- Những biện pháp hạn chế tác nhân gây nên BĐKH trên phạm vi toàn cầu,
quốc gia và địa phƣơng, biện pháp hành chính (chính sách), biện pháp kỹ thuật,…;
- Ứng phó trƣớc tác động của BĐKH ở Việt Nam thông qua việc trang bị các kỹ
năng cần thiết trong ứng phó thiên tai tại các địa phƣơng.
Nhìn chung, quá trình hình thành nhận thức và thái độ đối với vấn đề BĐKH
của học sinh đƣợc hình thành dựa trên các kiến thức tích hợp trong nội dung các môn
học hay hoạt động giáo dục của nhà trƣờng là chính.

19
Footer Page 25 of 116.