MỤC LỤC
Trang
Mục lục…..………………………………………………………………….......1
PHẦN I.
1.Lý do chọn đề tài:......................................................................................................3
Sau nhiều năm giảng dạy chương trình sinh học 11 tôi nhận thấy : sinh học 11 tập trung
đi sâu vào một lĩnh vực tương đối khó đó là Sinh học cơ thể thực vật và động vật, mặt
khác kiến thức này các em lại không gặp trong kì thi THPT quốc gia vậy nên nhiều lúc
không tạo được hứng thú học tập. Nhưng một thực tế rằng sinh học 11 là một kiến thức
gần gũi với mỗi bản thân chúng ta, liên quan đến tự nhiên , đến các hoạt động sản xuất
bởi nó ở phạm vi cá thể và hoạt động sống của cá thể sinh vật, đến cây, đến con mà chúng
ta tiếp xúc hàng ngày....................................................................................................3
2. Mục đích nghiên cứu:...............................................................................................3
3. Đối tượng nghiên cứu:..............................................................................................4
4. Phương pháp nghiên cứu:.........................................................................................4
1. CƠ SỞ LÝ LUẬN CỦA ĐỀ TÀI NGHIÊN CỨU:...................................................5
1.1. Cơ sở lí luận:...................................................................................................5
1.1.1 Kỹ năng so sánh...................................................................................................5
Góp phần đa dạng hoá phương tiện và đổi mới phương pháp dạy học đồng thời gây
hứng thú học tập cho học sinh...................................................................................6
Nhận thấy đa số các em muốn được áp dụng phương pháp này vào để giải quyết vấn đề
sinh học cở thể một cách dễ dàng, khắc sâu hơn...........................................................7
3. Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc , giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề..........7
3.1. Quy trình rèn luyện kĩ năng so sánh.......................................................................7
3.2. Vận dụng quy trình để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh:............................8
Tùy từng nội dung cụ thể GV nên kết hợp kênh hình, kênh chữ trong SGK hoặc thông tin
khác.............................................................................................................................. 8
3.3. Các biện pháp rèn luyện kỹ năng so sánh trong dạy học phần Sinh học cơ thể thực
vật............................................................................................................................... 12
3.3.1. Sử dụng tình huống rèn luyện kỹ năng so sánh:...............................................12
3.3.2. Sử dụng trắc nghiệm ( có thể kết hợp kênh hình)rèn luyện kỹ năng so sánh:14

thức một cách có hệ thống, rèn luyện tư duy linh hoạt trong xử lí các tình huống
của quá trình tiếp thu tri thức. Qua đó, HS có thể chủ động trong học tập và ứng
dụng sáng tạo vào trong thực tiễn cuộc sống.
Vì vậy, trong quá trình học tập nhất thiết các em phải biết cách so sánh để
thấy được những gì chung nhất từ đó nhìn nhận một cách đầy đủ, chính xác các đặc
trưng cơ bản của cơ thể sống.
Xuất phát từ những lí do trên, tôi chọn đề tài nghiên cứu: “ Rèn luyện kỹ
năng so sánh kết hợp kênh hình cho học sinh trong dạy học phần Sinh học cơ
thể thực vật - Sinh học 11- Bậc THPT” nhằm góp phần đổi mới phương pháp dạy
học, nâng cao chất lượng và hiệu quả dạy học, tạo động lực và hứng thú cho học
sinh trong chương trình sinh học cơ thể thực vật sinh học 11
2. Mục đích nghiên cứu:
3


- Xây dựng được quy trình rèn luyện kỹ năng so sánh kết hợp kênh hình trong
dạy học phần Sinh học cơ thể thực vật, THPT.
- Tạo hứng thú nghiên cứu, học tập cho học sinh trong phần sinh học cơ thể
thông qua rèn luyện kỹ năng so sánh
3. Đối tượng nghiên cứu:
Đối tượng: Các biện pháp và quy trình để rèn luyện cho HS kỹ năng so sánh
trong dạy học phần sinh học cơ thể, THPT.Trong phạm vi của đề tài tôi chỉ nghiên
cứu 1 số bài liên quan đến sinh học cơ thể thực vật
4. Phương pháp nghiên cứu:
- Phương pháp nghiên cứu cơ sở lý thuyết về so sánh và KN so sánh.
- Nghiên cứu các công trình có liên quan đến cải tiến phương pháp giảng dạy,
các tư liệu, sách, báo, tạp chí, luận văn, luận án có liên quan đến đề tài.
- Nghiên cứu nội dung chương trình, sách giáo khoa Sinh học 11 cơ bản.
- Phương pháp điều tra khảo sát thực tế, thu thập thông tin, phương pháp
thống kê, xử lí số liệu.

- Bằng đồ thị:
Đồ thị là một tập các đối tượng được gọi là các đỉnh (hoặc nút) nối với nhau bởi các
cạnh (hoặc cung). Đồ thị thường được vẽ dưới dạng một tập các điểm (các đỉnh nối
với nhau bẳng các đoạn thẳng (các cạnh). Nhưng khác với sơ đồ, đồ thị là một hình vẽ

5


biểu diễn sự biến thiên của một hàm số phụ thuộc vào sự biến thiên của biến số.
Kênh hình: Có thể sử dụng kênh hình SGK hoặc khai thác thêm các nguồn khác
Góp phần đa dạng hoá phương tiện và đổi mới phương pháp dạy học đồng thời
gây hứng thú học tập cho học sinh
2. Thực trạng vấn đề trước khi áp dụng SKKN
Thực tế cho thấy những năm gần đây giáo viên đang nổ lực đưa các phương pháp
dạy học tích cực để khơi dậy sự tìm tòi sáng tạo tự học, tự nghiên cứu tiếp thu tri
thức của học sinh. Tuy nhiên vẫn còn nhiều trường hợp dạy học theo phương pháp
truyền thống, học sinh thụ động trong việc học và sáng tạo. Kĩ năng so sánh không
được sử dụng nhiều, một mặt do tính chủ động của học sinh chưa cao, kiến thức
còn hạn chế nên gặp nhiều khó khăn mặt khác do nội dung bài học tương đối dài
thời gian hạn chế nên không tổ chức được hoạt động so sánh cho học sinh. Trong
khi đó chương trình sinh học cơ thể thực vật 11 tuy khó nhưng được xây dựng
trên quan điểm hệ thống, giúp người học nhận thức được sự thống nhất giữa cấu
trúc và chức năng , mối liên hệ giữa các chức năng sống, sự sống và khác nhau
trong việc thực hiện các chức năng sống ở thực vật . Khi giảng dạy sinh học 11
phần sinh học cơ thể thực vật giáo viên chủ yếu cho học sinh nghiên cứu SGK,
kênh hình rồi tìm ra nội dung cần tiếp thu . Tuy nhiên học sinh sẽ nhanh quên và
không hiểu rõ bản chất của vấn đề cũng như không liên hệ được thực tế cho dù
kiến thức sinh học cơ thể là rất gần gũi với mỗi bản thân các em, liên quan đến
kiến thức sản xuất, chăn nuôi, liên quan đến môi trường sống xung quanh sinh vật
và con người.Kênh hình góp phần đa dạng hoá phương tiện và đổi mới phương

Tỉ lệ học sinh

56%

32,6%

17,4%

6


Nhận thấy đa số các em muốn được áp dụng phương pháp này vào để giải quyết
vấn đề sinh học cở thể một cách dễ dàng, khắc sâu hơn
3. Các sáng kiến kinh nghiệm hoặc , giải pháp đã sử dụng để giải quyết vấn đề
3.1. Quy trình rèn luyện kĩ năng so sánh
Qua nghiên cứu quan điểm của các tác giả Đinh Quang Báo, Nguyễn Đức Thành
về vấn đề rèn luyện KN kết hợp với cơ sở thực tiễn, tôi cho rằng quy trình rèn
luyện KN so sánh cho HS gồm các bước sau:
Bước 1: GV giới thiệu cho HS bản chất, ý nghĩa và trình tự các thao tác của KN so
sánh.( giới thiệu ở những bài đầu, các bài sau chỉ nhắc qua để học sinh vận dụng)
So sánh là sự phân tích những điểm giống nhau và khác nhau giữa các đối
tượng nhằm phân loại sự vật, hiện tượng thành những loại khác nhau....
+ Quy trình so sánh gồm 6 bước sau:
1: Nêu định nghĩa đối tượng cần so sánh.
2: Phân tích đối tượng, tìm ra dấu hiệu bản chất của mỗi đối tượng so sánh.
3: Xác định những điểm khác nhau
4: Xác định những điểm giống nhau
5: Khái quát các dấu hiệu quan trọng giống và khác nhau của hai đối tượng so
sánh.
6: Nếu có thể được thì nêu rõ nguyên nhân của sự giống nhau và khác nhau

thực hiện (đã thành thạo về KN).
3.2. Vận dụng quy trình để rèn luyện kỹ năng so sánh cho học sinh:
Tùy từng nội dung cụ thể GV nên kết hợp kênh hình, kênh chữ trong SGK hoặc
thông tin khác.
Bước 1: GV giới thiệu cho HS bản chất, ý nghĩa và trình tự các thao tác so
sánh (bước này nêu ngắn gọn và chỉ giới thiệu ở những bài đầu)
Bước 2: GV lấy ví dụ làm mẫu: so sánh vận chuyển các chất qua dòng mạch
gỗ và dòng mạch rây, theo trình tự các bước:
Bước 1: GV đưa ra hoặc cho học sinh tìm hiểu nêu được định nghĩa dòng
mạch gỗ và dòng mạch rây.
Bước 2: Phân tích dòng mạch gỗ, dòng mạch rây từ đó xác định tiêu chí so
sánh gồm: cấu tạo, thành phần dịch, động lực đẩy, dòng vận chuyển.
Bước 3: Từ các tiêu chí so sánh ở bước 2, GV xác định những điểm khác nhau
về cấu tạo, thành phần dịch, động lực đẩy, dòng vận chuyển (bảng 3.1)

8


Hình 3.1: Sự lưu thông giữa mạch gỗ và mạch rây
Tiêu chí
Cấu tạo
Thành phần dịch
Động lực
Dòng
vận

Dòng mạch gố

Dòng mạch rây


5. Tại sao có sự giống nhau và khác nhau giữa quang hợp ở các nhóm thực vật
C3, C4, CAM ?
6. Ý nghĩa của các đặc điểm khác nhau ở 3 nhóm thực vật?
+ Giai đoạn 2: GV đưa ra bài tập và yêu cầu HS vận dụng quy trình so sánh
để tự lực thực hiện lệnh của GV.
Trong giai đoạn này cần đưa ra bài tập từ đơn giản đến phức tạp.
Ví dụ: sử dụng bảng để rèn luyện KN so sánh từ mức 1 đến mức 4
Mức 1: Cho bảng, đặt các câu hỏi khai thác.
Mức 2: Điền khuyết bảng
Mức 3: Cho bảng đã kẻ khung và tiêu đề ở các cột, hàng, HS tìm, chọn nội
dung điền bảng

10


Mức 4: Cho tiêu chí. Thiết lập các dữ kiện và kẻ bảng
Mức 5: Tự tìm các tiêu chí và thiết lập bảng theo yêu cầu của GV
Cụ thể:
Mức 1: Cho bảng, đặt các câu hỏi khai thác.
Bảng 3.2. So sánh hô hấp và quang hợp
PTTQ
Năng

Hô hấp
C6H12O6+ 6 O2 ->6 CO2 + H2O + Q

Quang hợp
6 CO2 + 6 H2O -> C6H12O6 +

Giải phóng năng lượng ATP


Chất mang
Khuyếch tán
Chủ yếu

Điền vào chỗ trống trong bảng so sánh vận chuyển chủ động và thụ động?

11


Mức 3: Cho bảng đã kẻ khung và tiêu đề ở các cột, hàng, HS tìm, chọn nội
dung điền bảng.
Bảng 3.4. So sánh các kiểu ứng động ở thực vật
Tiêu chí so
sánh
Khái niệm
Nguyên nhân
Ví dụ

Ứng động sinh

Ứng động không sinh

trưởng

trưởng

Hoàn thành bảng so sánh ứng động sinh trưởng, ứng động không sinh trưởng
Mức 4: Cho tiêu chí. Thiết lập các dữ kiện và kẻ bảng.
Dựa vào các tiêu chí: Đối tượng, chất nhận CO 2, sản phẩm cố định CO2 đầu


-Thành tế bào có chứa

thành ống dài từ lá xuống rễ

linhin

12


Các tế bào nối với nhau
thành ống dài từ rễ lên
Thành phần

lá
- Nước, muối khoáng

- Các sản phẩm axitamin,

Dịch

được hấp thụ ở rễ

saccarôzơ, vitamin...

- Chất hữu cơ được tổng - Một số ion khoáng được sử
Động lực

hợp ở rễ
- Áp suất rễ

quan sát hình ảnh về sự phát triển của hạt phấn và túi phôi:

13


Hình 3.4. Sự phát triển của hạt phấn và túi phôi
GV nêu tình huống: “Khi quan sát hình trên, một học sinh đã lập được bảng
so sánh sau (bảng 3.5):
Bảng 3.5. So sánh sự hình thành hạt phấn và túi phôi ở thực vật
Tiêu chí
Tế bào ban đầu

Diễn biến
Số lần NP

Kết quả

Hình thành hạt phấn

Hình thành túi phôi

Tế bào mẹ hạt phấn (trong
bao phấn)
TB mẹ hạt phấn (2n) GP
tạo 4 tế bào (n). Mỗi tế
bào (n) NP tạo 1 hạt phấn

Tế bào mẹ túi phôi (trong
noãn)
Tế bào mẹ túi phôi (2n) GP tạo

được để tự trả lời .
Ví dụ 1: Bài ứng động: trắc nghiệm kết hợp kênh hình
Sắp xếp các kiến thức và hình ảnh sau cho phù hợp với các kiểu ứng động
A.Ứng động sinh trưởng............................
B.Ứng động không sinh trưởng................................
1. không có sự phân chia và lớn lên của các tế bào cây
2. vận động theo đồng hồ sinh học
3. do ảnh hưởng của ánh sáng, nhiệt độ
4. do các chấn động, va chạm cơ học
5. hoa mười giờ nở hoa vào buổi sáng
6.lá trinh nữ cụp do va chạm

a

b

c

d

15


e

g

Hình 3.5: Các kiểu ứng động ở thực vật
Ví dụ 2: Sắp xếp phù hợp nội dung của sinh sản vô tính và sinh sản hữu tính ở
thực vật

- Mức 2: Điền khuyết bảng.
- Mức 3: Cho bảng đã kẻ khung và tiêu đề ở các cột, hàng, HS tìm, chọn nội
dung điền bảng.
- Mức 4: Cho tiêu chí. Thiết lập các dữ kiện và kẻ bảng.
- Mức 5: Tự tìm các tiêu chí và thiết lập bảng theo yêu cầu của GV.

Ví dụ : So sánh sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp ở thực vật

17


Hình 3.7: Sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp
Bảng 3.6. So sánh sinh trưởng sơ cấp và sinh trưởng thứ cấp ở thực vật
Tiêu chí

Sinh trưởng sơ cấp

Sinh trưởng thứ cấp

Khái niệm
Dạng cây
Nơi sinh trưởng
Đặc điểm bó mạch
Kích thước thân
Dạng sinh trưởng
Thời gian sống
Giáo viên tổ chức cho học sinh hoàn thiện rồi rút ra kết luận
Tiêu chí

Sinh trưởng sơ cấp


bó Xếp lộn xộn

Xếp chồng chất 2 bên

mạch

tầng sinh mạch

Kích thước thân
Dạng

Bé

Lớn

sinh Chiều cao

Chiều ngang

trưởng
Thời gian sống

Thường 1 năm

Thường nhiều năm

Ví dụ : So sánh quá trình cố định nitơ và quá trình chuyển hóa nitơ

Amôn hóa: “lên men thối”


2.4. Hiệu quả của sáng kiến kinh nghiệm đối với hoạt động giáo dục, với bản
thân, đồng nghiệp và nhà trường
Trong quá trình dạy học tôi áp dụng biện pháp rèn luyện KN so sánh kết hợp
kênh hình trong dạy học phần Sinh học cơ thể đã có tác dụng kích thích tính tích
cực trong hoạt động nhận thức của HS trong học tập.
Học sinh khai thác triệt để các tranh ảnh, kênh hình và kênh chữ trong sách giáo
khoa đã coi trọng vai trò chủ thể sáng tạo của học sinh. Tạo những tình huống có
vấn đề kích thích sự ham hiểu biết để giải quyết vấn đề. Mâu thuẫn được giải quyết
chính là tự học sinh đã lĩnh hội trí thức mới.
Không khí lớp học sôi nổi, học sinh có hứng thú và được tham gia trực tiếp vào
hoạt động dạy học. Các em được thảo luận, tự tìm ra nội dung
Khi học thông qua việc thảo luận, tranh luận, mỗi cá nhân được trình bày ý kiến
qua đó người học được rèn luyện các kĩ năng về hoạt động tập thể phối hợp với
nhau để hoàn thành nhiệm vụ được giao
Dạy học có sử dụng các biện pháp rèn luyện KN so sánh góp phần đổi mới phương
pháp dạy học và phát triển các KN tư duy của HS.
Các câu hỏi, bài tập đưa ra trong các biện pháp đã kích thích tính tích cực sáng tạo,
tìm tòi, suy nghĩ của HS, các em đã chủ động tham gia giải quyết để lĩnh hội, củng
cố kiến thức và rèn luyện kỹ năng so sánh. HS tích cực thảo luận và nghiên cứu tài
liệu để hoàn thiện yêu cầu của GV đưa ra.
Học sinh nắm vững kiến thức và vận dụng quy trình so sánh tốt. HS hiểu rõ các
bước của quy trình so sánh, từ đó có thể vận dụng vào những trường hợp cụ thể.
Sau mỗi tiết dạy tôi đã tiến hành kiểm tra 10 phút ở một số lớp, so sánh kết quả của
lớp dạy theo phương pháp so sánh kết hợp kênh hình( 11B1, 11B7) với lớp dạy
theo phương pháp khác (11B2, 11B8) kết quả thu được như sau:
DÙNG PHƯƠNG PHÁP MỚI
Lớp

Giỏi

4,3%

21,7% 68,2% 4,8%

45%

TB

DÙNG PHƯƠNG PHÁP KHÁC

44,8%

20

TB

Yếu


PHẦN III. KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
1. Kết luận:
Sau khi nghiên cứu cơ sở lý luận, thực hiện mục đích của đề tài, đối chiếu với
nhiệm vụ đặt ra, tôi rút ra một số kết luận như sau:
Hệ thống hóa được cơ sở lý luận của việc rèn luyện KN so sánh cho HS.
Quy trình rèn luyện KN so sánh cho HS trong dạy học phần Sinh học cơ thể
thực vật, THPT.
Xây dựng 3 biện pháp rèn luyện KN so sánh cho HS trong dạy học phần Sinh
học cơ thể thực vật: sử dụng tình huống, sử dụng bảng, sử dụng trắc nghiệm.
Kết hợp kênh hình để hỗ trợ năng cao hiệu quả kĩ năng so sánh
Áp dụng vào công tác giảng dạy của bản thân thấy rằng việc sử dụng các biện


22


6. Vũ Văn Vụ(tổng chủ biên) Vũ Đức Lưu (đồngchủ biên), Nguyễn Như Hiền, Trần
Văn Kiên Nguyễn Duy Minh , Nguyễn Quang Minh. Sinh học 11 NC, NXB Giáo
dục, Hà Nội

23