ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KHOA HỌC XÃ HỘI VÀ NHÂN VĂN
--------------------------------------

HOÀNG THỊ HIỀN LƢƠNG

TIỂU THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH
QUA GÓC NHÌN TRẦN THUẬT HỌC
LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

CHUYÊN NGÀNH: VĂN HỌC VIỆT NAM
MÃ SỐ
: 602234

NGƢỜI HƢỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS.TS HÀ VĂN
ĐỨC

Hà Nội – 2010

1


MỞ ĐẦU
1. Lý do chọn đề tài
Tiểu thuyết Việt Nam trong vài chục năm qua đã trải qua những bƣớc
thăng trầm. Sự xuất hiện những cây bút trẻ cùng với những cách viết mới
đã tạo nên một bầu không khí khá sôi động trên văn đàn. Sự phong phú đa
dạng của tiểu thuyết đƣợc thể hiện trong các khuynh hƣớng, phong cách,
lối viết cũng nhƣ thể tài.
Dƣờng nhƣ các nhà tiểu thuyết luôn ngầm lựa chọn một trong hai
hƣớng: truyền thống hay cách tân. Bên cạnh đó, xu hƣớng tiểu thuyết

ngữ…Tất cả đều thể hiện sự tìm tòi trong lối viết và khát vọng đổi mới
của một thế hệ mới nhiệt tình, năng nổ.
Bakhtin cũng đã từng nhận định tiểu thuyết - “ Đó là thể loại duy
nhất nảy sinh và đƣợc nuôi dƣỡng bởi thời đại mới của lịch sử thế giới vì
thế mà thân thuộc, sâu sắc với thời đại ấy, trong khi đó thì các thể loại lớn
khác chỉ đƣợc thời đại mới kế thừa ở dạng đã hoàn tất (…) do đó phản
ánh sâu sắc hơn, cơ bản hơn, nhạy bén hơn hiện thực. Chỉ kẻ biến đổi mới
hiểu đƣợc sự biến đổi” [7, tr. 25]. Nói gắn gọn, có thể hiểu rằng tiểu
thuyết là thể loại năng động, thích ứng và biến đổi theo sự phát triển của
từng thời đại. Tiểu thuyết biến đổi không có giới hạn, nên nhiều lúc nó
kéo theo sự thâm nhập của mọi thể loại khác vào trong cấu trúc của mình.
Sự phát triển của tiểu thuyết nhiều lúc khiến ngƣời tiếp nhận nghĩ rằng nó
là thể loại vô định hình, thậm chí mọi mô hình cấu trúc đều bị nó phá vỡ.
Đây là thể loại luôn có xu hƣớng cách tân về mọi mặt từ nội dung đến
hình thức thể hiện.
Tiểu thuyết Việt Nam không nằm ngoài xu thế đấy. Từ sau 1986, tiểu
thuyết Việt Nam đã có những bƣớc phát triển theo hƣớng đa dạng hóa,
hiện đại hóa về cả phƣơng thức nghệ thuật lẫn nội dung tƣ tƣởng. Các nhà
văn luôn cố gắng tìm tòi những cách viết mới, với mong muốn tìm ra một

3


hƣớng đi riêng cho thể loại vốn “khó tính” này. Nhƣng dƣờng nhƣ mọi
đóng góp cũng chỉ mới dừng lại ở mức độ tìm tòi, đổi mới. Do vậy, nhìn
lại nền tiểu thuyết trong vòng 20 năm qua, chúng ta vẫn khó nhận ra
những cây bút thực sự có dấu ấn phong cách riêng.
Nguyễn Xuân Khánh là một trong số ít các nhà văn nhận đƣợc
những đánh giá cao của giới phê bình, nghiên cứu. Số lƣợng tác phẩm của
ông không nhiều nhƣng hầu hết đều là những tác phẩm có giá trị và có

Jelloun; “Nhân dạng nam” của Elizabeth Badinter; “Ngƣời đàn bà ở đảo
Saint Dominique” của Bona Dominique. Không chỉ đam mê dịch sách mà
những thôi thúc viết trong ông không bao giờ ngơi nghỉ, nên ông còn là
tác giả của những cuốn: “George Sand - Nhà văn của tình yêu”, “Miền
hoang tƣởng”, “Hai đứa trẻ và con chó mèo xóm núi”... (Nhà văn Châu
Diên đã từng có một bài viế t khá hay về cuộc đời văn của Nguyễn Xuân
Khánh từ những tác phẩm đầ u tay đế n những tá c phẩm được cho là đỉnh
cao. Chúng tôi xin dẫn bài viết này trong phần Phụ lục cuối luận văn
Sƣ̣ nghiê ̣p sáng tác tiểu thuyết của Nguyễn Xuân Khánh có thể

)
nói là

bắt đầu đƣợc ghi dấu ấn từ những tác phẩm : Miề n hoang tưởng , Hồ Quý
Ly, Mẫu Thượng Ngàn . Ngoài ra ông đã từng viết 1 số tác phẩm nhƣng
chƣa đƣợc xuất bản (Trư cuồng- bản lƣu hành trên mạng, Đội gạo lên
chùa- sắp xuất bản). Không phải là đồ sô ̣ so với mô ̣t đời văn , nhƣng đã là
quá đủ khi chƣ̀ng ấ y có thể làm nên mô ̣t phong cách tiể u thuyế t mới

, có

sƣ́c ảnh hƣởng không nhỏ tới văn đàn .
Ngƣời viế t đã tƣ̀ng nghiên cƣ́u tiể u thuyế t Nguyễn Xuân Khánh trong
khóa luận tốt nghiệp đại học cách đây

2 năm. Nhƣng lúc đó , chúng tôi chỉ

xoáy sâu vào khía cạnh thể loại của tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh
chƣa đi sâu vào nghê ̣ thuâ ̣t tiể u thuyế t có thể xem là chín muồ i của cây
bút tài hoa này .

2. Lịch sử vấn đề
Nguyễn Xuân Khánh cầ m bút đã lâu , nhƣng sƣ̣ nghiê ̣p của ông chỉ
thƣ̣c sƣ̣ đƣơ ̣c ghi dấ u bắ t đầ u tƣ̀ khi

Hồ Quý Ly ra đời . Do vâ ̣y , nhƣ̃ng

công trình nghiên cứu khoa học về các sáng tác của ông chƣa thực nhiều
Nế u có thì chỉ một số báo cáo khoa học sinh viên ở các trƣờng đại học

.
.

Phầ n lớn các báo cáo chỉ khai thác các khiá ca ̣nh khác nhau về nghê ̣ thuâ ̣t
tiể u thu yế t của ông , hoă ̣c các vấ n đề về thể loa ̣i . Ngoài ra còn có 1 số bài
viế t mang tính chấ t giới thiê ̣u ở trên các báo . Ở các bài viết này , hầ u hế t
các tác giả đều đề cao sự đóng góp của Nguyễn Xuân Khánh trên văn đàn

,

cũng nhƣ ngơ ̣i ca sƣ́c sáng ta ̣o không nghỉ ngơi của mô ̣t nhà văn “lớn
tuổ i”.
Nhà nghiên cứu Nguyên Ngọc khi nói về

Mẫu Thượng Ngàn đã đƣa

ra nhƣ̃ng lời ngơ ̣i ca : “Bằng cuốn tiểu thuyết này, bằng khám phá này - tôi
muốn nói vậy - Nguyễn Xuân Khánh một lần nữa khiến ta kinh ngạc vì
bút lực còn dồi dào đến tràn trề và say đắm của anh. Tác giả đã ngót 75
tuổi. Gừng già thật cay!” [13, tr. 1]. Tác giả Ngô Khánh Lê Huyền : “Văn
chƣơng Nguyễn Xuân Khánh chững chạc, đúng mực, thấm đẫm tình cảm

Việt.” [14, tr. 1]
Nhìn chung các bài viết mới chỉ đ

ƣa ra mô ̣t số nhâ ̣n xét sơ lƣơ ̣c về

nhƣ̃ng thành công của Nguyễn Xuân Khánh

. Mục đích của luận văn là

hƣớng tới mô ̣t cái nhin
̀ tổ ng thể , khái quát nhất về sự nghiệp văn học của
ông. Với mô ̣t nhà văn lớn tuổ i , viê ̣c chúng ta nh ìn nhận về giá trị và đóng

7


góp của họ thời điểm bây giờ là một việc làm cần thiết

. Đặc biệt khi sức

viế t của Nguyễn Xuân Khánh vẫn còn dồ i dào và có vẻ nhƣ chƣa có dấ u
hiê ̣u nguôi ca ̣n (cụ thể là ông sắp cho ra đời m

ột cuốn tiểu thuyết mới có

tên Đội gạo lên chùa ). Trong khóa luâ ̣n tố t nghiê ̣p đa ̣i ho ̣c cách đây

2 năm

ngƣời viế t đã có dip̣ đề câ ̣p đế n nhƣ̃ng đóng góp về mă ̣t thể loa ̣i của tiể u

văn. Trên thƣ̣c tế đô ̣c giả biế t đế n

sự nghiệp tiểu thuyết của Nguyễn Xuân

Khánh chủ yếu qua hai tác phẩm: Hồ Quý Ly và Mẫu Thượng Ngàn
Ngoài ra ông từng sáng tác một số tác phẩm khác nhƣ

.

: Miề n hoan g tưởng -

đã xuấ t bản khá lâu , Trư cuồ ng – chƣa đƣơ ̣c xuấ t bản chính thƣ́c

, và tác

phẩ m mới nhấ t sắ p đƣơ ̣c xuấ t bản cũng hƣ́a he ̣n là mô ̣t bƣớc đô ̣t phá trong
nề n văn chƣơng đƣơng đa ̣i là

Đội gạo lên chùa . Trong luâ ̣n văn này ,

ngƣời viết cố gắng tạo đƣợc một cái nhìn tổng thể
nghiê ̣p văn chƣơng của Nguyễn Xuân Khánh
tâ ̣p trung khai thác là ba tác phẩ m

, ba tác phẩ m mà chúng tôi

đã đƣơ ̣c in ấ n chính thƣ́c : Miề n hoang

tưởng , Hồ Qu ý Ly và Mẫu Thượng Ngàn
không phải là nhiề u

Phầ n 1: Mở đầ u
Phầ n 2: Nô ̣i dung chin
́ h
Chƣơng 1: Thời gian và không gian trầ n thuâ ̣t trong tiể u thuyế t
Nguyễn Xuân Khánh .
1.1.

Mô ̣t số vấ n đề lý thuyế t

1.2.

Không gian trầ n thuâ ̣t trong tiể u thuyế t Nguyễn Xuân Khánh
1.2.1. Không gian song trùng : Thƣ̣c và Ảo
1.2.2. Hiê ̣n tƣơ ̣ng coi tro ̣ng , đề cao không gian gia đình

1.3.

Thời gian trầ n thuâ ̣t trong tiể u thuyế t Nguyễn Xuân Khánh
1.3.1. Hiê ̣n tƣơ ̣ng thời gian gián cách .
1.3.2. Hiê ̣n tƣơ ̣ ng thời gian nén
1.3.3. Thời gian trong sƣ̣ tƣơng ƣ́ng với không gian

: thời gian

chế t
1.4.

Tiể u kế t

Chƣơng 2: Kế t cấ u và điể m nhìn trầ n thuâ ̣t trong tiể u thuyế t Nguyễn

Ngôn ngƣ̃ đô ̣c thoa ̣i
3.2.1. Độc thoại nhân vật
3.2..2. Độc thoại của ngƣời vắng mặt .

3.3.

Ngôn ngƣ̃ đố i thoa ̣i

3.3.1. Đối thoại nhân vật
3.3.2. Hô ̣i thoa ̣i (Đối thoại đám đông )
3.4. Tiể u kế t .
Phầ n 3:Kế t luâ ̣n

Phần 2

11


NỘI DUNG CHÍ NH
Chƣơng 1
THỜI GIAN VÀ KH ÔNG GIAN TRẦN THUẬT TRONG TIỂU
THUYẾT NGUYỄN XUÂN KHÁNH
1.1. Một số vấn đề lý thuyết
Trong sáng tác văn học, thời gian đƣợc đo bằng nhiều kích thƣớc
khác nhau và xuất hiện dƣới những dạng khác nhau tạo nên nhịp điệu
trong tác phẩm. Nó gắn liền với tổ chức bên trong của hình tƣợng nghệ
thuật và nhƣ một hệ quy chiếu mang tính chất ẩn để phản ánh hiện thực,
thể hiện tƣ duy của tác giả. Phạm trù thời gian gắn với mỗi thể loại văn
học nhằm cung cấp những cơ sở để phân tích cấu trúc bên trong của hình
tƣợng văn học.

số ng và vâ ̣n đô ̣ng . Nó bao gồm phong cảnh , cũng nhƣ điều kiện khí hậu ,
nhƣ̃ng thành phố , khu vƣờn , căn phòng …Không gian chi phối đến hành
vi, suy nghĩ và tình cảm của nhân vật. Khi tìm hiểu không gian của cốt
truyện, những dấu hiệu mà chúng ta không thể bỏ qua là : sƣ̣ dich
̣ chuyể n
không gian; Sƣ̣ thu he ̣p hay mở rô ̣ng không gian

; Không gian chung,

không gian riêng . ( không gian cô ̣ng đồ ng , cá nhân… ). Ngoài ra còn một
phạm trù không gian khác là không gian diễn ngôn : Môi trƣờng , không
gian hiê ̣n hành của ngƣời kể chuyê ̣n , nơi ngƣời kể chuyê ̣n số ng .
Tác phẩm nghệ thuật là 1 thế giới- thế giới nghệ thuật. Thế giới đó có
con ngƣời tồn tại trong không gian và thời gian nhất định. Không gian và
thời gian trong tác phẩm không chỉ là không gian – thời gian vật chất mà
là một phƣơng thức biểu hiện thế giới tinh thần, hiện thực đời sống.
1.2. Không gian trầ n thuâ ̣t trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh
1.2.1. Không gian song trùng : thực và ảo
Hiện tƣợng song trùng về không gian xuất hiện khá nhiều trong tiểu
thuyết đƣơng đại. Lý do có thể giải thích là bởi cảm giác vô định, mất
phƣơng hƣớng của con ngƣời trong cuộc sống hiện tại. Sự tồn tại hai thế
giới song trùng trong cuộc sống một con ngƣời không chỉ phản ánh đời
sống nội tâm phức tạp của họ, mà còn là một nhu cầu đƣợc khám phá và
thấu hiểu bản thân mình. Hai thế giới khác biệt nhƣng không hoàn toàn
mâu thuẫn, bởi nó soi chiếu, phản ánh lẫn nhau, giống nhƣ hai mặt của
một cuộc đời. Nguyễn Xuân Khánh đã nhận ra điều đó và ông đã khai

13




14


Trần Phủ, Nghệ Tông, Duệ Tông, Thuận Tông, Hoàng thái tử An, loạn
nhà Hồ.Tất cả các nhân vật đều đƣợc đặt trong dòng chảy của thời kỳ lịch
sử đầy sự biến thiên này. Do phần lớn nhân vật đều là nhân vật có thật
(44/50 nhân vật có thật), nên có thể thấy mỗi nhân vật đều đƣợc cố định
bởi 1 vị trí nhất định trong không gian hiện thực- đó là cái thực bất biến.
Nguyễn Xuân Khánh không làm công việc của một nhà viết sử, nên không
gian bề nổi ấy với ông gần nhƣ chỉ là một phần của tảng băng trôi. Tác giả
muốn đi sâu tìm hiểu thế giới bên trong của nhân vật. Muốn tìm ra dòng
nƣớc ngầm ẩn sâu phía dƣới những cột mốc, sự kiện. Do vậy trong tác
phẩm tồn tại một không gian khác, nơi chúng ta không thể tìm thấy ghi
chép trong một tài liệu lịch sử nào. Một không gian của những giấc mơ,
của nội tâm…- Không gian ảo.
Trong Hồ Quý Ly, dƣờng nhƣ nhà văn rất có ý thức khi đặt nhân vật
vào trong những giấc mơ để khám phá thế giới nội tâm của họ. Hơn 10
lần nhà văn để cho nhân vật sống trong mơ. Có 3 nhân vật nằm trong sự
sắp đặt hữu ý này là Nghệ hoàng, Hồ Quý Ly và Hồ Nguyên Trừng. Có
thể thấy trong những giấc mơ này xuất hiện nhân vật, cũng nhƣ các mối
quan hệ của họ, và có cả suy nghĩ nội tâm. Nghệ hoàng mơ về một bài thơ
có hai con vật: hầu mõm đỏ và gà trắng, không cần giải thích có lẽ cũng
hiểu đây chính là biểu trƣng cho hai nhân vật: Quý Ly và Nghệ Tông- và
kết quả của giấc mơ chính là dự đoán về nguy cơ của một cuộc “thoán
nghịch” sắp tới. Giấc mơ ám ảnh nhất có lẽ chính là giấc mơ của Hồ Quý
Ly.Trong giấc mơ Hồ Quý Ly gặp Nghệ hoàng, gần nhƣ những suy nghĩ
sâu kín nhất của vua và tôi đều đƣợc thể hiện một cách rõ ràng, những
tình cảm cũng bộc lộ chân thực, quan trọng hơn qua đó ta thấy đƣợc một
phần con ngƣời Hồ Quý Ly: con ngƣời cô độc, có cả sợ hãi lẫn sự hoài

những câu chuyện dân gian và những hiện tƣợng kì lạ không thể giải thích
đƣợc bằng khoa học. Câu chuyện ông Đùng bà Đà với bi kịch của một

16


tình yêu chung dòng máu; Câu chuyện về ông Hộ Hiếu với những cơn ốp
Đồng kì lạ có thể chữa bệnh đƣợc cho con ngƣời, và dự đoán số phận của
họ... Cao hơn cả là câu chuyện về Mẫu với những hình ảnh mang tính
biểu tƣợng cao nhƣ Mẫu Thƣợng Ngàn, Cô Chín Đền Sòng...Không gian
kì ảo này không phải là một không gian mê hoặc, đánh lừa con ngƣời, mà
nó thể hiện những khát vọng ẩn sâu trong lòng mỗi ngƣời: khát vọng đƣợc
yêu thƣơng, sẻ chia trong vòng tay của Mẫu- đó là một không gian thẫm
đẫm tính văn hóa.
Sử dụng không gian ảo tác giả muốn đƣa vào tác phẩm những chi tiết
kì ảo, mang tính huyền thoại, tạo ra những ẩn số gợi sự chú ý của ngƣời
đọc. Những lễ hội văn hóa dân gian vốn là một truyền thống đẹp của dân
tộc. Nguyễn Xuân Khánh đã tạo dựng một không gian văn hóa bên cạnh
không gian của lịch sử nhƣ để chứng minh sự tồn tại 2 thế giới trong cuộc
sống của con ngƣời: một thế giới thực, và một thế giới ảo- của tâm linh,
của những điều kì lạ khó có thể giải thích bằng khoa học. Cái ảo nhƣng
không phi lý, không vô nghĩa. Ngay từ đầu tác phẩm ngƣời đọc đã thấy
những nhân vật cứ náo nức chờ đợi đến ngày hội nhƣ một sự kiện thiêng
liêng, có ý nghĩa trọng đại...Từ những kẻ xâm lƣợc đến những ngƣời dân
xa xứ đều lần lƣợt trở về làng Cổ Đình, để rồi họ cùng gặp nhau trong
đêm hội kì diệu ấy. Trải qua bao nhiêu biến động của lịch sử, trƣớc hoàn
cảnh đất nƣớc xâm lƣợc; rồi bệnh dịch tả hoành hoành nhiều lúc khiến
con ngƣời muốn đầu hàng...Song cuối cùng họ vẫn đứng vững cho đến giờ
phút linh thiêng, khi tất cả tinh thần, niềm tin yêu đều hƣớng về Mẫu.
Tác giả đã miêu tả lễ hội kẻ Đình công phu và tỉ mỉ, đủ ba phần:

và sự sáng tạo của mình để đem ngƣời đọc thực sự bƣớc vào trong một
không khí văn hóa đậm bản sắc dân tộc. Xây dựng sự kiện này tác giả
muốn giữ lại cho chúng ta một nét văn hóa truyền thống đẹp đang dần bị
mai một trong cuộc sống thị trƣờng đầy những toan tính này. Bên cạnh đó

18


đặt sự kiện văn hóa trên cái nền của cuộc chiến tranh chống Pháp tác giả
muốn khẳng định sức sống lâu bền của một dân tộc không một thế lực nào
có thể dập tắt. Mùa “trải ổ” là mùa sinh sản, các thế hệ con của Mẫu sẽ là
những ngƣời kế tục và gìn giữ những gì thuộc về dân tộc mình (dù đó có
thể là những đứa con sinh ra trong sự cƣỡng bức: con của Nhụ).
Và dƣờng nhƣ trong Mẫu Thượng Ngàn, không gian ảo có xu thế lấn
át không gian thực. Mục đích của nhà văn muốn chứng minh giá trị của
sức mạnh tinh thần trong mọi cuộc chiến, nó có thể giúp dân tộc ấy chiến
thắng mọi sự nô dịch, áp bức về chính trị cũng nhƣ văn hóa
Không gian ảo trong Mẫu Thượng Ngàn thƣờng gắn liền với bóng
đêm, thậm chí là cái chết. Đọc tác phẩm hẳn ai cũng bị ám ảnh bởi cái
đêm ngƣời ta thay nhau đi chôn ngƣời chết vì bệnh dịch tả, những bƣớc
chân, những dáng ngƣời, cả tiếng khóc ơ hờ gợi nên sự tang tóc đến lạnh
ngƣời. Nhƣng trong Mẫu Thượng Ngàn các nhân vật luôn có xu hƣớng
vƣợt ra khỏi không gian của cái chết, vƣơn đến không gian của sự sống.
Đó là sự tái sinh! Không gian của sự sống thƣờng gắn liền với những
chiếc giƣờng, trên chiếc giƣờng ấy bằng sự sẻ chia và sự cảm hóa về thể
xác của những nhân vật nữ, những ngƣời đang đứng trƣớc lƣỡi hái của tử
thần đều đƣợc vực dậy. Phillip đƣợc Mùi cứu sống; Ông Hộ Hiếu đƣợc Bà
Pháo, Lý Cỏn có bà Ba Váy, Điều có Nhụ...chính cái sinh khí của những
ngƣời phụ nữ đã đƣa những ngƣời đàn ông ấy ra khỏi sự cám dỗ của bóng
tối.


cảm về tƣơng lai của nhân vật

, là nơi nhân vật soi vào cuộc sống của

mình.Không gian ảo còn là không gian của tâm linh, của những câu
chuyện dân gian và những hiện tƣợng kì lạ không thể giải thích đƣợc bằng
khoa học.
Không gian kì ảo này không phải là một không gian mê hoặc, đánh
lừa con ngƣời, mà nó thể hiện những khát vọng ẩn sâu trong lòng mỗi
ngƣời: khát vọng đƣợc yêu thƣơng, sẻ chia ; Đó cũng là một không gian
thẫm đẫm tính văn hóa.
Sử dụng không gian ảo tác giả muốn đƣa vào tác phẩm những chi tiết
kì ảo, mang tính huyền thoại, tạo ra những ẩn số gợi sự chú ý của ngƣời
đọc.
Bên ca ̣nh đó còn có sƣ̣ tồ n ta ̣i song trùng giƣ̃a không gian sƣ̣ số ng

/

cái chết ; bóng tối / ánh sáng . Không gian của cái chết thƣờng gắn với bóng
đêm. các nhân vật luôn có xu hƣớng vƣợt ra khỏi không gian của cái chết,
vƣơn đến không gian của sự sống. Đó là sự tái sinh!
1.2.2. Hiện tượng coi trọng, đề cao không gian gia đình

20


Trong các tác phẩ m , nhà văn luôn già nh cho gia điǹ h mô ̣t không gian
rấ t trang tro ̣ng . Đó là không gian của nhƣ̃ng mâu thuẫn nhƣng cũng là của
sƣ̣ sẻ chia , đồ ng cảm nhấ t . Không gian gia điǹ h cũng là nơi duy trì nhƣ̃ng

, Nguyễn Xuân Khánh để

cho nhân vâ ̣t vâ ̣t lô ̣n trong nhƣ̃ng mố i quan hê ̣ phƣ́c ta ̣p của gia điǹ h
Thâ ̣m chí có lúc các nhân vâ ̣t đã cho ̣n cách giải

.

thoát là vƣợt ra khỏi

không gian ấ y . Nhƣng cuố i cùng gia điǹ h vẫn là nơi trở về cho nhƣ̃ng tâm
hồ n lƣu la ̣c . Các nhân vật đều có xu hƣớng quay về nơi mình đã sinh ra,
quay về nơi cội nguồn của nền văn hóa dân tộc: Trịnh Huyền, Tuấn, Huy,
Nhụ,...Những nhân vật chọn con đƣờng ra đi nhƣ Điều và Hoa không phải
vì họ bỏ cội nguồn mà vì họ không dám đối diện với hiện thực cuộc sống
của mình, họ muốn chạy trốn số phận. Sức hút của một nền văn hóa chính
là nguyên nhân khiến nhân vật không thể rời xa nơi mình đã sinh ra và lớn
lên. Nhụ là nhân vật có kết cục đau đớn, hơn ai hết cô trở về quê là đối
diện với quá khứ đầy nƣớc mắt của mình, nhƣng cô vẫn trở về, không
phải để trả thù, để oán hận, mà trở về với gia đình, với mẫu - nơi duy nhất
cô tìm đƣợc tình yêu thƣơng trọn vẹn.
Sự quan trọng, và ý nghĩa của không gian gia đình khiến các nhân vật
trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh luôn khát khao có 1 gia đình trọn
vẹn. Trong Miền hoang tưởng, dù mỗi nhân vật có 1 con đƣờng đi riêng
thì với họ gia đình vẫn là điều thiêng liêng nhất. Ngọ và Lan, Tƣ và Ngà,
gia đình Anh Trần…- tất cả đều là sự kết hợp của tình yêu thƣơng, sự
đồng cảm và sẻ chia cho những tâm hồn không đơn độc.
Với Nguyễn Xuân Khánh không gian gia đình còn là không gian của
sƣ̣ tái sinh . Nơi sƣ̣ số ng chiế n thắ ng cái chế t

, nơi nhƣ̃ng sinh linh bé nhỏ

, của cuộc sống vẫn có một chốn luôn

bình yên , luôn viñ h hằ ng và không bao giờ đổ i thay là gia đình

, và tình

yêu thƣơng của gia đ ình.
1.3. Thời gian trầ n thuâ ̣t trong tiểu thuyết Nguyễn Xuân Khánh
1.3.1. Hiện tượng thời gián gián cách
Hiê ̣n tƣơ ̣ng gián cách về mă ̣t th

ời gian thƣờng đƣợc sử dụng nhiều

trong các cuố n tiể u thuyế t mang trên mình sƣ́c chƣ́a đƣ̣ng mô ̣t pha ̣

m vi

hiê ̣n thƣ̣c lich
̣ sƣ̉ lớn . Cái riêng của Nguyễn Xuân Khánh là hiện tƣợng
gián cách về mặt thời gian trong tiểu thuyết của ông đƣợc tạo nên bởi
dòng tâm lý nhân vật , chƣ́ không phải vì mu ̣c đić h của ngƣời viế t .

23


Song song vớ i tru ̣c thời gian chiń h của lich
̣ sƣ̉ là diễn biế n của thời
gian trong suy nghi ̃ , hoài niệm và ƣớc mơ của nhân vật
thời gian của tâm tra ̣ng


phúc, giận hờn và cả tình yêu mới chớm nở. Những nỗi ám ảnh về quá
khứ, cũng nhƣ sự nhớ nhung ngƣời yêu cứ trở đi trở lại trong những bức
thƣ Tƣ viết cho Ngà, và cả trong những giấc mơ của anh. Tƣ rời bỏ Tây
Bắc nhƣ muốn chạy trốn quá khứ, theo đuổi niềm đam mê của mình,

24


nhƣng rồi mộng khó thành mà thực tại thì khó khăn. Nên anh cứ sống
trong những giấc mơ một thời còn dang dở. Quá khứ cứ thế ám ảnh trên
những trang sách!
Trong Hồ Quý Ly, hiện tƣợng thời gian gián cách xuất hiện 26 lần.
Trang 192 tác giả viết: “Giờ tị, cổng thành mở, hôm nay là cuộc hành xử
gồm rất nhiều vụ án. ..”để giải thích cho sự kiến này tác giả quay ngƣợc
thời gian kể về công cuộc cải cách của Hồ Quý Ly; phát hình tiền giấy,
thu hút sĩ tử...hay ở trang 223 tác giả viết : “...quân thầy chùa của Phạm
Sƣ Ôn nổi loạn cũng nhân cơ hội này kéo về Thăng Long...”, sau đó nhà
văn quay ngƣợc thời gian trở về 30 năm trƣớc đó, giải thích sự ra đời và
quá trình hình thành nhân cách con ngƣời Phạm Sƣ Ôn. Lí giải nguyên
nhân của cuộc nổi loạn.
Ở Mẫu Thượng Ngàn hiện tƣợng này cũng rất phổ biến. 23 lần là con
số thời gian gián cách xuất hiện trong cuốn tiểu thuyết này. Nhà văn nêu
ra kết quả trƣớc, sau đó giải thích nguyên nhân bằng cách kéo lùi thời
gian về quá khứ...một cốt truyện nhỏ đƣợc hình thành. Khi kể về Trịnh
Huyền, tác giả chọn cho ngƣời đọc một góc tiếp cận đầy những câu hỏi,
đó là tiếp cận với khuôn mặt một nửa đẹp một nửa xấu xí của ông, để rồi
dẫn ngƣời đọc trở về với quá khứ của con ngƣời này... Cách thức này
đƣợc sử dụng cho hầu hết các nhân vật trong truyện, và mỗi lần nhà văn
sử dụng thời gian làm phƣơng tiện là mỗi lần hình thành một cốt truyện
nhỏ về một nhân vật.