MỤC LỤC

Một số từ viết tắt trong bài :
- NSNN : Ngân sách nhà nước

1


MỞ ĐẦU
“Ngân sách nhà nước là toàn bộ các khoản thu, chi của Nhà nước được dự toán và thực
hiện trong một khoảng thời gian nhất định do cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định để
bảo đảm thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước.” Nguồn thu cho ngân sách nhà
nước (NSNN) là các khoản thu từ thuế, lệ phí, từ hoạt động kinh tế của Nhà nước, vay nợ,
viện trợ, đóng góp của công chúng,… Do đó, việc công khai trong hoạt động NSNN là rất
quan trọng, đảm bảo việc sử dụng NSNN đúng mục đích, đúng trình tự, thủ tục, tránh tình
trạng tham nhũng, thất thoát, lãng phí. Việc công khai cũng chính là việc hiện thực hóa quyền
giám sát của công dân với những công việc quan trọng của đất nước, mà cụ thể là hoạt động
sử dụng NSNN của các cá nhân, cơ quan nhà nước có thẩm quyền..
“Đề 2 :
Thế nào là nguyên tắc công khai trong hoạt động ngân sách? Nguyên tắc công khai có ý
nghĩa như thế nào? Bằng cách phân tích các quy định và liên hệ thực tiễn, chứng minh Luật
Ngân sách nhà nước năm 2015 đã thể hiện tốt hơn nguyên tắc công khai trong hoạt động ngân
sách nhà nước.”

NỘI DUNG

I – Các vấn đề lí luận về nguyên tắc công khai trong hoạt động ngân sách :

1. Nguyên tắc công khai trong hoạt động ngân sách :
Khoản 1 Điều 8 Luật Ngân sách nhà nước 2015 đã quy định rõ : “Ngân sách nhà nước
được quản lý thống nhất, tập trung dân chủ, hiệu quả, tiết kiệm, công khai, minh bạch, công

2. Ý nghĩa của nguyên tắc công khai trong hoạt động ngân sách :
Nguyên tắc công khai minh bạch chính là một trong những nguyên tắc quan trọng của hoạt
động ngân sách. Nguyên tắc này nhằm phát huy quyền làm chủ của cán bộ, công chức Nhà
nước, tập thể người lao động và nhân dân trong việc thực hiện kiểm tra, giám sát quá trình
quản lý và sử dụng vốn, tài sản Nhà nước; huy động, quản lý và sử dụng các khoản đóng góp
của nhân dân theo quy định của pháp luật; phát hiện và ngăn chặn kịp thời các hành vi vi
phạm pháp luật; bảo đảm sử dụng có hiệu quả ngân sách nhà nước, thực hành tiết kiệm, chống
lãng phí.

3


Việc thực hiện Luật NSNN đã tạo khuôn khổ pháp lý về quản lý NSNN thống nhất theo
nguyên tắc tập trung dân chủ. Chính sách thu ngân sách, định mức phân bổ chi NSNN, các
chính sách, chế độ, tiêu chuẩn về chi NSNN do Trung ương thống nhất ban hành, áp dụng
trong phạm vi cả nước, thu ngân sách được tập trung vào Kho bạc Nhà nước và thực hiện phân
cấp nguồn thu giữa các cấp ngân sách theo Luật định.
Dự toán ngân sách được xây dựng từ cơ sở, được tổng hợp trình Quốc hội, HĐND các cấp
ở địa phương xem xét, quyết định. Do vậy, đã đảm bảo quản lý NSNN chặt chẽ, tiết kiệm, hiệu
quả, công khai minh bạch, thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội, chi an sinh xã hội, đầu tư cho
kết cấu hạ tầng đã có bước phát triển tích cực; đảm bảo quốc phòng, an ninh.
II – Nguyên tắc công khai trong hoạt động ngân sách nhà nước theo quy định của Luật
Ngân sách nhà nước 2015.

1. Các quy định của Luật ngân sách nhà nước 2015 về nguyên tắc công khai ngân
sách nhà nước.
Luật Ngân sách nhà nước được Quốc hội khóa XIII, kỳ họp thứ 9 thông qua ngày
25/6/2015 (Luật Ngân sách nhà nước năm 2015), có hiệu lực thi hành từ năm ngân sách 2017
đã sửa đổi, bổ sung nhiều nội dung quan trọng với mục tiêu là nâng cao tính minh bạch, dân
chủ và công khai trong công tác quản lý NSNN; kiểm soát chặt chẽ hoạt động thu, chi ngân


• Nội dung công khai :
Nội dung công khai ngân sách nhà nước quy định tại Khoản 1 Điều 15 gồm :

- Số liệu và báo cáo thuyết minh dự toán ngân sách nhà nước trình Quốc hội, Hội đồng
nhân dân, dự toán đã được cấp có thẩm quyền quyết định, tình hình thực hiện ngân

-

sách nhà nước và quyết toán ngân sách nhà nước;
Kết quả thực hiện các kiến nghị của Kiểm toán nhà nước; trừ số liệu chi tiết, báo cáo
thuyết minh thuộc lĩnh vực quốc phòng, an ninh, dự trữ quốc gia.

Về nội dung công khai, Luật NSNN 2015 đã bổ sung một số quy định về nội dung :
Thứ nhất, công khai dự thảo dự toán ngân sách trình Quốc hội và Hội đồng nhân dân các
cấp, qua đó tạo điều kiện cho người dân và các tổ chức xã hội giám sát công tác quản lý ngân
sách từ khâu lập dự toán, bố trí ngân sách cho các mục tiêu phát triển kinh tế - xã hội của đất
nước. Đồng thời với việc công khai dự toán ngân sách từ khâu trình Quốc hội và Hội đồng
nhân dân các cấp giúp cho công tác công khai minh bạch ngân sách phù hợp với thông lệ
Quốc tế, đặc biệt là Chỉ số Ngân sách mở (OBI) của Tổ chức Quan hệ đối tác ngân sách quốc
tế IBP, yêu cầu cao việc công khai ngân sách từ khâu dự thảo ngân sách trình Quốc hội và Hội
đồng nhân dân các cấp.

5


Thứ hai, công khai tình hình thực hiện dự toán ngân sách, cùng với báo cáo thuyết minh,
giải trình ngân sách. Việc bổ sung thêm nội dung công khai tình hình thực hiện ngân sách giúp
cho việc theo dõi thông tin công khai được liên tục từ khâu lập dự toán, thực hiện dự toán và
quyết toán ngân sách; đồng thời, các báo cáo thuyết minh về dự toán, thực hiện dự toán và



toán ngân sách nhà nước, kết quả thực hiện các kiến nghị của Kiểm toán nhà nước phải
được công khai chậm nhất là 30 ngày kể từ ngày văn bản được ban hành. (thay vì quy

-

định 60 ngày như cũ).
Báo cáo tình hình thực hiện ngân sách nhà nước hằng quý, 06 tháng phải được công

-

khai chậm nhất là 15 ngày kể từ ngày kết thúc quý và 06 tháng.
Báo cáo tình hình thực hiện ngân sách nhà nước hằng năm được công khai khi Chính
phủ trình Quốc hội vào kỳ họp giữa năm sau.
• Trách nhiệm công khai ngân sách :

Bộ Tài chính thực hiện công khai những nội dung theo quy định đối với ngân sách nhà
nước và ngân sách trung ương. Uỷ ban nhân dân cấp tỉnh thực hiện công khai hoặc giao Sở
Tài chính thực hiện công khai các nội dung theo quy định đối với ngân sách cấp tỉnh và địa
phương. Uỷ ban nhân dân cấp huyện thực hiện công khai hoặc giao cho Phòng Tài chính - Kế
hoạch huyện thực hiện công khai các nội dung theo quy định đối với ngân sách cấp huyện. Uỷ
ban nhân dân cấp xã thực hiện công khai các nội dung ngân sách xã và các hoạt động tài chính
khác ở xã.
Nguyên tắc công khai ngân sách còn được đề cập đến trong hoạt động giám sát ngân sách
nhà nước của cộng đồng. Theo đó, việc thực hiện công khai ngân sách nhà nước thuộc một
trong những nội dung của hoạt động giám sát ngân sách nhà nước của cộng đồng.
“Điều 16. Giám sát ngân sách nhà nước của cộng đồng :
1. Ngân sách nhà nước được giám sát bởi cộng đồng. Mặt trận Tổ quốc Việt Nam các cấp
chủ trì tổ chức việc giám sát ngân sách nhà nước của cộng đồng. Nội dung giám sát ngân

Về trụ cột giám sát về ngân sách của cơ quan lập pháp và kiểm toán, Việt Nam được đánh
giá là đầy đủ với điểm 61/100 điểm xếp hạng đối với cơ quan lập pháp và 75/100 điểm thứ
hạng đối với cơ quan kiểm toán. Trong 8 tài liệu ngân sách chủ chốt cần được công khai, trong
kỳ OBI2015, Việt Nam đã công bố thêm Tài liệu Ngân sách dành cho công dân và tăng tính
phức hợp của báo cáo ngân sách trong kỳ (báo cáo quý). Tuy nhiên, Dự thảo dự toán ngân
sách vẫn chưa được công bố. Hơn nữa, báo cáo giữa kỳ (6 tháng) vẫn chưa được coi là Báo
cáo giữa kỳ theo thông lệ quốc tế vì chưa có các thông tin định lượng về dự báo kinh tế vĩ mô
và dự báo tài chính cho giai đoạn tiếp theo của kỳ ngân sách. Báo cáo kiểm toán nhà nước

8


công bố chậm hơn quy định của thông lệ quốc tế (không muộn hơn 18 tháng kể từ khi kết thúc
năm tài chính).
Luật Ngân sách nhà nước đã phân định rõ vai trò, quyền hạn giữa Quốc hội và HĐND các
cấp; quy định rõ, công khai, minh bạch việc phân cấp nguồn thu và nhiệm vụ chi giữa ngân
sách Trung ương và ngân sách địa phương; quy định rõ trách nhiệm và nâng cao quyền chủ
động, trách nhiệm quản lý, sử dụng ngân sách của các bộ, địa phương, đơn vị sử dụng ngân
sách. Việc công bố công khai số liệu thu, chi ngân sách nhà nước ngày càng được tăng cường.
Ngoài việc quy định công bố công khai số liệu dự toán và quyết toán ngân sách nhà nước đã
được Quốc hội và HĐND các cấp quyết định, phê chuẩn, còn mở rộng nội dung công khai
ngân sách và kinh phí của các tổ chức được ngân sách nhà nước hỗ trợ kinh phí; công khai các
quỹ có nguồn từ ngân sách nhà nước và các quỹ có nguồn từ các khoản đóng góp của nhân
dân; các dự án, công trình đầu tư xây dựng cơ bản thuộc nguồn ngân sách nhà nước; công khai
các khoản hỗ trợ của ngân sách nhà nước cho các cá nhân, dân cư…
Việc công khai quy trình ngân sách, công khai dự toán, thực hiện dự toán và quyết toán
ngân sách, công khai kết quả kiểm toán ngân sách hàng năm cũng được đẩy mạnh. Dự toán
ngân sách được công khai từ các định hướng chính sách ngân sách của Nhà nước đối với năm
lập dự toán ngân sách; công khai số liệu dự toán sau khi được Quốc hội và HĐND các cấp phê
duyệt. Theo đó, hàng quý, Bộ Tài chính thực hiện công khai số liệu ngân sách nhà nước theo

nhà nước của cộng đồng”. Điều 15 thể hiện khá đầy đủ các yêu cầu về nội dung công khai,
phạm vi công khai, hình thức công khai và trách nhiệm phải thực hiện công khai. Điều đó
chứng tỏ được tầm quan trọng của nguyên tắc này trong các toàn bộ các khâu của quy trình
ngân sách, bao gồm cả lập dự toán và chấp hành dự toán, cũng như trong kiểm tra, thanh tra,
giám sát việc chấp hành ngân sách của các cơ quan, tổ chức, cá nhân có liên quan. Công khai,
minh bạch NSNN là điều kiện cần để nâng cao hiệu quả của NSNN và tăng cường khả năng
giám sát của cộng đồng và giảm lãng phí, kém hiệu quả do sự tuỳ tiện, thiếu trách nhiệm của
các đơn vị sử dụng ngân sách gây ra.
Tuy nhiên, Luật mới có những ưu điểm, nhưng việc thực thi luật mới bước đầu vẫn gặp
những trở ngại, bất cập. Công tác công khai ngân sách vẫn còn nhiều những bất cập. Hạn chế
chủ yếu vẫn là các số liệu thống kê, công khai còn hạn chế. Hiện nay, các quy định của pháp
luật mới chỉ dừng lại ở việc quy định về nội dung công khai, đối tượng công khai, trách nhiệm
công khai, thời hạn và hình thức công khai mà chưa chú trọng đến chất lượng của công khai.
Điều này dẫn đến tình trạng các đối tượng, mặc dù không công khai số liệu sai sự thật do đã có
chế tài xử lý với hành vi này, nhưng lại công khai những số liệu chung chung, chưa cụ thể,
nhiều số liệu còn nhập nhằng.

10


Công tác công khai hoạt động ngân sách vẫn chưa tạo được những hiệu quả thực tế thật sự
ấn tượng, chưa tạo được những chuyển biến tích cực trong hoạt động của các đơn vị sử dụng
ngân sách, đặc biệt là các Tổng công ty Nhà nước, các doanh nghiệp nhà nước, các quỹ sử
dụng ngân sách nhà nước. Nguyên nhân là do công tác công khai ngân sách mới chỉ dừng lại ở
việc công khai số liệu mà chưa gắn với việc kiểm tra, thanh tra, chất vấn, làm rõ những số liệu
chưa rõ ràng, phát hiện những sai phạm và xử lí theo các quy định của pháp luật.

3. Một số đề xuất kiến nghị :
Pháp luật mới ban hành tức là còn cả một chặng đường dài để thử thách và xem xét hiệu
quả thực hiện. Để Luật NSNN 2015 nói chung và các quy định về nguyên tắc công khai ngân

Do bản chất của NSNN là hệ thống các quan hệ kinh tế giữa nhà nước với các tổ chức, cá
nhân. Nguồn thu của NSNN được hình thành chủ yếu từ việc thực hiện nghĩa vụ thu nộp của
các tổ chức, cá nhân theo luật định. Chi của NSNN lại chủ yếu phục vụ cho việc cung cấp
hàng hoá công cộng và thực hiện chức năng kinh tế của nhà nước. NSNN có tác động và chi
phối mạnh mẽ đến các mặt hoạt động xã hội thậm chí đến từng gia đình thông qua việc nhận
lương của công chức nhà nước, phúc lợi công cộng và các khoản an sinh xã hội. Chính vì vậy
khi quyết toán phải đảm bảo tính công khai minh bạch để có sự tham gia kiểm soát đối với
hoạt động ngân sách. Công khai, minh bạch trong hoạt động ngân sách là biện pháp quan
trọng hàng đầu để ngăn ngừa tham nhũng. Để quyết toán NSNN của một quốc gia đảm bảo
tính minh bạch, pháp luật cần có những quy định điều chỉnh nguyên tắc công khai minh bạch
trong hoạt động quản lí NSNN, đòi hỏi cơ quan nhà nước, các đối tượng sử dụng ngân sách
nhà nước thực hiện đúng đắn các quy định của pháp luật, sử dụng tiết kiệm, hiệu quả ngân
sách nhà nước, tránh tình trạng tham nhũng, phung phí, nhất là ở các đơn vị sử dụng ngân
sách.

12


DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO
1.
2.
3.
4.
5.

Luật Ngân sách nhà nước 2015.
Luật Ngân sách nhà nước 2002.
Luật phòng chống tham nhũng năm 2005 (sửa đổi bổ sung 2012).
Giáo trình Luật Ngân sách nhà nước 2016 (Trường ĐH Luật Hà Nội – NXB CAND)
Nghị định số 163/2016/NĐ-CP ngày 21/12/2016 của Chính phủ quy định chi tiết thi hành