TRƢỜNG ĐẠI HỌC SƢ PHẠM HÀ NỘI 2
KHOA SINH - KTNN

======

KIỀU THỊ THÚY QUỲNH

THIẾT KẾ HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM
SÁNG TẠOTRONG DẠY HỌC SINH HỌC
Ở TRƢỜNG PHỔ THÔNG
Chuyên ngành: Phƣơng pháp dạy học Sinh học

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học
TS. Hà Văn Dũng
ThS. Hoàng Thị Kim Huyền

HÀ NỘI - 2017


LỜI CẢM ƠN
Trong suốt quá trình học tập và tiến hành thực hiện đề tài “Thiết kế hoạt
động trải nghiệm sáng tạo trong dạy học Sinh học ở trường phổ thông” em đã
nhận đƣợc sự hƣớng dẫn, giúp đỡ tận tình của các thầy cô giáo và các bạn.
Với lòng kính trọng và biết ơn sâu sắc, em xin đƣợc bày tỏ lời cảm ơn
chân thành tới:
Tiến sĩ Hà Văn Dũng và thạc sĩ Hoàng Thị Kim Huyền đã trực tiếp
hƣớng dẫn, dạy bảo, động viên và tạo mọi điều kiện thuận lợi để em thực hiện
tốt đề tài tốt nghiệp này.
Em cũng xin bày tỏ lòng biết ơn tới các thầy cô giáo trong tổ bộ
môn Phƣơng pháp dạy học, khoa Sinh - KTNN, trƣờng Đại học sƣ phạm Hà
Nội 2, đã nhiệt tình giảng dạy và truyền đạt kinh nghiệm cho em trong suốt

1.2. Thực trạng của việc tổ chức các HĐTNST ..........................................................2
2. Mục đích nghiên cứu ...............................................................................................2
3. Giả thuyết khoa học ................................................................................................3
4. Đối tƣợng và khách thể nghiên cứu ........................................................................3
4.1. Đối tƣợng nghiên cứu...........................................................................................3
4.2. Khách thể nghiên cứu...........................................................................................3
5. Phạm vi nghiên cứu .................................................................................................3
6. Phƣơng pháp nghiên cứu.........................................................................................3
6.1. Phƣơng pháp nghiên cứu lý thuyết ......................................................................3
6.2.Phƣơng pháp điều tra ............................................................................................3
6.3. Phƣơng pháp thực nghiệm sƣ phạm .....................................................................4
6.4. Phƣơng pháp quan sát ..........................................................................................4
7. Nhiệm vụ nghiên cứu .............................................................................................4
8. Đóng góp của đề tài.................................................................................................4
PHẦN 2: NỘI DUNG .................................................................................................5
CHƢƠNG 1. CƠ SỞ LÍ LUẬN VÀ THỰC TIỄN CỦA ĐỀ TÀI .............................5
1.1. Tổng quan các vấn đề nghiên cứu liên quan đến đề tài .......................................5
1.1.2. Tình hình thiết kế và tổ chức HĐTNST trên thế giới .......................................5
1.1.3. Tình hình thiết kế và tổ chức HĐTNST ở Việt Nam ........................................6
1.2. Cơ sở lí luận .........................................................................................................7
1.2.1. Khái niệm HĐTNST .........................................................................................7
1.2.2. Vai trò của HĐTNST ........................................................................................7
1.2.3. So sánh HĐTNST với HĐ ngoài giờ lên lớp ....................................................7
1.2.4. Quy trình thiết kế HĐTNST..............................................................................8


1.3. Cơ sở thực tiễn .....................................................................................................8
1.3.1. Mục đích điều tra ..............................................................................................8
1.3.2. Phƣơng pháp điều tra ........................................................................................8
1.3.3. Nội dung điều tra và kết quả điều tra ................................................................9



DANH MỤC VIẾT TẮT

1.GV

: Giáo viên

2.HS

: Học sinh

3.HĐTNST

: Hoạt động trải nghiệm sáng tạo

4.PT

: Phổ thông

5.THPT

: Trung học phổ thông

6.SH

: Sinh học

7.CTC



1


quyết, tự làm những công việc hàng ngày của bản thân trong học tập, lao động
và sinh hoạt; tìm hiểu về định hƣớng nghề nghiệp bản thân; Ở cấp Trung học
phổ thông, hoạt động trải nghiệm sáng tạo tập trung hình thành cho học sinh
thói quen chủ động trong giao tiếp; biết tự khẳng định và tự quản lý bản thân;
tiếp cận đƣợc với nghề nghiệp phù hợp với năng khiếu, sở thích và hƣớng
phát triển của bản thân...Sau năm 2015, HĐTNST sẽ đƣợc áp dụng rộng rãi ở
tất cả các cấp học từ cấp tiểu học đến cấp Trung học cơ sở và Trung học phổ
thông ở tất cả các môn học với nhiều hình thức tổ chức phong phú và đa dạng.
1.2. Thực trạng của việc tổ chức các HĐTNST
Hiện nay, khi nền giáo dục của nƣớc ta đã và đang trong giai đoạn cải
cách, đổi mới thì HĐTNST ngày càng đƣợc chú trọng hơn. Song ở các trƣờng
PT không phải tất cả các giáo viên đều biết đến HĐTNST, chỉ một bộ phận
nhỏ các giáo viên biết làm và tổ chức các HĐTNST cho lĩnh vực chuyên môn
mà mình đang trực tiếp giảng dạy, tuy nhiên các hình thức tổ chức còn hạn
chế , chƣa đƣợc tổ chức thƣờng xuyên vì vậy chƣa gây đƣợc hứng thú và chƣa
thu hút đƣợc đông đảo học sinh tham gia.
Từ những vấn đề trên, với mục tiêu góp phần vào việc đƣa HĐTNST gắn
liền với các môn học nói chung và môn Sinh học nói riêng nhằm nâng cao
chất lƣợng dạy học môn sinh học và phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức
trong môn Sinh học vào thực tiễn cuộc sống, chính vì vậy, chúng tôiđã chọn
đề tài “Thiết kế hoạt động trải nghiệm sáng trong dạy học Sinh học ở trường
phổ thông”.
2. Mục đích nghiên cứu
- Thiết kế các hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm củng cố kiến thức
phần Sinh học vi sinh vật lớp 10 và phần Sinh thái học lớp 12CTC, tạo hứng
thú cho học sinh và giúp các em phát triển kỹ năng vận dụng kiến thức trong

- Điều tra thực trạng thiết kế và tổ chức các HĐTNST trong môn Sinh
Học nói chung và chƣơng III - phần Sinh học vi sinh vật lớp 10, phần Sinh

3


thái học lớp 12 nói riêng tại một số trƣờng PT thông việc lấy ý kiến từ các
giáo viên và HS.
6.3. Phương pháp thực nghiệm sư phạm
- Tổ chức thử nghiệm các HĐTNST xem có phù hợp hay không để có sự
điều chỉnh hợp lí.
6.4. Phương pháp quan sát
- Quan sát sự tham gia của học sinh trong buổi tổ chức HĐTNST đã thiết
kế.
7. Nhiệm vụ nghiên cứu
- Nghiên cứu cơ sở lí luận và cơ sở thực tiễn của việc thiết kế và tổ chức
HĐTNST trong dạy học Sinh học ở trƣờng PT.
- Điều tra thực trạng của việc thiết kế và tổ chức HĐTNST trong dạy học
Sinh học cho HS ở trƣờng PT hiện nay.
- Phân tích nội dung kiến thức, chuẩn kiến thức kỹ năng làm cơ sở cho
việc thiết kế và tổ chức HĐTNST trong phần sinh học vi sinh vật lớp 10 và
phần sinh thái học lớp 12CTC.
- Thiết kế và tổ chức các HĐTNST để dạy ôn tập củng cố phần Sinh học
vi sinh vật lớp 10 và phần Sinh thái học lớp 12 - CTC.
- Đánh giá chất lƣợng kế hoạch tổ chức HĐTNST.
8. Đóng góp của đề tài
8.1.Hệ thống hóa cơ sở lí luận và bổ sung giáo án thiết kế HĐTNST môn
Sinh học.
8.2. Thiết kế các HĐTNST chƣơng III - phần Sinh học vi sinh vật và
Sinh thái học lớp 12 làm tƣ liệu cho GV môn SH ở các trƣờng PT và sinh

học sinh nhận đƣợc khoản tiền nhỏ để thực hiện dự án của mình.
- Vương quốc Anh: Cung cấp hàng loạt tình huống, bối cảnh đa dạng,

5


phong phú cho học sinh và đòi hỏi phát triển, ứng dụng nhiều tri thức, kĩ năng
trong chƣơng trình, cho phép học sinh sáng tạo và tƣ duy; giải quyết vấn đề
làm theo nhiều cách thức khác nhau nhằm đạt kết quả tốt hơn; cung cấp cho
học sinh các cơ hội sáng tạo, đổi mới, dám nghĩ, dám làm…
- Đức: Từ cấp Tiểu học đã nhấn mạnh đến vị trí của các kĩ năng cá biệt,
trong đó có phát triển kĩ năng sáng tạo cho trẻ; phát triển khả năng học độc
lập; tƣ duy phê phán và học từ kinh nghiệm của chính mình.
- Nhật:Nuôi dƣỡng cho trẻ năng lực ứng phó với sự thay đổi của xã hội,
hình thành một cơ sở vững mạnh để khuyến khích trẻ sáng tạo.
- Hàn Quốc: Mục tiêu hoạt động trải nghiệm sáng tạo hƣớng đến con
ngƣời đƣợc giáo dục, có sức khỏe, độc lập và sáng tạo. Cấp Tiểu học và cấp
Trung học cơ sở nhấn mạnh cảm xúc và ý tƣởng sáng tạo, cấp Trung học phổ
thông phát triển công dân toàn cầu có suy nghĩ sáng tạo.
1.1.3. Tình hình thiết kế và tổ chức HĐTNST ở Việt Nam
HĐTNST là một hƣớng nghiên cứu mới, vì vậy ở Việt Nam đã tổ chức
thí điểm ở một số trƣờng phổ thông với các hình thức tổ chức khác nhau nhƣ:
tổ chức cho học sinh đi dã ngoại thực tế tại làng nghề truyền thống Bát Tràng,
tổ chức cho học sinh vùng cao điều hành cuộc gặp lãnh đạo, Trƣờng THPT
Thực nghiệm tổ chức cuộc thi “ Môi trƣờng quanh ta”…
Đã có một số bài báo cáo về việc thiết kế và tổ chức HĐTNST ở Việt
Nam đƣợc lƣu lại trong “Kỷ yếu hội thảo hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng
tạo cho học sinh phổ thông” năm 2014 nhƣ: bài báo cáo “Hoạt động trải
nghiệm sáng tạo - kinh nghiệm quốc tế và vấn đề của Việt Nam” của PGS.TS
Đỗ Ngọc Thống, bài báo cáo “Tổ chức hoạt động giáo dục trải nghiệm sáng

HĐ NGLL

5 lĩnh vực nội dung:

6 mạch nội dung:

+ Giá trị sống và kĩ năng sống

- Giáo dục truyền thống;

+ Quê hƣơng đất nƣớc và hòa - Ý thức học tập;
Nội dung

bình thế giới

- Tổ quốc, Đảng, Đoàn …;

+ Gia đình và nhà trƣờng

- Tình bạn, tình yêu, gia

7


+ Nghề nghiệp

đình;

+ Khoa học và nghệ thuật


Phát phiếu điều tra tới GV, HS ở một số trƣờng THPT.
1.3.3. Nội dung điều tra và kết quả điều tra
13.3.1. Nội dung điều tra giáo viên
Chúng tôi tiến hành điều tra GV ở các phƣơng diện sau:
- Nhận thức về vai trò của HĐTNST.
- Tính thƣờng kì trong tổ chức HĐTNST.
- Các đối tƣợng để tiến hành tổ chức HĐTNST ở trƣờng PT.
- Hiệu quả của việc tổ chức HĐTNST.
- Khó khăn khi tiến hành HĐTNST.
Đối tƣợng điều tra: giáo viên ở 1 số trƣờng PT

9


1.3.3.2. Kết quả điều tra giáo viên
 Về nhận thức của giáo viên về HĐTNST: đa số GV phổ thông cho ra ý
kiến HĐTNST là quan trọng và cần thiết chiếm 15/24 phiếu và rất thiết thực
chiếm 19/24 phiếu.
 Về tính chất của HĐTNST ở trƣờng PT: đa số các GV thực hiện
HĐTNST đều cho biết các HĐTNST mang tính chất bắt buộc và phải có GV
hƣớng dẫn chiếm 20/24 phiếu, một số ít tham gia với tinh thần tự nguyện
chiếm 4/24 phiếu. Nếu nhà trƣờng không có kế hoạch thì hầu hết là không tổ
chức HĐTNST.
 Về tính thƣờng xuyên: các GV cho biết việc tổ chức thƣờng xuyên các
HĐTNST là rất khó thực hiện do rất nhiều nguyên nhân khách quan, nên hầu
nhƣ các HĐTNST nếu có tổ chức cũng mang tính chất đặc biệt cho các ngày
phát động nâng cao thành tích dạy và học, chiếm 22/24 phiếu.
 Về các khối lớp: các khối lớp tổ chức HĐTNST là các lớp học chƣơng
trình chuẩn. Bao gồm các khối lớp 10,11 chiếm 19/24 phiếu. Khối lớp 12
chiếm 5/24 phiếu do khối lớp 12 đang trong quá trình ôn luyện chuẩn bị cho

Chúng tôi điều tra các vấn đề sau đây (Phụ lục 2):
- Hiểu biết của HS về HĐTNST trong môn Sinh học 10 và 12 - CTC.
- Việc sử dụng HĐTNST của thầy cô trong dạy học Sinh học 10 và Sinh
học 12 - CTC.
- Các hình thức HĐTNST mà HS đƣợc tham gia.
- Cảm nhận của HS sau khi tham gia HĐ TNST về: kiến thức, kĩ năng,
thái độ…
1.3.3.4 Kết quả điều tra học sinh
Chúng tôi đã tiến hành thiết kế phiếu điều tra thực trạng (Phụ lục 2) sau
đó gửi đến 100 HS lớp 10 và lớp 12 của trƣờng THPT Hoang Quốc Việt và
THPT Minh Khai.
Qua xử lí số liệu phiếu điều tra chúng tôi có rút ra một số kết luận nhƣ sau:

11


* Việc sử dụng HĐTNST trong dạy học SH 10 và SH 12 - CTC của thầy cô
giáo

22%
Chưa bao giờ

Ít khi
Bài nào cũng áp dụng

78%

Hình 1.1. Sử dụng HĐTNST trong dạy học SH 10 và SH 12- CTC
Nhận xét: Việc các thầy cô giáo sử dụng HĐ TNST trong dạy học SH
10 và SH 12- CTC còn khá hạn chế, có đến 22% HS chƣa bao giờ đƣợc

VI SINH VẬTLỚP 10 VÀ SINH THÁI HỌC LỚP 12 CƠ BẢN

2.1. Khái quát nội dung phần Sinh học vi sinh vật lớp 10 và nội dung
phần Sinh thái học lớp 12 - CTC
* Phần Sinh học vi sinh vật là phần thứ ba của chƣơng trình học lớp 10,
gồm 3 chƣơng:
- Chƣơng III: Virut và bệnh truyền nhiễm gồm: cấu trúc các loại virut; sự
nhân lên của virut trong tế bào chủ; virut gây bệnh, ứng dụng của virut trong
thực tiễn; bệnh truyền nhiễm và miễn dịch; ôn tập phần sinh học vi sinh vật.
Trong chƣơng này, HS đƣợc tìm hiểu về virut HIV, các con đƣờng lây
truyền, ba giai đoạn phát triển của bệnh AIDS và biện pháp phòng ngừa. HS
còn đƣợc tìm hiểu về các virut kí sinh ở vi sinh vật, thực vật và động vật, biết
đƣợc con đƣờng xâm nhiễm, tác hại của chúng. Bên cạnh đó, virut còn có
những ứng dụng trong thực tiễn. Cuối cùng là giới thiệu cho HS vốn hiểu biết
về bệnh truyền nhiễm và miễn dịch. Trong chƣơng III của phần ba: Sinh học
vi sinh vật này, có nhiều kiến thức ứng dụng và liên quan nhiều đến các vấn
đề trong đời sống và thực tiễn nên có thể thu hút đƣợc sự quan tâm và hứng
thú của HS.
* Phần Sinh thái học lớp 12 - CTC gồm 3 chƣơng:
Chƣơng I : Cá thể và quần thể sinh vật : nghiên cứu về môi trƣờng sống
và các nhân tố sinh thái, quần thể sinh vật và mối quan hệ giữa các cá thể
trong quần thể, các đặc trƣngCTC của quần thể sinh vật, biến động số lƣợng
cá thể của quần thể sinh vật.
Chƣơng II: Quần xã sinh vật: nghiên cứu về quần xã sinh vật và một số
đặc trƣngCTC của quần xã, diễn thế sinh thái.
Chƣơng III: Hệ sinh thái, sinh quyển và bảo vệ môi trƣờng: nghiên cứu

14




Hình thức tổ chức

Tên chủ đề
1. Bạn nghĩ gì về HIV/AIDS.

Hội thi, cuộc thi

2. Nhà Sinh học thông thái.
3. Bác sĩ nhí.
1. AIDS căn bệnh thế kỉ.

Sân khấu hóa (kịch,
thơ,…)

2. Bạn biết gì về Virut - Bệnh truyền nhiễm.
3. Tuyên truyền phòng chống HIV/AIDS.
4. HIV/AIDS vấn nạn của xã hội.
1.Giáo dục phòng chống các tệ nạn xã hội

Diễn đàn

2. Bạn biết gì về các bệnh truyền nhiễm.
1. Chia sẻ tình yêu thƣơng
2. Cảm thông - chia sẻ - yêu thƣơng.

Hoạt động nhân đạo

3. Gắn kết yêu thƣơng.


Sân khấu hóa

3. Tiếng gọi của rừng xanh.
4. Bảo tồn hệ sinh thái.
1. Chiến dịch giờ trái đất,
2. Chiến dịch làm sạch môi trƣờng xung quanh
trƣờng học.
3. Chiến dịch ứng phó với biến đổi khí hậu.

Chiến dịch

4. Chiến dịch bảo vệ môi trƣờng, bảo vệ rừng ngập
mặn.
1. Vệ sinh vƣờn trƣờng, sân trƣờng, lớp học, môi
trƣờng xung quanh nhà trƣờng.
Lao động công ích

2. Vệ sinh đƣờng làng, ngõ xóm.
3. Trồng và chăm sóc cây xanh nơi công cộng

2.3. Một số kế hoạch tổ chức HĐTNST
2.3.1. Kế hoạch tổ chức HĐTNST chương III - phần ba: Sinh học vi sinh
vật
Chủ đề : “Bạn nghĩ gì về HIV/AIDS”
I. Mục tiêu
1. Kiến thức
- Đẩy mạnh có hiệu quả phong trào thi đua “Dạy tốt - học tốt - tạo hưng
phấn trong học tập môn Sinh học” cho học sinh.
- Củng cố kiến thức phần virut và bệnh truyền nhiễm Sinh học 10 –CTC.


Hợp tác: tham gia các phần thi đồng đội...

2

Giao tiếp và sử dụng ngôn ngữ

3

Giải quyết vấn đề: xử lí tình huống nhanh chóng trên cơ sở khoa học

- Thiết kế các hoạt động trải nghiệm sáng tạo nhằm củng cố kiến thức
phần virut và bệnh truyền nhiễm Sinh học 10, tạo hứng thú cho học sinh và

18