" Giáo dục truyền thống quê hương qua tiết lịch sử địa phương- Tiết 43- LS8"
_________________________________________________________________
A.ĐẶT VẤN ĐỀ
I. LỜI MỞ ĐẦU
Lịch sử địa phương là một bộ phận cấu thành của lịch sử dân tộc. Học tập,
tìm hiểu lịch sử địa phương là một yêu cầu quan trọng trong quá trình tìm hiểu
lịch sử dân tộc, có tác dụng quan trọng trong việc giáo dục truyền thống, lòng
yêu quê hương đất nước của học sinh, từ đó khơi dậy niềm tự hào và trách nhiệm
cụ thể của người học đối với quê hương, đất nước. Xuất phát từ đặc điểm và yêu
cầu này, trong chương trình bộ môn lịch sử ở trường THCS hiện nay, ở các khối
lớp đều được bố trí một số tiết lịch sử địa phương để các em tìm hiểu.
Tuy vậy, việc thực hiện các tiết lịch sử địa phương trong chương trình lịch
sử THCS đang đứng trước một thực tế là vốn kiến thức về lịch sử địa phương
của giáo viên nhìn chung còn mỏng, do vậy để soạn được một tiết lịch sử địa
phương nhiều giáo viên đã gặp không ít khó khăn trong phần kiến thức trọng
tâm, cơ bản. Một số giáo viên lại máy móc chuyển tải toàn bộ phần nội dung có
trong tài liệu do Sở GD&ĐT ban hành mà thiếu đi sự linh động, uyển chuyển,
kết hợp với phần "riêng" của huyện, xã. Với các tiết như vậy thường luôn nặng
nề, "quá tải" và phần nào khó thu hút học sinh
Từ khó khăn đó nảy ra tâm lý ngại khó. Khi đến các tiết lịch sử địa
phương, nhiều giáo viên thường đã thực hiện một cách chiếu lệ, đối phó (Giáo
viên giao nhiệm vụ cho học sinh tìm hiểu một số vấn đề liên quan đến lịch sử địa
phương ví dụ: Em hãy kể về một số sự kiện, nêu một số địa danh.... Điều này
diễn ra càng phổ biến với các giáo viên không "chuyên" được phân công giảng
dạy bộ môn lịch sử). Thậm chí còn có giáo viên "mạnh dạn" bỏ qua, nhảy tiết
không chú trọng đến lịch sử địa phương.
Việc nắm vững kiến thức trọng tâm cần thực hiện ở tiết lịch sử địa phương
đã khó nói gì đến việc giáo viên chú ý nghiên cứu các phương pháp giảng dạy để
giáo dục truyền thống quê hương qua tiết học cho học sinh. Vì vậy mục tiêu của
chương trình đặt ra đối với các tiết lịch sử địa phương dường như chưa đạt được
như mong muốn.

- Các tài liệu, hiện vật địa phựơng rất ít.
*Đối với học sinh.
+ Học sinh về nhà còn nhác học, xem nhẹ môn lịch sử.
+ Khi đánh giá kết quả cuối học kì và cuối năm học thì không thi vào lich sử địa
phương cho nên học sinh không học.
+ Thời gian giành cho lịch sử địa phương ít,không có thời gian học sinh hiểu.
c.Hiệu quả đạt được
Từ thực trạng trờn ta có thể khắc phục nâng cao độ hiểu biết bài, sự sinh
động trong tiết học lịch sử . Làm cho học sinh thấy được giáo dục truyền thống
quê hương qua các sự kiện, nhân vật, hình ảnh lịch sử của một tiết dạy lịch sử địa
phương tạo tâm lí phấn khởi chờ đợi một tiết học tiếp theo đối với môn lịch sử.
Việc đầu tiên là phải phát huy được tính tích cực, chủ động, tự giác tìm tòi
của học sinh đối với sự kiện lịch sử và biết cách trình bày một sự kiện đó sinh
động. Muốn như vậy thỡ người giáo viên phải có sự đầu tư vào xây dựng một hệ
thống câu hỏi từ gởi mở đến tư duy lôgie, phân tích, tổng hợp phù hợp với mức
hiểu biết của các em học sinh ở tùng vùng miền. Không nên đánh đồng học sinh
vùng sâu, xa với các tiểu vùng phát triển hơn.
Đối với một sự kiện trình bày bằng lược đồ lịch sử. Chúng ta nên tăng
cường cho học sinh trình bày kết quả của nhóm,lược đồ di động treo trên bảng,
thì kết quả đem lại sẽ khắc sâu và mang tính liên hệ thực tế, học sinh dễ năm bắt,
trao đổi học hỏi lẫn nhau hơn. Đặc biệt khi có một cá thể trình bày xong một sự
kiện người giáo viên phải cho lớp tuyên dương một tràng pháo tay để kích lệ
động viên, từ đó tạo cho các em niềm tin và sự phấn chấn trong tiết học.Qua đó
chúng ta mới giáo dục học sinh biết yêu thích môn Lịch sử, có thái độ tư tưởng
tình cảm,biết trân trọng những giá trị của lịch sử cha ông ta.

2


" Giáo dục truyền thống quê hương qua tiết lịch sử địa phương- Tiết 43- LS8"

với lịch sử dân tộc trong cùng một giai đoạn
2.Chuẩn bị của Giáo Viên và học sinh
a.Giáo viên:
-Sử dụng các lược đồ:Lược đồ phong trào Cần vương cả nước.
+Lược đồ khở nghĩa Ba Đình,Mã Cao
+Lược đồ về Thanh Hoá.
+Tranh ảnh:Tống Duy Tân....
b.Học sinh
-Chuẩn bị sách lịch sử địa phương.
-Vở ghi và bài tập.

3


" Giáo dục truyền thống quê hương qua tiết lịch sử địa phương- Tiết 43- LS8"
_________________________________________________________________
-Tìm hiểu nghiên cứu trước vấn đề:Vì sao phong trào Cần Vương Thanh Hoá
diễn ra?
3.Tiến trình dạy-học
3.1.Kiểm tra bài cũ; 3phut
Câu hỏi:So sánh cuộc khởi nghĩa Yên Thế với các cuộc khởi nghĩa trong phong
trào Cần Vương?
3.2. Bài mới:
Câu hỏi nhận thức của bài: Tìm hiểu hoàn cảnh bùng nổ các cuộc khởi
nghĩa tiêu biểu trong phong trào Cần Vương? Đặc điểm,vị trí các cuộc khởi
nghĩa đó trong phong trào yêu nước?
MỤC 1:THANH HOÁ TRONG PHONG TRÀO CẦN VƯƠNG
Mục này yêu cầu học sinh nắm được: Nhân dân Thanh Hóa đã hưởng ứng chiếu
Cần vương như thế nào?
Hoạt động của thầy và trò

những trang sử hào hùng của nhân dân Thanh
4


" Giáo dục truyền thống quê hương qua tiết lịch sử địa phương- Tiết 43- LS8"
_________________________________________________________________
Hoá trong sự nghiệp đấu tranh giành độc lập.
?Nhân dân Thanh Hoá hưởng ứng chiếu Cần
Vương như thế nào?
HS:Quan sát lược đồ,suy nghĩ trả lời.
GV:Cung cấp thông tin:Hưởng ứng chiếu Cần
Vương của vua Hàm Nghi nhân dân Thanh
Hoá dưới sự lãnh đạo của văn thân,sĩ phu yêu
nước đấu tranh trên quy mô rộng.Cuối năm
1885 Tôn Thất Thuyết ra Thanh Hoá gặp Trần
Xuân Soạn,Phong trào Cần vương được quy tụ
lại.Để phát động phong trào nghĩa quân đánh
vào thành Thanh Hoá vào đêm 11 rạng sáng
ngày 12-3-1886(mùng 7-2 năm Bính
tuất).Thang3/1886 nghĩa quân họp tại Bống
Trung do Tôn Thất Thuyết lónh đạo.
?Kể tên địa danh,sự kiện ở quê hương Thanh
Hoá liên quan đến phong trào Cần Vương?
HS:Quan sát lược đồ trả lời.
GV cung cấp thông tin:Cuộc khởi nghĩa Ba
Đình(1886-1887) Ở Nga Sơn,Khởi nghĩa
Hùng Lĩnh(1886-1892),Khởi nghĩa ở miền Tây
Thanh Hoá.
Chuyển tiếp:Các cuộc khởi nghĩa này diễn ra
như thế nào?kết quả ra sao chúng ta sẽ tìm

_________________________________________________________________
GV:Đưa các câu ca về Đinh Công Tráng:
“Có chàng công Tráng họ Đinh
Dựng luỹ Ba Đình chống giặc Tây
Cơ mưu dũng được ai tày
Chẳng quản đêm ngày vỡ nước lo toan”
?Dựa vào lược đồ hãy nêu nhận xét điểm
mạnh ,điểm yếu của căn cứ nay?
HS:Quan sát lược đồ và suy nghĩ để trả lời.
GV:Cung cấp thông tin:
“lệnh cho dân chúng chặt tre
Chẻ nan đan sọt,nhặt về cho nhanh
Kéo quân đến đóng Ba Đình
Đào hào đắp ụ,can thành tứ vi”
+Điểm mạnh:Nằm án ngữ đường số 1,dể
riếp lương thực,vũ khí,công sự kiên cố,nổi -Diễn biến (1886-1887)
giữa vùng đầm lầy rất có lợi cho phòng
+Cuộc chiến đấu diễn ra quyết liệt
thủ,kẻ thù khó tấn công.
từ tháng 12-1886 đến tháng 1+Điểm yếu:Dể bị cô lập,nếu rút lui sẽ rất
1887,nghĩa quân đó đẩy lùi nhiều
khó khăn.
đợt tấn công vây hãm của quân
?Tại sao gọi là căn cứ Ba Đình?
Pháp.
HS:Suy nghĩ trả lời.
+Đêm 20-1 nghĩa quân rút lên căn
GV:Cung cấp thông tin:Sở dĩ gọi là căn cứ cứ Mã Cao(yên Định)
Ba Đình vỡ được xây dựng trên ba đình
*Căn cứ Mã Cao:(Yên Định)

GV:Căn cứ này hổ trợ và làm nơi trú chân
cho nghĩa quân khi căn cứ Ba Đình bị vây
hãm.Chính nhờ căn cứ này nghĩa quân Ba
Đình thoát khỏi sự truy đuổi của Pháp
-Đầu tháng 2-1887 quân Pháp truy kích Mã
Cao,sau 10 ngày chiến đấu căn cứ bị phá
vỡ.
?Kết quả cuộc khởi nghĩa Ba Đình?
HS:Dựa vào SGk lịch sử địa phương suy
nghĩ trả lời.
GV:Thất bại
?Vì sao cuộc khởi nghĩa Ba Đình bị thất
bại?Cuộc khởi nghĩa Ba Đình có ý nghĩa
và tác dụng như thế nào với cuộc kháng
chiến chống Pháp xâm lược?
HS:Suy nghĩa trả lời
GV cung cấp thụng tin:Cuộc khởi nghĩa
thất bại là do:Chiến thuật nặng về phòng
ngự,chiến đấu đơn độc. Địch còn quá
mạnh,vũ khí hiện đại.
-Cuộc khởi nghĩa thể hiện tính nhân văn
sâu sắc,tinh thần dũng cảm của nhân
dân,các sĩ phu văn thân yêu nước của
Thanh Hoá.
GV:Chuyển tiếp:Như vậy thời kỳ thứ
nhất(7-1885-1887)cuộc đấu tranh yêu nước
của nhân dân Thanh Hoá hưởng ứng chiếu
Cần Vương kết thúc.Nhưng nó có sức
mạnh thôi thúc các cuộc khởi nghĩa khác
hình thành và phát triển manh hơn.

-Diễn biến:+Trận Vân Đồn(10GV:Cho 2 HS khỏ lờn trỡnh bày.
1889)
HS:Dựa vào Lược đồ Thanh Hoá để trỡnh +Trận Đa Bút(2-11-1889)
bày.
+Trận chiến Vạn Lại(30-1-1889)
GV:Cung cấp thông tin:Trận Vân +Các Trận đánh tại Nông Cống(3Đồn(tháng 10-1889) ở xã Diễn Nội (Nay là 1890)
Vân Đồn huyện Triệu Sơn)mở đầu cho
chiến thắng.
Trận Đa Bút(11-1889),Trận chiến Vạn
Lại(1-1889)nay là Xuân Châu huyện Thọ
Xuân,Trận ở Nông Cống tập kích tại sào
huyệt địch ở huyện lị....
?Vì sao cuộc khởi nghĩa thất bại,ý nghĩa?
HS:Lực lượng chênh lệch,thiếu thống
nhất.Địch còn quá mạnh.
GV:Cung cấp:Cuộc khởi nghĩa tồn tại
trong thời gian khá dài,kết quả thất bại.tuy
nhiên cuộc khởi nghĩa tiêu diệt được nhiều
kẻ thù,gây khó khăn lớn cho thực dân Pháp
góp phần tô đậm thêm trang sử hào hùng -Kết quả:Khởi nghĩa Hùng Lĩnh
của xứ Thanh vùng đất “Địa linh nhân hoàn toàn thất bại.
kiệt”
Hoạt động 4:Tìm hiểu phong trào ở miền c.Cầm Bá Thước,Hà Văn Mao
tây Thanh Hoá?<5phút>
với phong trào miền Tây Thanh
GV:Treo lược đồ Thanh Hoá
Hoá.
GV:Giới thiệu về Cầm Thước và Hà văn -Lãnh đạo:Cầm Bá Thước,Hà văn
Mao
Mao.

Chính khí sống đời đời với núi sông”
+Nghĩa quân của Hà Văn Mao hoạt động ở
Điền Lư(Bá Thước)chặn đánh nhiều cuộc
hành quân của Pháp(7và 8/1885).Hoạt
động mở rộng xuống miền xuôi....
?Kết quả của các cuộc khởi nghĩa?
HS:Thất bại.
GV:Cung cấp:Cuộc khởi nghĩa tuy ít về số -Kết quả:các cuộc khởi nghĩa trên
lượng,trang bị thiếu thốn biết dựa vào rừng đều thất bại.
núi để xây dựng căn cứ,và đặc biệt được
dân che chở,bảo vệ. Mặc dù bị thất bại
nhưng nó để lại nhiều bài học quý giá cho
các phong trào tiếp theo.
?Dưới ngọn cờ Cần Vương phong trào đấu
tranh của nhân dân Thanh Hoá diến ra như
thế nào?
HS:Suy nghĩ trả lời.
GV:Cung cấp Trong phong trào yêu nước
chống Pháp của nhân dân ta cuối thế kỷ
XIX,nhân dân Thanh Hoá có những đóng
góp to lớn,tô thắm thêm truyền thống anh
hùng chống giặc ngoại xâm của dân tộc.

9


" Giáo dục truyền thống quê hương qua tiết lịch sử địa phương- Tiết 43- LS8"
_________________________________________________________________
3.ĐẶC ĐIỂM VÀ VỊ TRÍ CỦA PHONG TRÀO YÊU NƯỚC CHỐNG
PHÁP Ở THANH HOÁ CUỐI THẾ KỶ XIX.

Trung.Thanh Hoá có điều kiện thuận
giáng những đòn đầu tiên vào âm mưu
lợi cho phong trào phát triển.
bình định của chúng
Thanh Hoá là trung tâm của phong trào -Phong trào để lại nhiều bài học vô
Cần Vương.Nêu một tấm gương về
cùng quý báu về xây dựng lực
chiến đấu anh dũng sáng ngời,tinh
lượng,phát triển phong trào cách
thần yêu nước nồng nàn của nhân dân
mạng,tổ chức đấu tranh để tiến tới giải
các dân tộc Thanh Hoá.Phong trào đó
phóng dân tộc
nói lên tinh thần đoàn kết bền vững của
các dân tộc trong sự nghiệp đấu tranh
dựng nước và giữ nước.truyền thống ấy
tạo thành sức mạnh to lớn trong cuộc
chống thực dân Pháp ngay khi chúng
mới đặt chân lên đất Thanh Hoá là cả
suốt quá tranh đấu tranh giải phóng dân
tộc sâu này.
-Các cuộc khởi nghĩa trên đó gây cho
Pháp nhiều tổn thất nặng nề.Nó đã
giáng những đòn tấn công đầu tiên vào
âm mưu bình định của chúng.
-Phong trào để lại nhiều bài học vô
10


" Giáo dục truyền thống quê hương qua tiết lịch sử địa phương- Tiết 43- LS8"

được cụ thể như sau.
NĂM
Số bài
Giỏi
Khá
TB
Yếu
kiểm tra SL
%
SL
%
SL
%
SL %
2009-2010 30
2
6,67
6
20,01 18
60
4
13,3
2
2010-2011 30
4
13,34 11
36,67 14
46,6 1
3,32
7

định của bóng dáng quê hương ( Huyện, làng, xã, ... ) qua bài soạn và tiết dạy.
Điều đó có nghĩa là tuỳ thuộc vào địa bàn trường đóng giáo viên phải biết lựa
chọn, sử dụng thông tin, tư liệu phù hợp hiệu quả. Ở một số vùng thuận lợi, nếu
bài học được tiến hành tại thực địa thì hiệu quả có lẽ càng lớn hơn nhiều.
Dẫu sao, những ý kiến bản thân đưa ra cũng như một số giải pháp thực
hiện cụ thể nêu trên chắc rằng sẽ còn có sai sót và khiếm khuyết. Kính mong các
đồng nghiệp bổ cứu để ngày càng hoàn thiện hơn
Z111 ngày 30 tháng 03 năm 2011.
Người viết

Nguyễn Thị Chung

12


" Giáo dục truyền thống quê hương qua tiết lịch sử địa phương- Tiết 43- LS8"
_________________________________________________________________

E.TÀI LIỆU THAM KHẢO
Trong chương trình lịch sử lớp 8, phần lịch sử Việt Nam được phân bố thuộc
giai đoạn Lịch sử từ 1858 - 1918 ( từ khi Thực dân Pháp nổ súng xâm lược đến
khi chiến tranh thế giới thứ nhất kết thúc)
- Cuộc kháng chiến chống Thực dân Pháp từ 1858 đến cuối thế kỉ XIX.
- Việt Nam dưới ách cai trị của thực dân Pháp từ 1897 - 1918 ( cuộc khai thác
thuộc địa lần một )
- Tư liệu cuốn Lịch sử Thanh Hoá xuất bản năm 1996.
- Đại cương lich sử Việt Nam Trương Hữu Quýnh - xuất bản 1997)
- Tài liệu dạy học kiến thức địa phương lơp 8 do Lê Xuân Đồng sưu tầm biên
soạn.
-Hướng dẫn sử dụng kênh hình trong sách giáo khoa(Lịch sử trung học cơ

đấu lâu dài, Đinh Công Tráng đã cho bao bọc xung quanh căn cứ là lũy tre dày
đặc và một hệ thống hào rộng, cắm đầy chông tre. Ở trong là một lớp thành đất
cao 3 m, chân rộng 8 đến 10m. Trên mặt thành, nghĩa quân đặt các rọ tre chứa
đất nhào rơm xếp vững chắc có những khe hở làm lỗ châu mai sẵn sàng chiến
đấu. Thành rộng 400 m, dài 1.200 m. Phía trong thành có hệ thống giao thông
hào dùng để vận chuyển lương thực và vận động khi chiến đấu. Ở những nơi
xung yếu đều có công sự vững chắc. Các hầm chiến đấu được xây dựng theo
hình chữ “chi”, nhằm hạn chế thương vong. Ở mỗi làng, tại vị trí ngôi đình được
xây dựng một đồn đóng quân. Ở Thượng Thọ có đồn Thượng, ở Mậu Thịnh có
đồn Trung và ở Mỹ Khê có đồn Hạ. Ba đồn này có thể hỗ trợ tác chiến cho nhau
khi bị tấn công, đồng thời cũng có thể chiến đấu độc lập. Có thể nói rằng căn cứ
Ba Đình có vị trí tiêu biểu nhất, là một chiến tuyến phòng ngự quy mô nhất thời
kỳ Cần Vương cuối thế kỷ 19. Ngoài Ba Đình, còn có các căn cứ hỗ trợ: căn cứ
Phi Lai của Cao Điển, căn cứ Quảng Hóa của Trần Xuân Soạn, căn cứ Mã Cao
của Hà Văn Mao.
PHỤ LỤC 4
Nghĩa quân của Đinh Công Tráng đã đánh nhiều trận giành thắng lợi Năm 1886,
nghĩa quân liên tiếp tiến công các phủ, thành, huyện lỵ, chặn đánh các đoàn xe,
các toán quân lẻ, gây cho quân Pháp nhiều thiệt hại. Ngày 12 tháng 3 năm 1886
lợi dụng phiên chợ đã tấn công Tòa Công sứ Thanh Hóa. Và tiếp đó, nghĩa quân
đã tấn công nhiều phủ thành, chặn đánh các đoàn xe, gây cho quân Pháp nhiều
thiệt hại.Từ 18-12-1886 đến 20-1-1887 Đại tá Brissand thống lĩnh 76 sĩ quan và
3.500 quân vây hãm và tiến đánh căn cứ Ba Đình. Quân Pháp đã nã tới 16.000
quả đại bác trong vòng một ngày trời, biến căn cứ Ba Đình thành biển lửa. Nghĩa
quân Ba Đình đã chiến đấu trong suốt 32 ngày đêm chống lại kẻ thù đông gấp 12
lần, được trang bị vũ khí tối tân hiện đại. Trong những trận chiến đấu vô cùng ác
liệt này, nghĩa quân đã mưu trí dũng cảm, bám trụ từng tấc đất, đập tan nhiều
cuộc tấn công, gây tổn thất nặng nề cho quân đội Pháp, làm chấn động tinh thần
binh lính Pháp ở Việt Nam và còn là nỗi lo sợ cho người Pháp ở chính quốc.
Nhưng vì lực lượng quá nhỏ không thể đương đầu với đội quân Pháp vừa đông

nhất ở Thanh Hoá.Ông sinh ở Đông Biện,phủ Quảng Hoá(nay thuộc thôn Bồng
Trung xã Vĩnh tân Huyện Vĩnh Lộc),Đỗ cử nhân khoa canh ngọ(1870),tiến sĩ
khoa Ất sửu(1875).Từng làm tri phủ Vĩnh Tường ....
PHỤ LỤC 7

18


" Giáo dục truyền thống quê hương qua tiết lịch sử địa phương- Tiết 43- LS8"
_________________________________________________________________

PHỤ LỤC 8
Chiến sĩ phong trào Cần Vương kháng chiến chống Pháp trong đời Hàm Nghi,
người dân tộc Thái ở châu Thường Xuân (tỉnh Thanh Hóa) con cụ quản cơ Cầm
Bá Thước
Ông nguyên là tù trưởng dân tộc thiểu số ở thượng du Thanh Hóa.. Đáp ứng
tiếng gọi kháng chiến dưới cờ nghĩa của Phan Đình Phùng. cầm đầu các đội quân
thuộc tỉnh Thanh Hóa. Sau đó,ông cũng tham gia cuộc khởi nghĩa Tống Duy
Tân, từng được cử làm Bang biện hai châu Thường Xuân và Lang Chánh. Chính
ông đó chủ trương kinh tài bằng cách đem ngọc quế để Nghĩa đảng bán lấy tiền
mua quân lương khí giới. Ông tích cực hoạt động và hi sinh năm 1895, khoảng
cuối tháng 5.
Tôn Thất Thuyết có bài thơ gửi ông:
Vạn lí cao thu Mục mã binh,
Thuận lưu bất hạ tiểu chu khinh.
Thanh sơn lục thủy tương nghịch xứ,
Đại hải trường giang vọng viễn tình.

Bách tính cần vương nhân tự chấn,
Nhất ngu báo quốc khánh do hành.