ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

ĐÀO THỊ THU HƢƠNG

PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT RỪNG
NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM TẠI VIỆT NAM

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Hà Nội – 2016


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
KHOA LUẬT

ĐÀO THỊ THU HƢƠNG

PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT RỪNG
NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM TẠI VIỆT NAM

Chuyên ngành : Luật kinh tế
Mã số

: 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hƣớng dẫn khoa học: PGS.TS. DOÃN HỒNG NHUNG

Hà Nội – 2016

bảo tồn đa dạng sinh học .......................................................................................... 22
1.3. Pháp luật bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ........................................23
1.3.1. Khái niệm pháp luật bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.................... 23
1.3.2. Sự cần thiết phải bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm bằng pháp luật .......27
1.3.3. Các yếu tố tác động đến pháp luật về bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm và tiêu
chí đánh giá hiệu quả thực thi pháp luật về bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ........... 28
1.3.4. Nội dung của pháp luật về bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam .. 31
1.4. Pháp luật về bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ở một số quốc gia trên
thế giới và bài học kinh nghiệm cho Việt Nam ........................................................ 41
1.4.1. Kinh nghiệm của Ấn Độ ..................................................................................41
1.4.2. Kinh nghiệm của Namibia ...............................................................................43


1.4.3. Bài học kinh nghiệm từ Ấn Độ và Namibia đối với Việt Nam trong việc bảo vệ
động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm .......................................................................... 47
Chƣơng 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ BẢO VỆ ĐỘNG VẬT RỪNG
NGUY CẤP, QUÝ, HIẾM TẠI VIỆT NAM ................................................ 51
2.1. Thực trạng quy định pháp luật về quản lý động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm
tại Việt Nam ............................................................................................................. 51
2.1.1 Thực trạng quy định pháp luật về quản lý động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm
tại Việt Nam ............................................................................................................. 51
2.1.2. Thực trạng quy định pháp luật về gây nuôi động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm
tại Việt Nam .............................................................................................................. 56
2.1.3. Thực trạng quy định pháp luật về xuất, nhập khẩu động vật rừng nguy cấp,
quý, hiếm tại Việt Nam ............................................................................................. 59
2.1.4. Thực trạng quy định pháp luật về xử lý vi phạm trong lĩnh vực bảo vệ động
vật rừng nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam .............................................................. 63
2.2. Thực trạng thực hiện pháp luật về bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm tại
Việt Nam .................................................................................................................. 74
2.2.1. Thực trạng thực hiện pháp luật về quản lý động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm

3.3.4. Giải pháp tăng cường thực hiện pháp luật ................................................... 104
KẾT LUẬN ................................................................................................ 107
TÀI LIỆU THAM KHẢO .......................................................................... 108
PHỤ LỤC



DANH MỤC CÁC TỪ VIẾT TẮT

1. BLHS:

Bộ luật Hình sự

2. BNN-PTNT:

Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn

3. BTNMT:

Bộ Tài nguyên và Môi trường

4. ĐDSH:

Đa dạng sinh học

5. ĐVHD:

Động vật hoang dã

6. ENV:


Tên bảng

bảng

Trang

1

Bảng 1.1

Bảng so sánh

11

2

Bảng 1.2

Số lượng tê giác ở Namibia và Châu Phi năm 2013

47

3

Bảng 2.1

Ước tính số lượng tê giác tại Vườn Quốc gia Cát Tiên

75


Số hiệu

Tên biểu đồ

Trang

biểu đồ
1

Biểu đồ 1.1

Tổng nguồn thu và những lợi ích tương đương từ việc
bảo tồn ĐVHD ở Namibia giai đoạn 1998 – 2014

45

Dân cư và những khu vực được cộng đồng bảo tồn
2

Biểu đồ 1.2

4

Biểu đồ 2.1

quản lý ở Namibia qua các năm
Tỷ lệ dấu hiệu vi phạm về động vật hoang dã tại
một số thành phố lớn ở Việt Nam năm 2014


bảo vệ, bảo tồn các loài động vật nguy cấp, quý, hiếm, trong đó phải kể đến Công
ước CITES (Công ước về thương mại quốc tế các loài động, thực vật hoang dã nguy
cấp) năm 1994, Công ước CBD (Công ước về Đa dạng sinh học) năm 1992…
Tuy nhiên, do lợi nhuận thu được từ kinh doanh động vật rừng nguy cấp,
quý, hiếm mang lại mà tội phạm về môi trường ngày càng gia tăng. Trong khi đó,
hệ thống pháp luật và việc thực thi pháp luật tại Việt Nam vẫn còn bộc lộ nhiều hạn

1


chế, chưa đem lại hiệu quả thực tiễn cao. Do vậy, nhất thiết cần có sự phân tích,
đánh giá, so sánh và điều chỉnh các quy phạm pháp luật hiện hành nhằm bảo vệ, bảo
tồn các loài động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam.
Qua nghiên cứu lý luận đến thực tiễn vấn đề bảo vệ động vật rừng tại Việt
Nam nói riêng và trên thế giới nói chung, đề tài “Pháp luật về bảo vệ động vật rừng
nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam” sẽ cung cấp những cơ sở lý luận và thực tiễn,
học tập kinh nghiệm của các quốc gia khác, chỉ rõ nguyên nhân, lý giải những tồn
tại, vướng mắc nhằm tìm ra những giải pháp giúp hoàn thiện pháp luật bảo vệ động
vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ở Việt Nam.
2. Tình hình nghiên cứu đề tài
Trên phương diện nghiên cứu nói chung và với phạm vi luận văn thạc sĩ luật
học nói riêng, đến nay, đề tài là một lĩnh vực khá mới mẻ và chưa có nhiều đề tài,
công trình nghiên cứu khoa học đề cập tới.
Liên quan đến lĩnh vực bảo vệ động vật hoang dã tại Việt Nam, đã có nhiều
công trình nghiên cứu như: Luận văn thạc sĩ Luật học của Bùi Thị Hà, Khoa Luật –
Đại học Quốc gia Hà Nội, năm 2015: “Pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã ở
Việt Nam”; bài nghiên cứu “Những vướng mắc, bất cập từ quy định về định giá tài
sản trong tố tụng hình sự” của ThS. Lê Văn Sua đăng trên Tạp chí Cảnh sát nhân
dân thứ Hai, 27/04/2015 (GMT+7); bài nghiên cứu “Áp dụng thực thi pháp luật liên
quan đến các loài động vật hoang dã nguy cấp, quý, hiếm” của tác giả Trần Trọng

hiếm Trên cơ sở kế thừa các kết quả từ những công trình nghiên cứu trên, người
viết nhận thấy việc nghiên cứu một cách hệ thống các quy định của pháp luật và
thực trạng pháp luật bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm là hết sức cần thiết
và có ý nghĩa trên thực tiễn.
3. Đối tƣợng và phạm vi nghiên cứu
Đối tượng nghiên cứu của đề tài là các quy định pháp luật về bảo vệ động vật
rừng nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam.
Với đối tượng nghiên cứu trên, phạm vi nghiên cứu của đề tài về mặt nội
dung bao gồm nghiên cứu những quy định của pháp luật về quản lý động vật rừng
nguy cấp quý hiếm; gây nuôi động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm; xuất, nhập khẩu
động vật rừng nguy cấp, quý hiếm và xử lý vi phạm trong lĩnh vực bảo vệ động vật
rừng nguy cấp, quý, hiếm tại các văn bản luật và văn bản dưới luật, nghiên cứu thực

3


trạng thực hiện pháp luật hiện hành. Luận văn cũng có đề cập đến kinh nghiệm quốc
tế điều chỉnh pháp luật trong lĩnh vực này. Trên cơ sở đó, luận văn đưa ra đánh giá
pháp luật và những khuyến nghị cụ thể nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật về bảo
vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ở Việt Nam. Về mặt thời gian, luận văn
nghiên cứu các quy định pháp luật và thực trạng pháp luật vào thời điểm thực hiện
luận văn. Luận văn tập trung nghiên cứu hệ thống pháp luật Việt Nam và chỉ khái
quát kinh nghiệm của một số quốc gia trên quốc tế nhằm rút ra bài học kinh nghiệm
cho Việt Nam, hướng tới hoàn thiện quy định pháp luật Việt Nam về bảo vệ động
vật rừng nguy cấp, quý, hiếm.
4. Mục đích nghiên cứu
Luận văn được xây dựng nhằm mục đích làm rõ những vấn đề sau:
 Luận giải cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hoàn thiện pháp luật về
bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm;
 Phân tích thực trạng pháp luật về bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý,

6. Tính mới và những đóng góp của đề tài
Mặc dù đã có nhiều đề tài nghiên cứu liên quan đến pháp luật bảo vệ động vật
hoang dã hay bảo vệ đa dạng sinh học nhưng đề tài này không trùng lặp với những đề
tài nghiên cứu trước đó vì đề tài tập trung nghiên cứu pháp luật về bảo vệ động vật
rừng nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam. Luận văn đã có những đóng góp cụ thể sau:
-

Về tư liệu: Hệ thống hóa các tư liệu, tài liệu, văn bản pháp lý về hoạt động
bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm tại Việt Nam.

-

Về nội dung:

Thứ nhất, khái quát hóa các quy định pháp luật về bảo vệ động vật rừng nguy
cấp, quý, hiếm tại Việt Nam; đưa ra bức tranh toàn cảnh về pháp luật điều chỉnh
lĩnh vực này.
Thứ hai, thông qua nghiên cứu thực trạng quy định pháp luật hiện hành, luận văn
đối chiếu với thực trạng thực hiện pháp luật để phân tích, đánh giá, tìm ra những bất
cập trong các quy định về bảo vệ động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm ở Việt Nam.
Luận văn cũng nghiên cứu, đối chiếu kinh nghiệm điều chỉnh pháp luật của một số
quốc gia trên thế giới.

5


Thứ ba, qua việc nghiên cứu về lý luận cũng như thực tiễn pháp luật, luận văn đề
xuất một số kiến nghị cho việc hoàn thiện pháp luật về bảo vệ động vật rừng nguy
cấp, quý, hiếm tại Việt Nam hiện nay.
7. Bố cục của luận văn

Hai là tính quý, hiếm của loài động vật rừng thể hiện trong những đóng góp
quan trọng của loài đó đối với các lĩnh vực của cuộc sống.
Ba là tính nguy cấp của loài thể hiện ở số lượng loài còn ít trong tự nhiên hoặc
có nguy cơ bị tuyệt chủng.
Bốn là loài động vật đó phải được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp
luật hiện hành của Việt Nam, cụ thể là nằm trong Danh mục các loài động vật rừng
nguy cấp, quý, hiếm.
Sau đây, chúng tôi sẽ phân tích các thành tố cấu thành nên khái niệm này như sau:
Thứ nhất, động vật rừng là các loài động vật có môi trường sống nằm trong
hệ sinh thái rừng. Đây là một hệ sinh thái điển hình với tổng diện tích chiếm đến 1/3

7


diện tích đất liền của Trái đất, khoảng 40 triệu km2 [60]. Với diện tích bao phủ lớn
như vậy, rừng là môi trường sống lý tưởng cho sự phát triển đa dạng của các loài
động vật và thực vật. Khi xem xét khái niệm động vật rừng, cần phân biệt khái niệm
này với một số thuật ngữ khác thường gặp như ĐVHD, động vật nuôi, động vật thủy
sinh, và các loài chim di cư. Theo Wikipedia Bách khoa toàn thư mở thì ĐVHD là
các loài động vật sống trong tự nhiên ở khắp mọi nơi trên trái đất, trong các hệ sinh
thái đa dạng như sa mạc, đồng bằng, rừng núi, đại dương… và chưa được thuần hóa
[79]. So với khái niệm động vật rừng, khái niệm ĐVHD có nội hàm rộng hơn, theo
đó ĐVHD bao hàm cả động vật rừng và nhiều loài động vật khác trong tự nhiên.
Trong khi đó, động vật nuôi, khác với hai khái niệm trên, được dùng để chỉ các loài
động vật đã được con người thuần hóa vì mục đích hữu dụng hay thương mại.
Cũng theo Wikipedia Bách khoa toàn thư mở, động vật thủy sinh bao gồm loài có
xương sống và không xương sống sống chủ yếu dưới nước trong quãng đời của chúng
[80]. Còn từ điển biology-online định nghĩa, động vật thủy sinh là các loài động vật
sống trong các môi trường nước khác nhau như đại dương, biển, sông, hồ, ao… [54]
Mặc dù vậy, cần lưu ý rằng các loài thủy sinh sống ở các sông, suối nằm trong rừng

tế, khoa học, môi trường được giải thích trong Điều 6 Nghị định của Chính phủ số
160/2013/NĐ-CP ngày 12 tháng 11 năm 2013 về tiêu chí xác định loài và chế độ
quản lý loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm, được ưu tiên bảo vệ. Cụ thể,
một loài có giá trị đặc biệt về kinh tế khi loài đó mang lại nguồn lợi kinh tế cao khi
được đem ra giao dịch trên thị trường. Giá trị đặc biệt về khoa học được thể hiện ở
chỗ loài đó mang nguồn gen quý, hiếm để bảo tồn và chọn tạo giống. Còn giá trị đặc
biệt về môi trường là khi loài đó giữ vai trò quyết định trong việc duy trì sự cân bằng
sinh thái; hoặc có tính đại diện hay tính độc đáo của khu vực địa lý tự nhiên [9, Điều
6]. Có thể thấy, yếu tố tính quý, hiếm và tính nguy cấp của loài có sự tác động qua lại
lẫn nhau. Loài động vật rừng mang trong mình những giá trị đặc biệt về kinh tế, khoa
học, hay môi trường chắc chắn sẽ là đối tượng bị con người khai thác nhiều hơn trong
tự nhiên, dẫn đến khả năng tuyệt chủng cao hơn các loài thông thường khác. Ngược
lại, nếu loài đó có số lượng còn ít trong tự nhiên, đang phải đối mặt với nguy cơ tuyệt
chủng mà nguyên nhân không phải do sự tác động của con người mà là các thảm họa
từ tự nhiên gây ra thì loài đó cũng đương nhiên mang giá trị đặc biệt trong việc bảo

9


tồn nguồn gen, bảo tồn đa dạng sinh học và hệ sinh thái, do vậy, nếu đem ra giao dịch
trên thị trường, cũng sẽ mang lại giá trị cao về kinh tế.
Thứ tư, về danh mục động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm theo pháp luật Việt
Nam. Hiện nay ở Việt Nam, Sách đỏ Việt Nam là tài liệu khoa học trong đó công bố
danh sách các loài động vật và thực vật ở Việt Nam thuộc loại quý, hiếm, đang bị
giảm sút số lượng, có nguy cơ tuyệt chủng hoặc đã tuyệt chủng trong tự nhiên. Mặc
dù vậy, đây chỉ là tài liệu dùng để tra cứu, nâng cao nhận thức của người dân về đa
dạng sinh học và mang tính tham khảo tạo căn cứ cho Nhà nước xây dựng các văn
bản pháp luật liên quan đến tài nguyên sinh vật chứ không hề có hiệu lực pháp lý
hay nói cách khác, không phải tất cả các loài động vật có tên trong Sách đỏ sẽ được
pháp luật bảo vệ như một loài động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Theo quy định


Loài nguy cấp, quý, hiếm đƣợc

Động vật rừng nguy cấp, quý,

ƣu tiên bảo vệ

hiếm

Khái niệm Loài nguy cấp, quý, hiếm được Loài động vật rừng nguy cấp, quý,
ưu tiên bảo vệ là loài hoang dã, hiếm là loài động vật có giá trị đặc
giống cây trồng, giống vật nuôi, biệt về kinh tế, khoa học và môi
vi sinh vật và nấm đặc hữu, có trường, số lượng còn ít trong tự
giá trị đặc biệt về khoa học, y tế, nhiên hoặc có nguy cơ bị tuyệt
kinh tế, sinh thái, cảnh quan, môi chủng thuộc Danh mục các loài
trường hoặc văn hóa - lịch sử mà động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm
số lượng còn ít hoặc bị đe dọa do Chính phủ quy định chế độ
tuyệt chủng.
Đa dạng
loài

quản lý, bảo vệ.

Bao gồm cả động vật, thực vật, Chỉ bao gồm động vật rừng
vi sinh vật, nấm

Địa điểm

Phân bố đa dạng ở nhiều môi Chỉ phân bố ở rừng


quản lý loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm, được ưu tiên bảo vệ)
Từ bảng 1.1, có thể thấy loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu tiên bảo vệ có sự đa
dạng cả về loài lẫn về môi trường phân bố, do vậy giá trị đặc biệt của loài cũng được
mở rộng ra nhiều lĩnh vực hơn so với động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Tuy nhiên,
yếu tố tình trạng loài chưa được làm rõ giữa hai khái niệm. Mặc dù Điều 5 Nghị định
số 160/2013/NĐ-CP ngày 12 tháng 11 năm 2013 về tiêu chí xác định loài và chế độ
quản lý loài thuộc Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm, được ưu tiên bảo vệ có nêu ra
tiêu chí xác định loài có số lượng cá thể còn ít hoặc đang bị đe dọa tuyệt chủng,
nhưng các tiêu chí này lại được căn cứ theo tiêu chuẩn của Sách đỏ IUCN về tình
trạng “nguy cấp” của loài, do đó, tiêu chí này cũng có thể được áp dụng cho nhóm
động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Còn trong Nghị định số 32/2006/NĐ-CP ngày 30
tháng 3 năm 2006 về Quản lý thực vật rừng, động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm lại
không nêu rõ tiêu chí xác định loài động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm mà chỉ quy
định trách nhiệm theo dõi diễn biến động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm. Theo đó,
UBND các cấp sau khi theo dõi, thống kê, đánh giá và tổng hợp tình trạng động vật
rừng thuộc địa phương sẽ báo cáo lên BNN-PTNT, BNN-PTNT phối hợp với
BTNMT tổng hợp tình trạng của toàn quốc và lập nên Danh mục Động vật rừng nguy
cấp, quý, hiếm. Do không có tiêu chí phân loại cụ thể mà có rất nhiều loài động vật
đồng thời nằm trong cả hai danh mục: Danh mục loài nguy cấp, quý, hiếm được ưu
tiên bảo vệ ban hành kèm theo Nghị định số 160/2013/NĐ-CP và Danh mục các loài
động vật rừng nguy cấp, quý, hiếm được ban hành kèm theo Nghị định số
32/2006/NĐ-CP, gây khó khăn trong việc thực thi pháp luật.
Ngoài ra, theo mức độ nguy cấp, còn có sự phân biệt giữa động vật rừng nguy
cấp, quý, hiếm với động vật rừng thông thường. Tại Thông tư số 90/2008/TT-BNN
12


của BNN-PTNT: Hướng dẫn xử lý tang vật là động vật rừng sau khi xử lý tịch thu,
Mục II Giải thích một số từ ngữ có nhắc đến khái niệm “động vật rừng thông
thường”. Theo đó, các nhà làm luật đã dùng phương pháp loại trừ để định nghĩa


13