MỞ ĐẦU
Tinh dầu tự nhiên chiết xuất từ động thực vật từ lâu đã được biết đến như
một loại nguyên liệu quý và được sử dụng rộng rãi trong nhiều lĩnh vực như: làm
đẹp, chữa bệnh, thực phẩm, xông hơi, massage, chế biến thuốc, làm nước hoa…
Tinh dầu rất đa dạng, mỗi loại tinh dầu chiết xuất từ các nguồn nguyên liệu khác
nhau lại có mùi hương, tính chất và công dụng khác nhau. Chính vì sự đa dạng
trong thành phần cũng như công dụng của tinh dầu mà ngày nay con người vẫn
không ngừng những nghiên cứu mới để chiết xuất tinh dầu ngày càng tối ưu hơn.
Các phương pháp chiết xuất tinh dầu hiện nay như: chưng cất lôi cuốn hơi nước
trực tiếp, chưng cất lôi cuốn hơi nước gián tiếp, chưng cất cách thủy, trích ly bằng
dung môi dễ bay hơi, trích ly bằng dung môi không bay hơi và các chất hấp phụ
rắn, ép, phương pháp vi sóng, phương pháp sinh học,… Mỗi phương pháp đều có
ưu và nhược điểm riêng nên việc lựa chọn phương pháp tách phụ thuộc từng loại
tinh dầu, giá trị thương mại, khả năng tách, độ bền nhiệt và dạng năng lượng ban
đầu… Trong đó, phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước không đòi hỏi nhiều
thiết bị phức tạp nhưng có khả năng tách triệt để tinh dầu có trong nguyên liệu.
Ngoài ra dựa vào sự khác biệt về tính chất bay hơi của các thành phần trong tinh
dầu mà người ta dễ dàng tách riêng các cấu tử với độ tinh khiết cao hơn.
Ở nước ta, lá lốt là loài cây mọc dại mà từ lâu cũng đã được biết đến như
một loại thực phẩm, thảo dược quý. Tinh dầu lá lốt chứa nhiều thành phần có công
dụng chữa bệnh đã được nghiên cứu và chứng minh. Hiện nay nước ta cũng đã có
những công trình nghiên cứu về tinh dầu lá lốt, các thành phần và phương pháp
tách chiết nhưng còn hạn chế. Chính vì những công dụng tuyệt vời này của lá lốt
mà nhóm em đã chọn đề tài chưng cất lôi cuốn hơi nước tinh dầu lá lốt. Mục tiêu là
xác định điều kiện tối ưu cho việc tách chiết tinh dầu lá lốt bằng phương pháp
chưng cất lôi cuốn hơi nước.


I. Tổng quan về tinh dầu, nguyên liệu và phương pháp.
1.



riêng thành phần khác nhau trong tinh dầu bằng phương pháp chưng cất
phân đoạn.
Khi hạ nhiệt độ xuống tinh dầu có thể kết tinh như tinh dầu hồi, tinh
c)

dầu bạc hà, tinh dầu xá xị….
Tính chất hóa học:
Dưới ảnh hưởng của nhiệt độ, ánh sáng, không khí, nước, tinh dầu dễ

bị oxy hóa và có thể bị nhựa hóa một phần. Alcol trong tinh dầu bị oxy hóa
biến thành aldehyde, aldehyde biến thành acid.
Các hợp chất có nối đôi dễ bị oxy hóa hoặc tham gia vào phản ứng
cộng hợp.
Các hợp chất ceton và aldehyde dễ bị adcol hóa tạo nhựa khi có sự
hiện diện của kiềm.
Nhiều thành phần có các nhóm chức khác nhau có thể tham gia các
2.

phản ứng hóa học, làm thay đổi tính chất của tinh dầu.
Nguyên liệu
Tên khoa học: Piper lolot
Họ: Tiêu (Piperaceae).
Tên nước ngoài: Lolot pepper, Poivrelolot, Lolot.
Đặc điểm bột dược liệu: Bột toàn cây màu lục
xám, mùi rất thơm, vị hơi đắng.
Soi kính hiển vi thấy: Mảnh biểu bì trên của lá tế
bào có vách mỏng, hình đa giác, đôi khi có mang tế
bào tiết tinh dầu, mảnh biểu bì dưới của lá tế bào có
vách hơi uốn lượn, có nhiều lỗ khí kiểu vòng bào.

có vị cay, mùi thơm, tính ấm, có tác dụng ôn trung, tán hàn, hạ khí, chỉ thống
(giảm đau). Nó có tác dụng trị phong hàn thấp, tay chân lạnh, tê bại, rối loạn
tiêu hóa, nôn mửa, đầy hơi, sình bụng, đau bụng tiêu chảy, thận và bàng
quang lạnh, đau răng, đau đầu, chảy nước mũi hôi.
(Theo GS.TS Đỗ Tất Lợi trong “Những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam” Tr578)
Phương pháp
a) Nguyên tắc
Chưng cất có thể được định nghĩa là: “sự tách rời các cấu phần của một
hỗn hợp nhiều hợp chất lỏng dựa trên sự khác biệt về áp suất hơi của
chúng”.
Phương pháp này dựa trên sự khuếch tán, thẩm thấu, hòa tan và lôi cuốn
theo hơi nước của những hợp chất hữu cơ trong tinh dầu chứa trong các mô
khi tiếp xúc với hơi nước ở nhiệt độ cao. Sự khuếch tán sẽ dễ dàng khi tế
bào chứa tinh dầu trương phồng do nguyên liệu tiếp xúc với hơi nước bão
hòa trong một thời gian nhất định.
Nguyên liệu và nước được cho vào cũng một thiết bị, đun sôi, hơi nước
cuốn theo tinh dầu bay ra được làm lạnh, ngưng tụ, tinh dầu và nước không
tan vào nhau nên ta thu được tinh dầu sau khi tách chiết khỏi nước.


Trường hợp mô thực vật có chứa sáp, nhựa, acid béo thì phải dùng nhiều
hơi nước hơn và sự chưng cất phải được thực hiện trong một thời gian dài vì
những hợp chất này làm giảm áp suất hơi chung của hệ thống và làm cho sự
khuếch tán trở nên khó khăn.
Quá trình chưng cất xảy ra các hiện tượng như
• Sự khuếch tán:
Ở nhiệt độ nước sôi, một phần tinh dầu hòa tan vào trong nước có sẵn
trong tế bào thực vật. Dung dịch này sẽ thẩm thấu dần ra bề mặt nguyên liệu
và bị hơi nước lôi cuốn đi. Còn nước đi vào nguyên liệu theo chiều ngược lại
và tinh dầu lại tiếp tục hòa tan vào lượng nước này. Quy trình này lặp đi lặp

• Quy trình tiến hành đơn giản hơn so với các phương pháp tách tinh
dầu khác.
• Thiết bị gọn nhẹ, dễ chế tạo.
• Có thể nâng cao hàm lượng hoặc tách riêng cấu tử trong hỗn hợp
hơi.
• Không sử dụng nhiều nguyên liệu phụ như phương pháp trích ly
hoặc hấp phụ,
• Thời gian chưng cất tương đối nhanh. Với các thiết bị chỉ cần 1-2h
cho một đơn vị nguyên liệu.
• Có thể tiến hành sử dụng đối với các cấu tử có nhiệt độ sôi trên
100°C
• Có khả năng tách triệt để tinh dầu trong nguyên liệu
c) Nhược điểm của phương pháp chưng cất lôi cuốn hơi nước:
• Chỉ dùng với nguyên liệu có hàm lượng tinh dầu cao, không dùng
được với nguyên liệu có hàm lượng tinh dầu thấp
• Một số cấu tử có trong thành phần tinh dầu có thể bị phân hủy
trong quá trình chưng cất
• Không thể tách được các loại nhựa có trong nguyên liệu
• Lượng tinh dầu và các cấu tử hòa tan trong nước khá lớn và khó
tách riêng.
• Tốn nhiều năng lượng
• Khó điều chỉnh các thông số kỹ thuật (nhiệt độ, áp suất..), thời gian
chưng cất kéo dài làm ảnh hưởng đến chất lượng tinh dầu thành
phẩm.
• Chất lượng tinh dầu sản phẩm không cao
• Nguyên liệu dễ bị cháy khét, dính vào thành thiết bị khó vệ sinh
Tài liệu tham khảo:
1. Vương Ngọc Chính trong “Hương liệu mỹ phẩm”, NXB Đại Học Quốc Gia TPHCM
2. Báo khoa học “ Compositional analysis of the leaf, stem and rhizome oils of Piper lolot C.
DC. from Vietnam” trên tạp chí Journal of Essential Oil Research xuất bản ngày 01/01/1996