i

LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đề tài luận văn này là công trình nghiên cứu của tôi.
Tất cả các nội dung và số liệu trong đề tài này là do tôi tự tìm hiểu, nghiên
cứu và xây dựng, số liệu thu thập là đúng và trung thực. Các thông tin trích
dẫn trong luận văn đều được chỉ rõ nguồn gốc. Kết quả nghiên cứu trong luận
văn chưa được sử dụng để bảo vệ một học vị nào. Tôi xin hoàn toàn chịu
trách nhiệm về lời cam đoan của mình trước nhà trường và những quy định
của pháp luật.
Hà Nội, Ngày 25 Tháng 12 năm 2014
Tác giả

Trịnh Duy Hòa


ii

LỜI CẢM ƠN
Trong thời gian nghiên cứu và thực hiện luận văn này, tôi đã nhận được
sự giúp đỡ nhiệt tình của các cơ quan, các tổ chức và các cá nhân. Tôi xin bày tỏ
lời cảm ơn sâu sắc nhất tới tất cả tập thể, cá nhân đã tạo điều kiện giúp đỡ tôi
trong suốt quá trình thực hiện nghiên cứu luận văn này.
Trước hết tôi xin trân trọng cảm ơn Ban giám hiệu trường Đại học Lâm
nghiệp, khoa Đào tạo sau đại học của trường cùng các thầy cô giáo, những người
đã trang bị kiến thức cho tôi trong suốt quá trình học tập và làm luận văn.
Với lòng biết ơn chân thành và sâu sắc nhất, tôi xin trân thành cảm ơn cô
giáo, Tiến sĩ Nguyễn Thị Xuân Hương, người đã trực tiếp chỉ bảo, hướng dẫn khoa
học và giúp đỡ tôi trong suốt quá trình nghiên cứu và hoàn thành luận văn này.
Tôi xin trân trọng gửi lời cảm hơn đến các đồng chí lãnh đạo Sở nông
nghiệp và phát triển nông thôn Hà Nội, Liên minh HTX thành phố Hà Nội,

1.1.3. Hiệu quả hoạt động của hợp tác xã ....................................................... 12
1.1.4. Vị trí, vai trò của hợp tác xã trong phát triển kinh tế nông thôn hiện nay
ở nước ta .......................................................................................................... 14
1.1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của hợp tác xã nông
nghiệp .............................................................................................................. 16
1.2. Xu hướng phát triển hợp tác xã nông nghiệp trong thời gian tới............ 22
1.2.1. Chính sách phát triển kinh tế hợp tác, hợp tác xã từ sau Nghị quyết 13
NQ/TW của Hội nghị Trung ương 5 (khóa IX) và Luật Hợp tác xã năm 2013 .... 25
1.3. Kinh nghiệm phát triển hợp tác xã nông nghiệp trên thế giới và ở Việt Nam ..28
1.3.1. Kinh nghiệm phát triển hợp tác xã nông nghiệp trên thế giới ............. 28
1.3.2. Thực tế và những kinh nghiệm qua quá trình phát triển kinh tế HTX
nông nghiệp ở nước ta ..................................................................................... 33


iv

1.3.3. Một số bài học để phát triển hợp tác xã nông nghiệp ở Việt Nam ....... 39
Chương 2 ĐẶC ĐIỂM ĐỊA BÀN NGHIÊN CỨU VÀ PHƯƠNG PHÁP .... 41
NGHIÊN CỨU ................................................................................................ 41
2.1. Các đặc điểm cơ bản của Huyện Chương Mỹ, Hà Nội ......................................41
2.1.1. Vị trí địa lý, địa hình, dân cư ................................................................ 41
2.1.2. Khí hậu thủy văn ................................................................................... 43
2.1.3. Tình hình kinh tế - xã hội của Huyện Chương Mỹ năm 2013 .............. 44
2.2. Phương pháp nghiên cứu ......................................................................................46
2.2.1. Chọn địa điểm nghiên cứu, khảo sát ..................................................... 46
2.2.2. Phương pháp thu thập số liệu, tài liệu ................................................... 47
2.2.3. Phương pháp phân tích và xử lý số liệu ................................................ 48
Chương 3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU ............................................................ 49
3.1. Thực trạng phát triển HTX nông nghiệp trên địa bàn huyện Chương Mỹ - Hà
Nội .................................................................................................................................49



vi

DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT
Ký hiệu

Viết đầy đủ

BP

Bộ phận

BQ

Bình quân

CNH - HĐH

Công nghiệp hóa - Hiện đại hóa

DN

Doanh nghiệp

HN

Hà Nội

HTX


TM - DV

Thương mại - Dịch vụ

UBND

Ủy ban nhân dân

WTO

Tổ chức thương mại thế giới

XDCB

Xây dựng cơ bản

XHCN

Xã hội chủ nghĩa


vii

DANH MỤC CÁC BẢNG
Tên bảng

TT
3.1


Trang
51

53

58

59

63

64

65

67


viii

DANH MỤC CÁC HÌNH
TT

Tên hình

Trang

2.1 Bản đồ hành chính huyện Chương Mỹ, Hà Nội

43

Tuy nhiên, hầu hết các hợp tác xã nông nghiệp hiện nay quy mô nhỏ,
vốn nghèo, cơ sở vật chất kỹ thuật còn nhiều yếu kém. Do vậy sản xuất kinh
doanh kém hiệu quả, chưa thu hút được đông đảo xã viên tham gia; Mặc khác
các hợp tác xã thiếu cán bộ có năng lực quản lý và điều hành, chưa năng động
và tự chủ trong cơ chế thị trường nên khó cạnh tranh với các thành phần kinh
tế khác. Các hợp tác xã hầu như chưa thực sự trở thành nòng cốt phát triển
kinh tế trong nông thôn.
Thực hiện nghị quyết 13/NQ-TW của Ban chấp hành Trung ương Đảng


2

khóa IX: “ cần tiếp tục đổi mới, phát triển và nâng cao hiệu quả kinh tế tập thể”
và từ thực tiễn khách quan phát triển hợp tác xã trong giai đoạn hiện nay cho
thấy việc nghiên cứu đổi mới nhằm nâng cao hiệu quả hoạt động của các hợp tác
xã nông nghiệp là một yêu cầu cấp bách.
Từ những lý do trên, tôi lựa chọn nghiên cứu đề tài “Giải pháp nâng cao
hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn huyện
Chương Mỹ, Hà Nội”, nhằm góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế hợp tác ở địa
phương trong thời gian tới.
2. Mục tiêu nghiên cứu
2.1. Mục tiêu tổng quát:
Đánh giá thực trạng và đề xuất một số giải pháp chủ yếu nhằm nâng cao
hiệu quả hoạt động của các hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn huyện Chương
Mỹ- Hà Nội.
2.2. Mục tiêu cụ thể
Hệ thống hóa được những vấn đề lý luận về phát triển hợp tác xã trong
điều kiện hiện nay.
- Đánh giá hiệu quả hoạt động các hợp tác xã nông nghiệp trên địa bàn
huyện Chương Mỹ, Hà Nội.

4

Chương 1
CƠ SỞ LÝ LUẬN VÀ THỰC TIỄN VỀ HỢP TÁC XÃ NÔNG NGHIỆP
1.1. Cơ sở lý luận về hợp tác xã nông nghiệp
1.1.1. Các khái niệm cơ bản về hợp tác xã và hợp tác xã nông nghiệp
- Khái niệm hợp tác xã
Một trong những hình thức liên kết giữa các chủ thể đó là thành lập HTX.
HTX được tổ chức trên cơ sở đóng góp cổ phần và sự tham gia lao động của
các xã viên, phân phối theo kết quả lao động và theo cổ phần. Mỗi xã viên có
quyền như nhau đối với công việc chung. HTX là phương thức tất yếu trong
lao động sản xuất và các hoạt động kinh tế, gắn liền với sự phát triển kinh tế
và bị ràng buộc và quy định bởi sự tiến triển trong quá trình xã hội hóa của
hoạt động kinh tế của con người và phải thích ứng với tiến trình phát triển
kinh tế đó. HTX phải tạo ra xung lực tăng năng suất lao động và đạt hiệu quả
kinh tế cao.
Xuất phát từ khái niệm kinh tế hợp tác, nhiều tổ chức và các nhà kinh tế
đã đưa nhiều khái niệm về HTX, cụ thể:
Liên minh HTX quốc tế đưa ra khái niệm như sau: “Hợp tác xã là một
tổ chức kinh tế của những người tự nguyện liên hiệp lại để đáp ứng các nhu
cầu và nguyện vọng chung của họ về kinh tế, xã hội và văn hóa thông qua một
xí nghiệp cùng sở hữu và quản lý dân chủ”.
Còn Tổ chức Lao động quốc tế cho rằng: “Hợp tác xã là sự liên kết của
những người đang gặp phải những khó khăn kinh tế giống nhau, tự nguyện
liên kết với nhau lại trên cơ sở bình đẳng về quyền lợi và nghĩa vụ, sử dụng
tài sản mà họ đã chuyển giao vào hợp tác xã phù hợp với nhu cầu chung và
giải quyết những khó khăn đó chủ yếu bằng sự tự chủ chịu trách nhiệm và
bằng cách sử dụng các chức năng kinh doanh trong tổ chức hợp tác xã phục
vụ cho lợi ích vật chất và tinh thần chung”.


nhân, tự chủ, tự chịu trách nhiệm về các nghĩa vụ tài chính trong phạm vi vốn


6

điều lệ, vốn tích lũy và các nguồn vốn khác nhau của hợp tác xã theo quy định
của pháp luật.
Từ các khái niệm về HTX, có thể khái quát một số đặc điểm cơ bản về
HTX như sau:
Hợp tác xã là hình thức thực hiện các quá trình hợp tác trong hoạt động
kinh tế. Mục tiêu của HTX là phát triển được sức sản xuất xã hội, tiết kiệm
lao động, tăng hiệu quả kinh tế, phải thích hợp với các mối quan hệ kinh tế
mới trong điều kiện mới.
Việc thành lập HTX không làm mất đi tính tự chủ vốn có của các thành
viên tham gia, trái lại nó tăng thêm sức mạnh tổng lực và phát triển được
những ưu thế của phương thức HTX.
Thành lập HTX là tạo ra đòn bẩy để phát triển kinh tế các chủ thể kinh
tế tự chủ, HTX là việc liên kết với nhau lại giữa các chủ thể kinh tế tự chủ tạo
ra sức mạnh mới, thông qua đó phát triển được kinh tế của mình. Như vậy khi
thành lập HTX mới không phải vì kinh tế HTX mà là sự phát triển kinh tế của
các thành viên. Do đó, kinh tế HTX là tổ chức kinh tế tự nguyện của các chủ
thể kinh tế tự chủ. Kinh tế HTX thể hiện được bản chất tự do lựa chọn
phương thức hoạt động kinh tế của họ trong điều kiện kinh tế thị trường, vì
kinh tế thị trường thì các chủ thể kinh tế tự chủ họ có nhiều cách để đạt tới
mục đích kinh tế của mình. Như vậy, trong điều kiện mới, các chủ thể kinh tế
tự chủ họ có thể tham gia HTX hoặc không, khi HTX không đáp ứng được
yêu cầu của họ.
Từ các khái niệm trên chúng ta có thể nhận định rằng : Hợp tác xã là tổ
chức kinh tế mang tính xã hội và nhân văn sâu sắc. Hình thành HTX là một
quá trình hoàn toàn tự nhiên từ những đòi hỏi, nhu cầu thực tế của con người

tự chủ được các thành viên thành lập trên cơ sở tự nguyện, tiến hành các hoạt
động sản xuất hoặc cung ứng các yếu tố phục vụ hoạt động sản xuất nhằm tạo
ra các sản phẩm nông, lâm, thủy sản để đáp ứng nhu cầu của xã hội.


8

1.1.2. Nguyên tắc tổ chức và hoạt động của hợp tác xã
Đối với việc tổ chức hoạt động của HTX nhiều quan điểm của các nhà
kinh tế và chính trị đều tập trung vào một số nguyên nhân cơ bản sau:
Thứ nhất, là nguyên tắc dân chủ là tự nguyên, đây là nguyên tắc quan
trọng nhất vì dựa trên tinh thần tự nguyện các hộ nông dân cá thể nhận thấy
lợi ích của việc gia nhập vào các HTX họ sẽ quyết định tham gia và nhiệt tình
đóng góp để xây dựng phát triển HTX, không chỉ vì lợi ích cá nhân mà còn vì
lợi ích của các thành viên khác. Vì thế Các – Mác, Ăng – ghen cũng như
Lênin đã nhấn mạnh rằng: “tuyệt đối không được cưỡng ép nông dân mà phải
để cho người nông dân tự suy nghĩ, thấy rõ lợi ích thiết thực của mình và tự
nguyên hợp tác với nhau”. Tuy vậy, để có đảm bảo duy trì nguyên tắc này thì
điều cần thiết phải thực hiện dân chủ trong quản lý và phân tích lợi ích.
Cũng với nguyên tắc này, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Các HTX
phải làm thế nào để các xã viên đều thấy rằng mình là người chủ tập thể HTX.
Có quyền bàn bạc và quyết định những công việc của HTX. Có như thế thì xã
viên mới đoàn kết chặt chẽ, phấn khởi sản xuất và HTX sẽ tiến bộ không
ngừng” và “mỗi xã viên phải làm chủ, HTX là nhà, xã viên làm chủ. Mình có
quyền làm chủ và tự nguyện vào, Đảng và Chính phủ không bắt buộc”.
Hợp tác xã là tổ chức kinh tế dân chủ, do đó kinh tế hộ, tự nguyện liên
hợp lại vì mục tiêu lợi ích chung vì thế họ bình đẳng, cùng tham gia quyết
định mọi hoạt động kinh tế chung. Để cùng có lợi, họ vào HTX là để tăng sức
sản xuất chung lên, tiết kiệm và ứng dụng thành tựu khoa học công nghệ cao,
chia sẻ rủi ro, do đó tăng hiệu quả kinh tế lên, lợi ích này sẽ là của chung và

hình thì mới nhân rộng để trở thành phong trào hợp tác hóa trong nông
nghiệp. Như vậy muốn tăng gia sản xuất được nhiều thì cần làm tập thể,
nhưng vì từ trước tới giờ nông dân ta quen làm ăn riêng rẽ, từng nhà, không
quen tập thể, không quen tổ chức. Để tiến bộ thì đường đi của nông dân phải
có mấy bước, bước ngắn, bước dài tùy theo hoàn cảnh của mỗi nước.


10

Theo Người, việc xây dựng và phát triển HTX không phải là sự áp đặt
theo ý chủ quan, duy ý chí mà phải được hình thành trên các cơ sở sau:
- Phải dựa trên cơ sở nhu cầu thực tiễn đòi hỏi mà tổ chức xây dựng
HTX cho phù hợp cả về tổ chức và quy mô.
- Phải dựa trên các nguyên tắc: Tự nguyện, cùng có lợi, quản trị dân
chủ. Người viết: “Chuẩn bị tốt là làm cho xã viên tự nguyện, tự giác, không
được gò ép, mệnh lệnh và quản trị phải dân chủ”.
- Phải dựa trên cơ sở hiệu quả kinh tế. Người viết: “Cần phải nêu cao
tính hơn hẳn của HTX bằng những kết quả thiết thực và gọi là HTX bậc cao
thì phải đoàn kết cao, sản xuất phải cao, thu nhập chung của HTX phải cao,
thu nhập riêng của các xã viên phải cao”.
-

Để HTX tồn tại và phát triển thì cần phải có sự hỗ trợ của Nhà

nước. Theo Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhà nước phải giúp HTX về vốn, về tiêu
thụ sản phẩm...Người nêu: “HTX còn nghèo, thường thường Chính phủ phải
giúp đỡ, phải cho vay vốn” “Chính phủ phải cố gắng phục vụ lợi ích HTX” và
“cái gốc trong việc lãnh đạo HTX vẫn là Chi bộ Đảng ở cơ sở”.
Thực tiễn hiện nay cho thấy, địa phương nào được cấp ủy quan tâm lãnh
đạo, chính quyền quan tâm hỗ trợ, cán bộ HTX nhiệt tình, có tâm huyết, có

khi cán bộ vì lợi ích chung mà phải chịu thiệt thòi phần nào. Chớ nên cái gì
tốt thì giành về cho mình, xấu để người khác”.
Người cũng đưa ra nguyên tắc trong thực hiện phân phối: “Không sợ
thiếu, chỉ sợ không cân bằng”. Đó là một trong những phương pháp quản lý
kinh tế hiệu quả, vì theo khoa học quản lý hiện nay thì yếu tố đảm bảo sự công
bằng trong phân phối là một trong những động lực giúp cho người lao động
gắn bó và nhiệt tình với công việc. Chính điều đó làm cho các HTX nói riêng
và các tổ chức khác nói chung vận hành hiệu quả và ngày càng phát triển.
Theo Luật HTX đưa ra quy định về nguyên tắc tổ chức và hoạt động
của HTX cụ thể như sau:
- Thứ nhất: Tự nguyện – mọi cá nhân, hộ gia đình, pháp nhân có đủ điều
kiện theo quy định của Luật này, tán thành Điều lệ HTX đều có quyền gia nhập
hợp tác xã; xã viên có quyền ra HTX theo quy định của Điều lệ HTX.


12

- Thứ hai: Dân chủ, bình đẳng và công khai – xã viên có quyền tham
gia quản lý, kiểm tra, giám sát HTX và có quyền ngang nhau trong biểu
quyết; thực hiện công khai phương hướng sản xuất, kinh doanh, tài chính,
phân phối và những vấn đề khách quy định trong Điều lệ HTX.
- Thứ ba: Tự chủ, tự chịu trách nhiệm và cùng có lợi: HTX tự chủ và
tự chịu trách nhiệm về kết quả hoạt động sản xuất kinh doanh ; tự quyết định
về phân phối thu nhập. Sau khi thực hiện xong nghĩa vụ nộp thuế và trang trải
các khoản lỗ của HTX, lãi được trích ra một phần vào các quỹ của HTX, một
phần chia theo vốn góp và công sức đóng góp của các xã viên, phần còn lại
chia cho xã viên theo mức độ sử dụng dịch vụ của HTX.
- Thứ tư: Hợp tác và phát triển cộng đồng: xã viên phải có ý thức phát
huy tinh thần xây dựng tập thể và hợp tác với nhau trong HTX, trong cộng
đồng xã hội; hợp tác giữa các HTX trong nước và ngoài nước theo quy định

- Số lãi được chia tính trên 1000 đồng vốn góp, tính bằng cách lấy số
lãi giành để phân phối theo vốn góp chia cho tổng số vốn góp của xã viên. Chỉ
tiêu này phản ánh bình quân trên 1000 đồng vốn góp trong năm chia được bao
nhiêu đồng lời.
- Tỷ suất lợi nhuận trên vốn bình quân, thể hiện bằng số % giữa tổng
số lợi nhuận với vốn bình quân trong năm của HTX NN.
Mỗi chỉ tiêu nói trên có tính độc lập tương đối và phản ánh hiệu quả
hoạt động của mỗi HTX trên những khía cạnh khác nhau. Ngoài ra cũng có
thể sử dụng một số chỉ tiêu khác để phản ánh hiệu quả của HTX NN như: chỉ
tiêu tăng trưởng thu nhập của kinh tế hộ, chỉ tiêu lãi được chia cho 1000 đồng
sử dụng dịch vụ, chỉ tiêu tỷ suất lợi nhuận trên tổng số vốn của HTX...Tuy
nhiên, các chỉ tiêu này đều có những mặt hạn chế và khó khăn nhất định trong
việc tính toán hoặc phản ánh hiệu quả hoạt động của HTX NN. Chẳng hạn chỉ
tiêu lãi được chia cho 1000 đồng sử dụng dịch vụ sẽ không tính được ở những
HTX mà không lấy lãi từ một số dịch vụ hỗ trợ kinh tế hộ như dịch vj thủy
lợi, dịch vụ làm đất...HTX không lấy lãi tức là đã gián tiếp phân phối lãi theo


14

mức độ sử dụng dịch vụ cho xã viên. Hoặc chỉ tiêu mức độ tăng trưởng về thu
nhập của kinh tế hộ được tính bằng cách so sánh thu nhập bình quân của một
xã viên sau với trước khi HTX chuyển đổi. Khó khăn khi tính chỉ tiêu này là
không thu thập được số liệu thu nhập bình quân hộ trước khi HTX chuyển
đổi, hoặc nếu có thu thập được thì cũng khó đảm bảo được độ chính xác, vì
thời gian đã khá lâu. Mặt khác, cũng phải thấy rằng bốn chỉ tiêu được xác
định ở phần trên đã phần nào phản ánh được kết quả của những chỉ tiêu này.
1.1.4. Vị trí, vai trò của hợp tác xã trong phát triển kinh tế nông thôn hiện
nay ở nước ta
- Vị trí của HTX nông nghiệp

những các HTX nông nghiệp đã từng bước phát huy vai trò không thể thiếu
được của mình trong phát triển kinh tế xã hội ở nước ta.
Vị thế của HTX nông nghiệp về mặt kinh tế mặc dù còn yếu nhưng đã
có vai trò quan trọng trong hỗ trợ một phần kinh tế hộ phát triển, giải quyết
việc làm, tăng thu nhập cho xã viên, góp phần xây dựng và củng cố quan hệ
sản xuất theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Sự tồn tại của HTX kể cả số HTX
chỉ tồn tại một cách hình thức vẫn đảm bảo giữ được ổn định ruộng đất trong
nông nghiệp sau hộ khoán hộ và triển khai luật đất đai, góp phần giải quyết
nhiều vấn đề xã hội, đề cao tinh thần đoàn kết, tương trợ lẫn nhau trong đời
sống, giúp đỡ các gia đình khó khăn, xây dựng và phát triển.
HTX nông nghiệp hỗ trợ cho kinh tế hộ và kinh tế trang trại phát triển.
Hơn nữa nó làm điểm tựa để xây dựng cơ sở hạ tầng nông thôn, xây dựng
nông thôn mới mở mang ngành nghề, phân công lại lao động, tiến ới xóa đói
giảm nghèo, thúc đẩy quá trình công nghiệp hóa hiện đại hóa nông nghiệp,
nông thôn.


16

1.1.5. Các yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hoạt động của hợp tác xã nông
nghiệp
Một số yếu tố cơ bản tác động đến phát triển HTX NN và mô hình của
nó trong giai đoạn hiện nay.
- Yếu tố pháp lý: Đó là Luật HTX, các chính sách, văn bản liên quan
và điều lệ HTX. Luật HTX là văn kiện có tính chất cơ bản và quan trọng của
Nhà nước nhằm tạo điều kiện pháp lý để HTX hình thành, hoạt động và phát
triển. Nội dung cơ bản của Luật HTX bao gồm: khái niệm về HTX; các
nguyên tắc của HTX; các loại hình HTX; việc thành lập HTX; xã viên HTX,
tổ chức, quản lý trong HTX; vốn, tài sản, phân phối thu nhập của HTX; tổ
chức đại diện của các HTX. Các chính sách và văn bản liên quan đến HTX

khoa học kỹ thuật nông nghiệp, quản lý kinh doanh và công nghệ sinh học.
Đồng thời, Nhà nước luôn có vai trò rất lớn trong việc hướng dẫn đào tạo cán
bộ bồi dưỡng tay nghề xã viên áp dụng KH – CN tiên tiến thông qua các hoạt
động của các cơ quan chức năng với nhiều hình thức phù hợp.
- Yếu tố văn hóa: Trình độ văn hóa thấp của xã viên HTX NN luôn là
vật cản lớn đối với mọi yêu cầu hoạt động của nông hộ và tập thể. Điều kiện
văn hóa là cơ sở để nhận thức và vận dụng các nhân tố khác tác động đến hoạt
động của HTX và cuộc sống của xã viên. Tuy nhiên, nhân tố văn hóa không
dừng lại ở cách hiểu thông thường, mà còn là hiểu biết về bản chất và yêu cầu
đối với người thành lập, tham gia loại hình tổ chức HTX, nghĩa là khả năng
của những xã viên trong việc hợp tác cùng nhau để phát triển HTX của họ, có
thể coi đó là văn hóa HTX, thiếu nhân tố này thì cho dù trình độ văn hóa
thông thường có cao bao nhiêu đi nữa cũng khó mà phát triển được HTX. Văn
hóa HTX là văn hóa cộng đồng, văn hóa cùng chia sẻ lợi ích và tránh nhiệm
một cách tự nguyện, bình đẳng, là văn hóa không thủ tiêu lẫn nhau...Để có
văn hóa này cần có một quá trình giáo dục công phu, thường xuyên và lâu dài.