BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO
BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT
TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

VŨ VĂN DŨNG

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI
TẠI VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG

Chuyên ngành: Kinh tế nông nghiệp
Mã số: 60 62 01 15
LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

Người hướng dẫn khoa học:
TS. Nguyễn văn Hà

HÀ NỘI, 2016


BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO

BỘ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT

TRƯỜNG ĐẠI HỌC LÂM NGHIỆP

VŨ VĂN DŨNG

GIẢI PHÁP PHÁT TRIỂN DU LỊCH SINH THÁI
TẠI VƯỜN QUỐC GIA CÚC PHƯƠNG

LUẬN VĂN THẠC SỸ KINH TẾ

Tuy đã có nhiều cố gắng, nhưng Luận văn không tránh khỏi những
thiếu sót, hạn chế. Kính mong các Thầy, Cô giáo, các chuyên gia, các nhà
khoa học, đồng nghiệp và những người quan tâm đến đề tài tiếp tục giúp đỡ,
đóng góp để Luận văn được hoàn thiện hơn.
Hà Nội, ngày 15 tháng 4 năm 2016
Tác giả

Vũ Văn Dũng

iv


MỤC LỤC
Trang
TRANG PHỤ BÌA
LỜI CAM ĐOAN................................................................................................ii
LỜI CẢM ƠN .................................................................................................... iv
MỤC LỤC .......................................................................................................... v
DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT...................................... vii
DANH MỤC CÁC BẢNG ...............................................................................viii
DANH MỤC CÁC HÌNH .................................................................................. ix
PHẦN MỞ ĐẦU ................................................................................................. 1
Chương 1............................................................................................................. 4
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DU LỊCH SINH THÁI ........................ 4
1.1. Những vấn đề cơ bản về phát triển du lịch sinh thái ...................................... 4
1.1.1. Các khái niệm về du lịch .......................................................................... 4
1.1.2. Phát triển và điều kiện để phát triển du lịch ............................................ 6
1.1.3. Ý nghĩa của việc phát triển du lịch ........................................................... 9
1.1.4. Những yêu cầu cơ bản để phát triển du lịch sinh thái ........................... 11
1.1.5. Những nguyên tắc để phát triển du lịch bền vững ................................. 13

sinh thái của Vườn hiện nay...................................................................................... 63
3.2.3. Phân tích các nhân tố ảnh hưởng tới chất lượng các dịch vụ, sản phẩm
du lịch sinh thái của Vườn ........................................................................................ 64
3.3. Những thành công, hạn chế trong phát triển du lịch sinh thái tại VQG Cúc
Phương .............................................................................................................. 68
3.3.1. Phân tích điểm mạnh, điểm yếu, thời cơ và thách thức trong phát triển
du lịch sinh thái của Vườn ........................................................................................ 68
3.3.2. Những thành công và hạn chế trong phát triển du lịch sinh thái tại VQG
Cúc Phương .............................................................................................................. 71
3.4. Định hướng và giải pháp nhằm đẩy mạnh việc phát triển du lịch sinh thái tại
VQG Cúc Phương ............................................................................................. 72
3.4.1. Định hướng đến năm 2020 ..................................................................... 72
3.4.2. Giải pháp nhằm đẩy mạnh việc phát triển du lịch sinh thái tại VQG Cúc
Phương đến năm 2020 .............................................................................................. 77
KẾT LUẬN VÀ KHUYẾN NGHỊ .................................................................... 89
1. Kết luận ......................................................................................................... 89
2. Khuyến nghị .................................................................................................. 91
TÀI LIỆU THAM KHẢO ................................................................................. 94
PHỤ LỤC

vi


DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU, CÁC CHỮ VIẾT TẮT

BQ

Bình quân

BQLVQG


HDI

Chỉ số phát triển con người

HFI

Chỉ số tự do của con người

IUCN

Tổ chức Bảo tồn thiên nhiên Quốc tế

KT-XH

Kinh tế - Xã hội

UBND

Ủy ban nhân dân

UNESCO

Tổ chức Văn hóa Khoa học và Giáo dục Thế giới

UNWTO

Tổ chức du lịch Thế giới

TĐPT

2.2

Cơ cấu trình độ cán bộ, viên chức, lao động

37

của Trung tâm GDMT và dịch vụ
3.1

Số lượng phòng nghỉ ở Trung tâm

47

GDMT&DV
3.2

Thống kê lượng khách đến tham quan

51

từ 2011 - 2015
3.3

Kết quả phân tích lượng khách trong nước

52

đến tham quan từ 2011-2015
3.4



Tên hình vẽ

Trang

2.1

Bản đồ vị trí VQG Cúc Phương trong hệ
thống các Khu bảo tồn Thiên nhiên của Việt
Nam

29

2.2

Sơ đồ mô hình tổ chức Ban quản lý VQG
Cúc Phương

33

3.1

Biểu đồ lượng khách đến thăm VQG Cúc
Phương từ năm 2011-2015

52

3.2

Biểu đồ phân bố lượng khách trong năm

học; Nghiên cứu khoa học và hợp tác quốc tế; Tổ chức hoạt động giáo dục
môi trường và dịch vụ môi trường rừng.
Nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ được nhà nước giao và phát triển theo

1


hướng bền vững, trong những năm qua Vườn quốc gia Cúc Phương đã tổ
chức thực hiện mô hình du lịch sinh thái. Tuy đã có nhiều cố gắng nhưng hoạt
động du lịch sinh thái của Vườn vẫn còn nhiều hạn chế, nhiều khó khăn chưa
được tháo gỡ, giải pháp phát triển chưa đồng bộ dẫn đến hiệu quả chưa cao.
Để tìm tháo gỡ những hạn chế, khó khăn, phát hiện các nhân tố cản trở
tới quá trình phát triển, tìm ra những giải pháp góp phần đẩy nhanh tốc độ
phát triển du lịch sinh thái tại VQG Cúc Phương, là một cán bộ công tác tại
đơn vị, tôi chọn đề tài nghiên cứu: "Giải pháp phát triển Du lịch sinh thái
tại Vườn Quốc gia Cúc Phương” để nghiên cứu cho Luận văn Thạc sĩ Kinh
tế của mình.
2. Mục tiêu nghiên cứu
2.1. Mục tiêu tổng quát
Trên cơ sở phân tích và đánh giá thực trạng việc phát triển Du lịch sinh
thái tại VQG Cúc Phương, luận văn sẽ đưa ra một số định hướng, giải pháp để
góp phần đẩy mạnh việc phát triển du lịch sinh thái tại Vườn.
2.2. Mục tiêu cụ thể
- Hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về du lịch sinh thái và phát
triển du lịch sinh thái;
- Phân tích và làm rõ thực trạng phát triển du lịch sinh thái của VQG Cúc
Phương trong những năm qua;
- Chỉ ra được những kết quả, hạn chế, nguyên nhân và nhận diện những
vấn đề nảy sinh trong quá trình phát triển du lịch sinh thái tại Vườn;
- Đề xuất được các định hướng và giải pháp để phát triển du lịch sinh

cứu.
- Chương 3: Kết quả nghiên cứu.

3


Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ DU LỊCH SINH THÁI
1.1. Những vấn đề cơ bản về phát triển du lịch sinh thái
1.1.1. Các khái niệm về du lịch
Du lịch là một ngành kinh tế dịch vụ tổng hợp, đa dạng và phức tạp, hiện
nay du lịch được coi là một trong những ngành kinh tế mũi nhọn của thế giới,
ngành công nghiệp không khói, đem lại nguồn thu, lợi nhuận lớn cho các
quốc gia. Có một số khái niệm do các đơn vị tổ chức đưa ra:
Đối với Tổ chức Du lịch Thế giới (UNWTO) “Du lịch bao gồm tất cả
những hoạt động cá nhân đi đến và lưu lại ngoài nơi ở thường xuyên trong
thời gian không dưới 12 tháng với những mục đích sau: Nghỉ ngơi thăm
viếng, tham quan, giải trí, công vụ, mạo hiểm, khám phá, thể thao,…và những
mục đích khác loại trừ mục đích kiếm tiền hàng ngày” [20].
“Du lịch là hoạt động của con người ngoài nơi cư trú thường xuyên của
mình nhằm thỏa mãn nhu cầu tham quan, giải trí, nghỉ dưỡng trong một
khoảng thời gian nhất định”[19].
“Du lịch là tổng hợp các hiện tượng và các mối quan hệ phát sinh từ sự tác
động giữa khách du lịch, các nhà kinh doanh, chính quyền và cộng đồng dân cư
địa phương trong quá trình thu hút và đón tiếp khách du lịch” [24].
Định nghĩa của Đại học Kinh tế Praha (Cộng hòa Séc) “Du lịch là tập hợp
các hoạt động kỹ thuật, kinh tế và tổ chức liên quan đến cuộc hành trình của con
người và việc lưu trú của họ ngoài nơi ở thường xuyên với nhiều mục đích khác
nhau, loại trừ mục đích hành nghề và thăm viếng có tổ chức thường kỳ” [15].
Định nghĩa của hội nghị quốc tế về thống kê du lịch ở Otawa, Canada diễn

là tập trung vào mức độ trách nhiệm của con người đối với môi trường. Quan
điểm thụ động cho rằng Du lịch sinh thái là du lịch hạn chế tối đa các suy
thoái môi trường do du lịch tạo ra, là sự ngăn ngừa các tác động tiêu cực lên

5


sinh thái, văn hóa và thẩm mỹ. Quan điểm chủ động cho rằng Du lịch sinh
thái còn phải đóng góp vào quản lý bền vững môi trường lãnh thổ du lịch và
phải quan tâm đến quyền lợi của nhân dân địa phương. Do đó, người ta đã
đưa ra một khái niệm mới tương đối đầy đủ hơn: "Du lịch sinh thái là du
lịch có trách nhiệm với các khu thiên nhiên là nơi bảo tồn môi trường và
cải thiện phúc lợi cho nhân dân địa phương"[20].
1.1.2. Phát triển và điều kiện để phát triển du lịch
Phát triển, được hiểu là một quá trình tăng trưởng của nhiều yếu tố cấu
thành khác nhau về kinh tế, chính trị, xã hội, văn hóa, khoa học - kỹ thuật...;
Đây là xu thế tự nhiên tất yếu của thế giới vật chất nói chung và xã hội loài
người nói riêng. Phát triển KTXH là quá trình nâng cao chất lượng cuộc sống
cả về vật chất và tinh thần bằng cách phát triển lực lượng sản xuất, quan hệ
sản xuất, nâng cao chất lượng giáo dục, chất lượng cuộc sống, bảo tồn và phát
huy các giá trị văn hoá. Để phán ánh đúng thực chất và khách quan về phát
triển, ngoài các chỉ tiêu về kinh tế như GNP (Gross National Product), GDP
(Gross Domestic Product), thu nhập bình quân đầu người cần phải bổ sung
các chỉ số khác như HDI (Human Development Index), HFI (Human Freedom
Index).
Phát triển du lịch sinh thái, là việc đầu tư các yếu tố vật chất và con
người để khai thác loại hình du lịch dựa vào những sản phẩm văn hóa, những
lễ hội truyền thống dân tộc, những phong tục tập quán, tín ngưỡng, tài nguyên
thiên nhiên, đa dạng sinh học, thông qua đó để tạo sức hút đối với khách du
lịch bản địa và khách du lịch từ khắp nơi trên thế giới, tạo ra nhiều công ăn

tầng càng hiện đại và thuận lợi thì càng thu hút khách du lịch đến với đất nước,
vùng miền đó.

7


- Không khí chính trị hòa bình và ổn định. Đây là điều kiện đảm bảo cho
việc mở rộng các mối quan hệ chính trị, kinh tế, văn hóa, khoa học kỹ thuật
giữa các Quốc gia, các vùng miền lãnh thổ với nhau. Nếu một vùng nào đó có
chiến tranh hoặc xảy ra xung đột thì nhân dân ở đó khó có điều kiện đi ra nước
ngoài du lịch, và ngược lại khách du lịch ở các nước khác cũng khó có điều
kiện đến đất nước đó, sự an toàn sẽ không được đảm bảo cho du khách nên họ
không thể đến du lịch những nơi này.
1.1.2.2 Nhóm những điều kiện đặc trưng để phát triển du lịch
- Điều kiện về tài nguyên du lịch. Đó là các giá trị về tài nguyên thiên
nhiên có điều kiện để phát triển du lịch như địa hình đa dạng, khí hậu ôn hòa,
động thực vật phong phú, giàu tài nguyên và vị trí địa lý thuận lợi.
- Tài nguyên nhân văn, bao gồm các giá trị văn hóa, lịch sử, các thành
tựu chính trị và kinh tế có ý nghĩa đặc trưng cho sự phát triển du lịch của một
địa điểm, một vùng hoặc một đất nước. Chúng có sức hấp dẫn đặc biệt với số
đông du khách với nhiều mục đích khác nhau của chuyến du lịch.
- Các điều kiện về sự sẵn sàng phục vụ khách du lịch như điều kiện về tổ
chức bộ máy quản lý du lịch kể cả các cơ quan quản lý vĩ mô và các doanh
nghiệp tổ chức kinh doanh hoạt động du lịch; lực lượng lao động; các điều
kiện về cơ sở vật chất kỹ thuật và xã hội của tổ chức, cơ sở du lịch như khách
sạn, nhà hàng, trung tâm mua sắm và các phương tiện thiết bị giúp cho việc
thỏa mãn nhu cầu đi lại, ăn uống nghỉ dưỡng và các nhu cầu về tinh thần của
khách du lịch.
Một số điều kiện đặc biệt khác có thể thu hút khách du lịch và là điều
kiện đặc trưng để phát triển du lịch. Đó là các hội nghị, đại hội, các cuộc hội

dân địa phương. Người dân muốn tham gia vào các hoạt động du lịch phải tự
học hỏi, nâng cao trình độ ngoại ngữ, chuyên môn, chính vì vậy du lịch góp

9


phần nâng cao trình độ dân trí và xóa bỏ các tập tục lạc hậu của người dân địa
phương.
Du lịch làm giảm quá trình đô thị hóa ở các nước kinh tế phát triển.
Thông thường, tài nguyên du lịch thường ở những vùng xã xôi hẻo lánh, việc
khai thác các tài nguyên du lịch đòi hỏi phải đầu tư về cơ sở hạ tầng ở các
vùng này, làm thay đổi bộ mặt ở các vùng đó, góp phần làm giảm sự tập trung
dân cư căng thẳng ở những vùng trung tâm.
Du lịch là phương tiện tuyên truyền quảng bá có hiệu quả cho các thành
tựu kinh tế, chính trị, văn hóa, giới thiệu về phong tục tập quán vv…của một
quốc gia hay một dân tộc với các nước khác.
Du lịch đánh thức các ngành nghề thủ công mỹ nghệ truyền thống của
các dân tộc. Khách du lịch thường thích mua các sản phẩm truyền thống của
địa phương mà họ đến tham quan, thường thích đi tham quan các danh lam
thắng cảnh, di tích lich sử, vì thế đây là động lực để các di tích lịch sử này
được trùng tu tôn tạo, các ngành nghề thủ công được khôi phục.
Du lịch làm tăng thêm sự hiểu biết chung về xã hội của người dân thông
qua sự giao thoa văn hóa giữa khách du lịch và người bản địa.
1.1.3.3. Các tác hại của du lịch đến kinh tế và xã hội
Tạo ra sự phụ thuộc của nền kinh tế vào ngành du lịch dịch vụ. Do đây là
ngành tạo ra các dịch vụ là chủ yếu, việc tiêu thụ dịch vụ phụ thuộc vào nhiều
yếu tố khách quan và chủ quan. Du lịch phụ thuộc nhiều vào sự ổn định về an
ninh và sự phát triển kinh tế của thế giới, khi nền kinh tế thế giới phát triển,
an ninh xung đột vũ trang đảm bảo thì nhu cầu du lịch tăng cao, ngành du lịch
phát triển và ngược lại.

sinh thái cao nói riêng và tính đa dạng sinh học cao nói chung. Điều này giải
thích tại sao hoạt động du lịch sinh thái thường chỉ phát triển ở các khu bảo
tồn thiên nhiên, đặc biệt ở các VQG, nơi còn tồn tại những khu rừng với tính

11


đa dạng sinh học cao và cuộc sống hoang dã. Tuy nhiên điều này không phủ
nhận sự tồn tại của một số loại hình du lịch sinh thái phát triển ở những vùng
nông thôn hoặc các trang trại điển hình.
1.1.4.2. Yêu cầu thứ hai: Có liên quan đến những nguyên tắc cơ bản của du
lịch văn hóa và sinh thái ở 2 điểm:
- Để đảm bảo tính giáo dục, nâng cao được sự hiểu biết cho khách du lịch
văn hóa, du lịch sinh thái, người hướng dẫn ngoài kiến thức ngoại ngữ tốt còn
phải là người am hiểu các đặc điểm sinh thái tự nhiên và văn hóa cộng đồng địa
phương. Điều này rất quan trọng và có ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả của hoạt
động du lịch, khác với những loại hình du lịch tự nhiên khác khi du khách có thể
tự mình tìm hiểu hoặc yêu cầu không cao về sự hiểu biết này ở người hướng dẫn
viên. Trong nhiều trường hợp, cần thiết phải cộng tác với người dân địa phương
để có được những hiểu biết tốt nhất, lúc đó người hướng dẫn viên chỉ đóng vai
trò là một người phiên dịch giỏi.
- Hoạt động du lịch sinh thái đòi hỏi phải có được người điều hành có
nguyên tắc. Các nhà điều hành du lịch truyền thống thường chỉ quan tâm đến
lợi nhuận và không có cam kết gì đối với việc bảo tồn hoặc quản lý các khu tự
nhiên, họ chỉ đơn giản tạo cho khách du lịch một cơ hội để biết được những giá
trị tự nhiên và văn hoá trước khi những cơ hội này thay đổi hoặc vĩnh viễn mất
đi. Ngược lại, các nhà điều hành du lịch sinh thái phải có được sự cộng tác với
các nhà quản lý các khu bảo tồn thiên nhiên và cộng đồng địa phương nhằm
mục đích đóng góp vào việc bảo vệ một cách lâu dài các giá trị tự nhiên và văn
hoá khu vực, cải thiện cuộc sống, nâng cao sự hiểu biết chung giữa người dân

Du lịch nói chung và du lịch sinh thái nói riêng, để đạt được mục tiêu
phát triển một cách bền vững, cần phải triển khai thực hiện tốt 10 nguyên tắc
phát triển sau đây:
1.1.5.1. Nguyên tắc 1: Sử dụng nguồn tài nguyên thiên nhiên một cách bền
vững.

13


Việc bảo tồn và sử dụng bền vững nguồn tài nguyên thiên nhiên, văn hoá
và xã hội là hết sức cần thiết. Nguồn tài nguyên không phải là vô tận, hơn nữa
nhiều loại tài nguyên không có khả năng phục hồi, hoặc phục hồi rất chậm.
Do vậy trong quá trình phát triển các ngành kinh tế nói chung và du lịch nói
riêng, việc khai thác sử dụng một cách hợp lý và có hiệu quả các nguồn tài
nguyên là nguyên tắc quan trọng hàng đầu để đảm bảo cho quá trình phát
triển bền vững. Việc khai thác và sử dụng hợp lý các nguồn tài nguyên du lịch
cần dựa trên cơ sở các nghiên cứu kiểm kê, đánh giá, quy hoạch sử dụng cho
mục tiêu phát triển cụ thể. Chính điều này sẽ khiến cho việc kinh doanh du
lịch phát triển lâu dài.
1.1.5.2. Nguyên tắc 2: Giảm sự tiêu thụ quá mức tài nguyên và giảm chất thải
ra môi trường.
Khai thác và sử dụng hợp lý, có hiệu quả tài nguyên, giảm thiểu chất thải
ra môi trường để phát triển du lịch bền vững là mục tiêu vô cùng quan trọng.
Trong quá trình khai thác sử dụng các nguồn tài nguyên để phát triển du lịch
cần phải có các giải pháp nhằm tái tạo, ngăn chặn sự mất đi đặc tính đa dạng
sinh học của các hệ sinh thái có giá trị du lịch như các khu rừng bảo tồn, đặc
dụng, các vùng đất ngập nước, các vùng biển đẹp... và khả năng bảo tồn các
giá trị văn hóa truyền thống dân tộc.
1.1.5.3 Nguyên tắc 3: Duy trì tính đa dạng.
Sự đa dạng ở đây là đa dạng thiên nhiên, đa dạng xã hội và đa dạng văn

thêm thu nhập, cải thiện đời sống, tăng khả năng hiểu biết, từ đó làm tăng
thêm ý thức trách nhiệm của họ đối với nguồn tài nguyên, môi trường du lịch
và còn nâng cao chất lượng phục vụ du lịch.
1.1.5.7. Nguyên tắc 7: Lấy ý kiến quần chúng và các đối tượng có liên quan.
Việc trao đổi, thảo luận giữa ngành du lịch, các đơn vị tổ chức hoạt động
du lịch với cộng đồng địa phương, các tổ chức và cơ quan liên quan khác

15


thuộc địa phương là rất cần thiết nhằm cùng nhau chia sẻ lợi ích và trách
nhiệm, tạo sự đồng thuận cùng tham gia phục vụ hoạt động du lịch.
1.1.5.8. Nguyên tắc 8: Đào tạo nhân viên.
Việc đào tạo, nâng cao trình độ cho người quản lý, nâng cao kiến thức,
kỹ năng, nghiệp vụ cho người lao động, ý thức tổ chức kỷ luật là yếu tố cơ
bản nhằm đẩy mạnh và phát triển du lịch bền vững. Chất lượng dịch vụ của
các sản phẩm du lịch phụ thuộc vào con người, chính vì vậy cần phải coi
trọng công tác đào tạo đội ngũ nhân viên, cán bộ quản lý.
1.1.5.9. Nguyên tắc 9: Tiếp thị du lịch một cách có trách nhiệm.
Việc tiếp thị, cung cấp cho khách du lịch những thông tin đầy đủ và có
trách nhiệm sẽ nâng cao sự tôn trọng của du khách đối với môi trường thiên
nhiên, văn hóa và xã hội ở nơi tham quan, đồng thời sẽ làm tăng thêm sự hài
lòng của du khách. Quá trình xúc tiến, quảng bá sẽ đảm bảo cho khả năng thu
hút khách du lịch, tăng cường khả năng cạnh tranh của các sản phẩm du lịch.
Do vậy cần phải có một chiến lược về xúc tiến, quảng cáo và tiếp thị đối với
du lịch bền vững.
1.1.5.10. Nguyên tắc 10: Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát.
Tăng cường công tác kiểm tra, giám sát các hoạt động du lịch nhằm chấn
chỉnh, xử lý kịp thời những sai sót, tồn tại, bất hợp lý của các chủ thể tham gia
tổ chức và hoạt động du lịch. Qua đó nâng cao chất lượng sản phẩm du lịch,