SỞ

SỞ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO THANH HÓA
TRƯỜNG THPT HOẰNG HÓA 2

SÁNG KIẾN KINH NGHIỆM

XÂY DỰNG VÀ SỬ DỤNG BẢN ĐỒ GIÁO KHOA
ĐIỆN TỬ TRONG DẠY HỌC LỊCH SỬ LỚP 12
Ở TRƯỜNG THPT

Người thực hiện : Lê Thị Nam
Chức vụ
: Giáo viên
SKKN thuộc môn: Lịch sử

THANH HOÁ NĂM 2017

1


MỤC LỤC
PHẦN I. MỞ ĐẦU
1.1. Lí do chọn đề tài..........................................................................
1.2.Tình hình nghiên cứu đề tài...........................................................
1.3.Nhiệm vụ của đề tài.......................................................................
1.4.Phương pháp nghiên cứu................................................................
1.5.Phạm vi và đối tượng nghiên cứu đề tài........................................
PHẦN II. NỘI DUNG
2.1. Những lí luận chung về bản đồ giáo khoa trong dạy học lịch sử


20

PHẦN I
MỞ ĐẦU
1.1. Lí do chọn đề tài

2


Việc khai thác, sử dụng các hình ảnh trực quan trong dạy học lịch sử ở nhà
trường phổ thông là một yêu cầu cần thiết trong dạy học bộ môn. Bởi vì kiến thức
lịch sử là những sự kiện đã xảy ra trong quá khứ, người học không thể trực tiếp
quan sát sự kiện, vì vậy trong giảng dạy để dựng lại bức tranh của lịch sử đòi hỏi
giáo viên phải vận dụng nhiều biện pháp khác nhau như tạo biểu tượng, sơ đồ
hoá, trực quan…. Đặc biệt đối với những sự kiện là một cuộc chiến tranh, một
cuộc khởi nghĩa hay một trận đánh giáo viên phải sử dụng đến phương pháp trực
quan trong dạy học, thông thường là khai thác các bản đồ dạy học.
Thực tế dạy học lịch sử ở trường phổ thông hiện nay vẫn còn không ít giáo
viên lên lớp “chay”, chỉ cung cấp kiến thức bài học mà không chú trọng đến vấn
đề khai thác các tranh, ảnh, bản đồ, đồ dùng dạy học khác.
Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học-công
nghệ, nhiều thành tựu mới đã được ứng dụng rộng rãi trong đời sống xã hội,
trong đó có ngành giáo dục. Đối với bộ môn Lịch sử, việc ứng dụng công nghệ
thông tin (CNTT) với sự hỗ trợ của nhiều phần mềm dạy học (phần mềm

Powerpoint, phần mềm Flash…) đã giúp giáo viên có thể tự xây dựng và giảng
dạy các tiết giáo án điện tử trên lớp, bước đầu tạo sự chuyển biến mới trong đổi
mới phương pháp dạy học(PPDH), điều có ý nghĩa đặc biệt với sự hỗ trợ của
phần mềm Powerpoint, giáo viên cũng có thể thiết kế, xây dựng các loại bản đồ
giáo khoa điện tử (BĐGKĐT) phục vụ việc dạy học, nhằm nâng cao chất lượng

phổ thông của tác giả Nguyễn Thị Côi, Đoàn Văn Hưng.
- Bài giảng điện tử và quy trình thiết kế bài giảng điện tử trong dạy học,
của tác giả Lê Công Triêm.
Tuy nhiên việc ứng dụng CNTT mà cụ thể là sử dụng phầm mềm
Powerpoint để xây dựng BĐGKĐT trong dạy học lịch sử đến nay vẫn chưa được
nghiên cứu. Vì vậy việc nghiên cứu, tìm hiểu vấn đề xây dựng và sử dụng
BĐGKĐT trong dạy học lịch sử là một vấn đề vừa có ý nghĩa về lý luận dạy học,
vừa có ý nghĩa thực tiễn phục vụ công tác dạy và học của bộ môn ở trường phổ
thông hiện nay.
1.3. Nhiệm vụ của đề tài.
- Xây dựng và sử dụng BĐGKĐT trong dạy học lịch sử ở trường phổ
thông trước hết là nhằm thực hiện chủ trương của Bộ GD-ĐT về việc ứng dụng

4


CNTT trong dạy học nhằm đổi mới PPDH, nâng cao chất lượng dạy học, trong
đó có bộ môn lịch sử.
- Việc nghiên cứu đề tài sẽ góp phần vào việc giải quyết những khó khăn,
thiếu hụt về nguồn bản đồ phục vụ trong dạy học, bổ sung vào nguồn tư liệu
giảng dạy bộ môn lịch sử ở nhà trường phổ thông.
- Mặc khác, việc xây dựng hệ thống BĐGKĐT giúp giáo viên, học sinh rèn
luyện kỹ năng thực hành, tự xây dựng đồ dùng để phục vụ dạy học bộ môn.
- Đề tài còn là một nguồn tài liệu tham khảo để giáo viên giảng dạy lịch sử
tìm hiểu, nghiên cứu và ứng dụng trong dạy học.
1.4. Phương pháp nghiên cứu
- Thực hiện đề tài này, tôi sử dụng tổng hợp các phương pháp nghiên cứu
thuộc lĩnh vực khoa học giáo dục: nghiên cứu tài liệu Tâm lý học, giáo dục học,
Lý luận dạy học và Lý luận dạy học lịch sử, phương pháp điều tra xã hội học,
phương pháp thống kê trong toán học.

để giảng dạy cho nhiều trình độ.
2.1.2. Các loại bản đồ giáo khoa lịch sử.
Bản đồ giáo khoa lịch sử trong dạy học có rất nhiều loại khác nhau, nhưng
về cơ bản trong dạy học lịch sử ở phổ thông hiện nay có các loại bản đồ giáo
khoa chủ yếu sau:
- Loại bản đồ lịch sử theo phạm vi biểu hiện: bản đồ biểu hiện toàn thế
giới; bản đồ biểu hiện châu lục; bản đồ biểu hiện khu vực; bản đồ biểu hiện quốc
gia;….
- Loại bản đồ lịch sử theo đặc điểm sử dụng: Bản đồ giáo khoa treo tường;
bản đồ giáo khoa để bàn.
- Loại bản đồ lịch sử theo nội dung, bao gồm:
+ Loại bản đồ lịch sử chung: phản ánh lịch sử của một quốc gia hay một số
nước ở một thời điểm nhất định của quá trình phát triển lịch sử.
+ Loại bản đồ tổng hợp: phản ánh những biến cố lịch sử, thường là sự thay
đổi về lãnh thổ trong một thời kì nào đó. Nó cũng phản ánh những thời điểm,
những yếu tố nối tiếp nhau trong sự phát triển của hiện tượng lịch sử đang học.

6


+ Loại bản đồ phân tích (bản đồ chuyên đề): trình bày về một sự kiện, một
vấn đề hay một mặt của quá trình lịch sử.
2.1.3. Ý nghĩa của bản đồ giáo khoa lịch sử.
- Quá trình tiếp thu kiến thức của học sinh bao giờ cũng gắn liền với việc
hình thành những biểu tượng (hình ảnh) cụ thể trong óc học sinh. Do đó, bản đồ
lịch sử khi đem lại cho học sinh những biểu tượng về không gian, hoàn cảnh địa
lý của sự kiện lịch sử sẽ làm chỗ dựa vững chắc cho học sinh dần dần nắm được
những nét khái quát, điển hình từ đó làm cơ sở để hình thành khái niệm lịch sử..
- Bản đồ lịch sử tham gia tích cực vào việc nâng cao chất lượng dạy học
lịch sử ở trường phổ thong.

với một số tiết học có sử dụng đến bản đồ thì hầu như giáo viên chưa khai thác
được những tiện dụng của phần mềm Powerpoint để thiết kế, xây dựng
BĐGKĐT,gây mất hứng thú trong học tập của học sinh đối với bài giảng, … vì
thế cũng khó phát triển được năng lực tư duy, thực hành của người học.
Như vậy, trên thực tế việc ứng dụng CNTT trong dạy học nói chung và dạy
học lịch sử nói riêng đã được giáo viên sử dụng ở những mức độ khác nhau trong
bài học, còn vấn đề sử dụng CNTT để xây dựng các BĐGKĐT phục vụ việc dạy
học bộ môn thì ít được quan tâm, hoặc có xây dựng và sử dụng nhưng còn hạn
chế về mặt kỹ thuật và những tính năng của CNTT.
Qua tìm hiểu thì nguyên nhân của những tồn tại trên là do việc xây dựng,
thiết kế BĐGKĐT trong dạy học bộ môn liên quan đến nhiều thao tác về mặt kỹ
thuật: “xóa cũ, tạo mới”, nguồn bản đồ khó tìm, mất nhiều thời gian, giáo viên
“ngại”…
2.3. Xây dựng hệ thống bản đồ giáo khoa điện tử trong dạy học lịch sử ở
trường THPT
2.3.1. Hệ thống các bản đồ giáo khoa trong chương trình lịch sử 12
Hệ thống lược đồ trong sách giáo khoa (SGK) lịch sử 12 chương trình
chuẩn đã có nhiều cải tiến về chất lượng và số lượng so với SGK cũ. Đây là
phương tiện trực quan quy ước được sử dụng phổ biến và có ý nghĩa rất lớn trong
việc tạo biểu tượng về không gian, hoàn cảnh địa lý - nơi diễn ra sự kiện lịch sử.
Nội dung Lịch sử Việt Nam lớp 12 từ năm 1919 đến năm 2000 trong SGK
chương trình chuẩn có một số lược đồ mà giáo viên có thể xây dựng, thiết kế lại

8


trên phần mềm Powerpoint rồi đổ màu và bổ sung, tạo hiệu ứng động cho những
nội dung cần thiết khi đưa vào bài giảng (tức là xây dựng BĐGKĐT) gồm:
- “Lược đồ phong trào Xô viết Nghệ - Tĩnh” xác định phạm vi diễn ra cuộc
đấu tranh đỉnh cao của nhân dân ta trong phong trào cách mạng 1930-1931 ở hai

Hồ Chí Minh.
Ngoài ra, trên cơ sở sưu tầm ở nhiều nguồn khác nhau, giáo viên có thể
khai thác và xây dựng một số BĐGKĐT khác rất cần thiết để phục vụ việc dạy
học bộ môn mà trong chương trình SGK không trình bày, như Lược đồ Hành
trình tìm đường cứu nước của Nguyễn Ái Quốc; Lược đồ Chương trình khai thác
thuộc địa lần thứ hai của TD Pháp; Lược đồ diễn biến cách mạng Tháng Tám
1945,…
2.3.2. Yêu cầu của việc xây dựng BĐGKĐT
Việc xây dựng BĐGKĐT trong dạy học bộ môn cần phải tuân thủ những
yêu cầu cơ bản về mặt sư phạm sau:
- Phải xác định những kiến thức cơ bản của bài học cần được thể hiện trên
BĐGKĐT nhằm đảm bảo việc xây dựng và sử dụng bản đồ có tác dụng tích cực
trong việc góp phần đổi mới PPDH và nâng cao hiệu quả bài học Lịch sử.
- Các nội dung thể hiện trên bản đồ phải được chọn lọc nhằm đảm bảo tính
chính xác, tính vừa sức, phải đảm bảo tính trực quan, tính thẩm mỹ và phản ánh
được trình tự diễn biến của sự kiện lịch sử (trình tự thời gian và các diễn biến
tương ứng thường được thể hiện sẵn và đồng thời trên các loại bản đồ in hoặc vẽ
trên giấy).
- BĐGKĐT phải được thiết kế khoa học, dễ sử dụng .
Ngoài ra, cần tránh những biểu hiện lạm dụng kỹ thuật hoặc đơn giản hoá
trong khâu thiết kế BĐGKĐT khi sử dụng các ứng dụng CNTT (sao chép bản đồ
của nước ngoài ở trên Internet hay scan lại bản đồ trắng đen trong SGK để sử
dụng trực tiếp dưới dạng ảnh tĩnh mà ít chú ý chất lượng hình ảnh và không xử lý
cho phù hợp với yêu cầu cụ thể của bài học)
2.3.3. Quy trình xây dựng BĐGKĐT trong dạy học lịch sử
Để đảm bảo về mặt khoa học, có tính sư phạm và đảm bảo sự thống nhất
trong việc xây dựng BĐGKĐT thì cần tuân thủ theo quy trình thiết kế sau:
- Nắm vững mục đích, yêu cầu của tiết học về giáo dưỡng, giáo dục và
phát triển học sinh (điều này đã được xác định trong giáo án lên lớp).
10

+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Liên Xô.
+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Trung Quốc .
11


+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc từ 1925 đến 1928.
+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc giai đoạn 1928 đến 1930.
+ Hoạt động của Nguyễn Ái Quốc từ năm 1935 đến 1941.
Từ những kiến thức trên, cần xác định những bản đồ cần được thiết kế và
các thông tin khác có thể kết hợp đưa vào để làm rõ những nội dung sự kiện mà
bản đồ thể hiện:
- Bản đồ thế giới ở dạng bản đồ câm đã được xử lý với sự hỗ trợ của phần
mềm: ACDSee, Hero, công cụ Drawing để trực tiếp vẽ lên Slide về hành trình
cứu nước của Nguyễn Ái Quốc theo kiến thức lịch sử, theo từng giai đoạn gắn
với từng điểm đến của Người.
- Một số hình ảnh, đoạn phim ngắn (khoảng 1 phút) để mở rộng kiến thức,
hỗ trợ cho bài học:
+ Hình ảnh Bến cảng Nhà Rồng; Tàu Đô đốc Latouche Tréville, ảnh
Nguyễn Ái Quốc phát biểu tại Đại hội đại biểu lần thứ 18 của Đảng Xã hội Pháp,
bìa sách Bản án chế độ thực dân Pháp, bìa sách Đường Kách mệnh, tranh vẽ Hội
nghị thành lập Đảng cộng sản Việt Nam….
+ Một số đoạn phim ngắn (khoảng 1 phút): Bối cảnh đất nước, quê hương
và buổi đầu ra đi tìm đường cứu nước của Nguyễn Tất Thành, phim hoạt động
của Nguyễn Ái Quốc trên đất Pháp 1919, phim hoạt động của Nguyễn Ái Quốc ở
Trung Quốc,…
- Ý tưởng xây dựng và sử dụng các Slide có thể hiện BĐGKĐT trong bài
học:
+ Slide 1, phản ánh giai đoạn đầu tiên
Nguyễn Ái Quốc rời bến Cảng Nhà Rồng ra
đi tìm đường cứunước. Giáo viên nhấp

Slide 2

kích chuột một lần nữa vào biểu

tượng hình tròn màu đỏ điểm Pari để trình chiếu cho học sinh xem đoạn phim
ngắn nói về những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại đất Pháp 1919 (phim được
chèn và tạo liên kết bằng công cụ Trigger). Những hình ảnh này tác động mạnh
mẽ đến nhận thức và cảm xúc học sinh. Sau khi trình bày xong nội dung slide 2,
giáo viên nêu vấn đề: “Công lao to lớn đầu tiên của Nguyễn Ái Quốc đối với lịch
sử dân tộc là gì?”
+ Ở slide 3, giáo viên cũng thực hiện việc copy slide 2 rồi sử dụng công cụ
Drawing để vẽ mũi tên thể hiện hướng đi của Nguyễn Ái Quốc từ đất Pháp sang

13


Liên Xô, kết hợp với biểu tượng hình tròn, màu đỏ thể hiện điểm đến của Người
(GV cũng sử dụng chế độ Wipe và Zoom để tạo hiệu ứng đường đi và địa điểm
đến của Người). Từ biểu tượng hình tròn,
màu đỏ ở Matxcơva, GV nhấp chuột để
chiếu hình ảnh Nguyễn Ái Quốc phát biểu
tại Đại hội quốc tế nông dân. GV giảng về
nội dung của bài phát biểu của Nguyễn Ái
Quốc tại Đại hội về vị trí, vai trò của
giai cấp nông dân trong cuộc đấu tranh
giải phóng dân tộc ở thuộc địa.

Slide 3

+ Slide 4 thể hiện những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc trên đất Trung

+ Slide 6 trình bày những hoạt động của Nguyễn Ái Quốc từ năm 1935 đến
khi về nước 1941, tương tự, GV copy slide 5, rồi sử dụng công cụ Drawing vẽ
tiếp hướng đi của Người từ Liên Xô qua các nước và trở về Việt Nam vào
năm 1941. GV sử dụng hiệu ứng Wipe để thể
hiện hướng đi và chế độ Zoom để xác định
những địa danh mà Nguyễn Ái Quốc đã đến.
Nếu còn thời gian, GV nhấp chuột vào biểu
tượng hình tròn màu đỏ với địa điểm Quế Lâm 1938 để chiếu đoạn phim
nói về hoạt động của Nguyễn Ái Quốc tại Quế
Lâm – Trung Quốc năm 1938. Nhấp chuột vào

Slide 6

biểu tượng hoa văn với địa điểm Cao Bằng cho học sinh xem ảnh Lán Khuổi
Nậm ở Cao Bằng, nơi ở và làm việc của Người sau khi về Tổ Quốc. Qua đó mở
rộng thêm những kiến thức ngoài sách giáo khoa cho học sinh.
2.5. Kết quả đạt được
2.5.1. Đối với giáo viên
Sau khi thực hiện việc giảng dạy một số tiết học có sử dụng BĐGKĐT và
có sự tham gia dự giờ của những giáo viên trong tổ, tôi đã tiến hành khảo sát về
hiệu quả của tiết học có sử dụng BĐGKĐT so với bài học sử dụng bản đồ giáo

15


khoa truyền thống thông qua việc trao đổi, thăm dò ý kiến giữa các giáo viên
trong tổ bộ môn Lịch sử của nhà trường (04 GV).
Đến nay, toàn bộ giáo viên đang tham gia giảng dạy bộ môn lịch sử đều đã
ứng dụng CNTT vào bài giảng, trong số đó có 3/4 số giáo viên dạy lịch sử của
nhà trường bước đầu đã sử dụng BĐGKĐT trong dạy học. Đặc biệt đối với một

mà HS (hoặc nhóm) đã chuẩn bị trước trên máy tính.
Mặt khác, để đánh giá về hiệu quả giờ học có sử dụng BĐGKĐT, sau khi học
xong nội dung bài học, tôi đã tiến hành cho học sinh các lớp làm bài kiểm tra.
Với những câu hỏi mở rộng kiến thức và liên quan đến kỹ năng thực hành thì đa
số học sinh các lớp làm bài tốt hơn trước.
Như vậy, xét cả về mặt định tính và định lượng, việc sử dụng BĐGKĐT trong
dạy học lịch sử nhằm đổi mới PPDH, nâng cao chất lượng bộ môn là khả thi và
hiệu quả.

17


PHẦN III
KẾT LUẬN VÀ KIẾN NGHỊ
3.1. Kết luận
Từ thực tiễn của quá trình thực hiện đề tài về việc xây dựng và sử dụng
BĐGKĐT trong dạy học lịch sử ở trường phổ thông, chúng tôi rút ra một số kết
luận chủ yếu sau đây:
Các phương tiện trực quan là một trong những “cầu nối” có giá trị giữa
hiện thực quá khứ khách quan với nhận thức lịch sử của HS; vì vậy, nó có ý nghĩa
lớn trong việc góp phần nâng cao hiệu quả dạy học lịch sử, nhất là đối với việc
xây dựng và sử dụng BĐGĐT trong dạy học bộ môn.
Với những đặc điểm riêng biệt của BĐGKĐT như tính số hóa, chương
trình hóa, tính đa phương tiện, đa truyền thông và tính tương tác đã tạo sự khác
biệt lớn giữa bài học có sử dụng BĐGKĐT với bài học chỉ sử dụng bản đồ giáo
khoa treo tường thông thường, tạo nên sự chuyển biến mới trong PPDH của giáo
viên trong việc ứng dụng CNTT trong dạy học, đồng thời với bài học có sử dụng
BĐGKĐT giúp học sinh rèn luyện kỹ năng thực hành, mở rộng thông tin, kiến
thức, qua đó phát huy tích cực trong học tập của học sinh, nâng cao chất lượng
hiệu quả giờ học.

vụ dạy học, có kĩ năng sử dụng thành tạo các trang thiết bị dạy học hiện đại.
- Cần nhân rộng, thực hiện thí điểm một số tiết dạy lịch sử có sử dụng
BĐGKĐT nhiều hơn nữa, để GV trong trường hoặc những trường lân cận có thể
học tập, trao đổi kinh nghiệm.
Với những kết quả bước đầu của đề tài, tôi mong được sự quan tâm, chia
sẻ của quý đồng nghiệp, đặc biệt là đối với giáo viên giảng dạy bộ môn lịch sử có
thể ứng dụng đề tài này vào trong giảng dạy bộ môn để tạo sự chuyển biến mới
trong việc ứng dụng CNTT trong dạy học, góp phần đổi mới PPDH, nâng cao
chất lượng dạy học bộ môn ở nhà trường phổ thông
Tôi xin chân thành cảm ơn !

19


XẤC NHẬN CỦA THỦ TRƯỞNG
ĐƠN VỊ

Thanh Hoá, ngày 20 tháng 5 năm 2017
Tôi xin cam đoan đây là sáng kiến
kinh nghiệm của mình viết, không sao
chép nội dung của người khác.

Lê Thị Nam

TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Sách giáo khoa, Lịch sử 12 (2008), NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội
[2] Sách giáo viên, Lịch sử 12 (2008), NXB Giáo dục Việt Nam, Hà Nội
20