BỌYTE
TRLIỜNG ĐẠI HỌC Y Dược THÁI
BÌNH

«^>03

LÊ HỒNG TRƯỜNG

NGHIÊN CỨtJ ĐẶC ĐIỂM DỊCH SỞI,
CÔNG TÁC PHÒNG CHỐNG DỊCH VÀ KIẾN THỨC,
THỤC HÀNH CỦA BÀ MẸ VỀ BỆNH SỞI
TẠI HUYỆN MƯÒNG LA TỈNH SƠN LA NĂM 2014

LUẬN ÁN BÁC SĨ CHUYÊN KHOA CẤP II

THÁI BÌNH2014


Bũ YTŨ
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y Dược THÁI BÌNH
&4Ả 1

LÊ HỒNG TRƯỜNG

NGHIÊN CỨU ĐẶC ĐIỂM DỊCH SỎI,
CÔNG TÁC PHÒNG CHỐNG DỊCH VÀ KIẾN THỨC,
THỤC HÀNH CỦA BÀ MẸ VÈ BỆNH SỞI
TẠI HUYỆN MƯỜNG LA TỈNH SƠN LA NĂM 2014

Chuyên ngành: Quản lý Y tế
Mã số: CK 62.72.76.05

tể

huyện Mường La, các diều tra viên, cán bộ nhân viên 5 trạm y tế xã và sự họp
tác
của các bà mẹ có con dưới 5 tuổi tại 5 xã nghiên cứu đã nhiệt tình giúp đồ,
tạo

điều

kiện cho tôi trong quả trình học tập, thu thập thông tin để luận án hoàn thành


đúng
tiến độ..
Cuối cùng, tôi xin gửi tẩm lòng ân tình tới Gia đình, bạn bè của tôi là
nguồn
động viên và truyền nhiệt huyết để tôi hoàn thành khóa học.
Thái Bình, tháng 10 năm 2014
Lê Hồng Truông


Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi. Các sô
liệu,

kêt

quả nêu trong luận văn là trung thực và chưa từng được đăng tải trên bất kỳ
một
phương tiện thông túi nào.
Tác giả luận án


(World Health Organization) Tổ chức Y tế Thế giới



TÀI LIỆU THAM
KHẢO
PHU LỤC


DANH MỤC BẢNG


9

ĐẶT VẤN ĐỀ
Bệnh sởi là một bệnh sốt phát ban cấp tính do vi rút sởi gây ra. Là một
bệnh nhiễm vi rút thường gặp nhất, bệnh lây qua đường hô hấp, khả năng lây
bệnh rất cao và phổ biến ờ trẻ em [19],[21 ].
Vi rút sởi lưu hành trên thế giới chỉ có một typ kháng nguyên duy nhất,
vì thế sau khi mắc bệnh, người bệnh sẽ có miễn dịch bền vững suốt đời.
Chính nhờ đặc điểm này, vacxin sởi đã đóng vai trò then chốt trong công cuộc
phòng chống bệnh sởi [6][21],[29].
Việc sử dụng vacxin sởi để tiêm chủng rộng rãi cho trẻ em dưới 1 tuổi
trong nhiều năm qua đã góp phần làm giảm tỷ lộ mắc, chết và số vụ dịch sởi.
Tuy nhiên, theo ước tính của Tố chức y tế thế giới hàng năm trên thế giới vẫn
có khảng 36,5 đến 45 triệu trường hợp mắc và khoảng trên 1 triệu trường hợp
chết do mắc sởi [29],[37],[41].
Trong năm 1980 toàn quốc có 86.901 ca bệnh sói được báo cáo. Năm
1982 có 471 trẻ tử vong do bệnh sởi. Chương trình TCMR được triển khai từ

một số yếu tố liên quan từ đó đưa ra các biện pháp can thiệp chính xác và

hiệu quả. Chính vì vậy chúng tôi triển khai nghicn cứu đề tài: “Nghiên cứu
đặc điếm dịch sởi, công tác phòng chống dịch và kiến thức, thực hành của
bà mẹ về bệnh sởi tại huyện Mường La tỉnh Sơn La năm 2014.
MỤC TIÊU NGHIÊN cứu


11

1. Mô tả một số đặc điềm dịch tễ học dịch sởi và công tác đáp ứng
phòng chống dịch tại Huyện Mường La, tỉnh Sơn La năm 2014.
2. Đánh giá kiến thức, thực hành của bà mẹ có con dưới 5 tuổi về
phòng chống bệnh sởi tại các địa bàn nghiên cứu.


12

Chuong 1
TỎNG QUAN

1.1. Dich tễ hoc bênh sỏi và chẩn đoán bênh sởi
••••

1.1.1. Một số đăc điểm bênh sởi.
•••

- Khải niệm: Bệnh sởi (measles) là một bệnh sôt phát ban cấp tính do vi
rút sởi (Morbillivirus) gây ra. Bệnh có tính lây truyền rất cao và phố biến ở
trẻ em [ 19],[21 ].

14

Tương ứng có 3 kháng nguyên nói trên có 3 kháng thể được hỉnh thành.
Kháng thể ức chế ngưng kết hồng cầu được phát hiện 2-3 ngày sau khi phátban
hiệu giá của chúng tăng lên nhanh và trong vài ngày đã lên 1/256 đên

1/512 nhưng chúng lại hạ rất từ từ, sau 1 năm chúng mới giảm từ 'Á độ pha
loãng và thường vẫn còn thấy tỉ lệ 1/16 đến 1/32 kháng thể từ 10-15 năm sau
khi mắc bệnh. Còn kháng thể làm chệch bổ thế cũng xuất hiện ngay những
ngày đầu của phát ban. 10-15 ngày sau đạt tỉ lệ cao và tồn tại rất lâu. Tương
tự đối với kháng thề trung hòa tỉ lệ cũng theo đường tiến triển nhưng hàm
lượng ít hơn [14],[19].
- Đổi tượng mắc sởi:
• Tất cả những người chưa có miễn dịch với sởi đều có nguy cơ mắc bệnh.
• Tại Việt Nam, nhóm có nguy cơ mắc sởi là: Trẻ nhỏ do không còn
miễn dịch từ mẹ truyền sang nhưng chưa được tiêm vắc xin; trẻ đã tiêm vắc
xin nhưng chưa có đáp ứng miền dịch; thanh niên do chưa từng mắc sởi hoặc
tiêm vắc xin trước đây. Do vậy, các nhóm đối tượng này cần được báo vệ
bàng tiêm vắc xin sởi.
• Việc ngừng cung cấp dịch vụ tiêm chủng do bất kỳ nguyên nhân nào,
sổng ớ nơi có mật độ dân số quá đông cũng là những yếu tố làm tăng cao
nguy cơ mắc sởi.
- Lâm sàng bệnh sởi:
• Thể lâm sàng điển hình.
Bệnh sởi điển hình được diễn biến qua 4 thời kỳ:
- ủ bệnh: Thời kỳ này kéo dài 0 7 - 2 1 ngày, trung binh khoảng 10-12
ngày, người bệnh thường không có biếu hiện gì, một số ít trường hợp có thể
có sốt nhẹ, mệt mói, chán ăn hoặc rối loạn tiêu hóa.




khi ban sởi bay thường đố lại các mảng sắc tố hơi sầm màu trên da tạo nên
hình ảnh (vằn da hổ) tồn tại khoảng 1 tuần, tiếp đó là giai đoạn bong vảy; vảy
nhò như cám. Đây là giai đoạn bệnh nhân hồi phục dần nếu không xảy ra các
biến chứng của bệnh.
* Thể không điển hình


17

Thể này gặp ở một số trường hợp như: trẻ em dưới 6 tháng tuổi: những
người có miễn dịch không hoàn toàn như những trường hợp nhiễm vi rút sởi ở

người đã được tiêm vacxin sởi chét hoặc đã tiêm Gamma Globulin trong 8ngày
đâu sau khi bị lây nhiêm vi rút. Lâm sàng diên biên nhẹ (sôt nhẹ, ban
thoáng qua). Để phát hiện và xác định bệnh sởi thể này cần xét nghiệm huyết
thanh học.
* Thể sởi ác tỉnh.
Bệnh sởi ác tính tiến triển nhanh đến tử vong, thường xây ra ớ cuối giai
đoạn khởi phát hoặc trong lúc phát ban, với thế này ngay từ đầu các triệu
chứng đã nặng và chuyển sang các thể nguy kịch như: Thể trụy tim mạch, thể
ngạt và thể xuất huyết [14],[19],[27],[53].
1.1.2. Biến chứng của bệnh sởi.
Bệnh sởi nghiêm trọng là do các biến chứng của nó và là nguyên nhân
gây tử vong, thông thường các biến chứng hay xảy ra ớ thời kỳ ban bay. Biến
chứng thường gặp nhất là biên chứng về hô hấp, rồi đến viêm tai giữa, ỉa
cháy, suy dinh dưỡng, mù lòa và các biên chứng thần kinh....Đến nay, biến
chứng sau khi mắc sởi vần là một vấn đề lớn ở các nước đang phát triển.
1.1.2.1 Biến chứng về hô hấp
Vi rút sởi tấn công hệ hô hấp gây viêm nhiễm và tạo điều kiện cho bội

yếu là di chứng tâm thần, tý lệ khoảng 20 - 50%.
* Viêm não xơ cứng lan tỏa bán cấp (SSPE)
SSPE là biến chứng muộn, rất hiếm xảy ra (tỉ lệ 1/300.000 trường hợp
sởi). SSPE thường xảy ra ở trẻ có tiền sử mắc sởi từ một vài năm trước đó
hoặc có thể lâu hơn nữa. Bệnh tiến triển từ từ, suy giảm nhanh chóng về tinh
thần và chức năng vận động. Ban đầu thường xuất hiện thay đổi về tính tình
hoặc khả năng học tập và cuối cùng đi đến mất trí, thường dần đến tử vong
trong vòng một vài năm. Đến nay, nhiều tác giả vẫn tiếp tục nghiên cứu về vai
trò của hệ thống miễn dịch trong bệnh SSPE.
Ngoài các dạng trên còn có thể gặp các dạng biến chứng khác của hệ
thần kinh trung ương (tuy rất hiếm) như viêm tủy, viêm thần kinh chức năng
bao gồm cả thần kinh ngoại biên như hội chứng Gullain - Barrée...
ỉ. 1.2.3. Biến chứng tiêu hỏa
- Viêm miệng: Loét lở miệng, gây sốt, đau, rối loạn tiêu hóa tới vài tuần.
Đôi khi gặp cả viêm hoại tử và có thể bị nhiễm khuẩn huyết.
- ia chảy: Hay gặp, có thể gây mất nước cấp tính ở trẻ nhỏ.


20

1.1.2.4. Các biến chứng khác
- Viêm màng tiếp hợp, viêm tai giữa, viêm cơ tim (hiếm gặp), xuất huyết
(do giảm tiểu cầu tạm thời). Trong những bệnh nhiệm trùng phối hợp như sởi
- ho gà, sởi - lao...bệnh sởi làm giảm sức đề kháng và tạo điều kiện cho các
bệnh phối hợp tiến triển nặng thêm.


21

- Biên chứng xa của bệnh sởi là suy dinh dưỡng, còi xương, nó là cơ hội



23

+ Viêm não, viêm tùy: sốt, đau đầu, co giật, hôn mê, có thế xuất hiện
nhiều tuần-tháng sau bệnh sởi; có thể gây tử vong hoặc di chứng thần kinh.
+ Tiêu hóa: viêm dạ dày-ruột, viêm ruột thừa, viêm hạch mạc treo; viêm
gan (tăng men gan đơn thuần).
+ Hiếm gặp: viêm cơ tim, viêm cầu thận, xuất huyết giám tiểu cầu; cao
hoạt động có thể xuất huyết sau sởi.
+ Tỷ lệ tử vong có thể lên tới 10% ở trẻ suy dinh dưỡng, trẻ suy giảm
miền dịch (nhiễm HIV).
Sởi không điển hình
Xuất hiện ở trẻ/ người có miễn dịch một phần với sởi (sau tiêm phòng
vaccine sởi chết hoặc huyết thanh kháng sởi, có kháng thể từ mẹ).
- Ban xuất hiện từ chân tay, lan lên thân và mặt.
- Dạng ban: mụn phỏng, xuất huyết.
- Phù chân tay.
- Thân nhiễm phổi, tràn dịch màng phổi.
+ Môt số dang sởi đăc biêt:
Sởi ở người suy giảm miễn dịch tế bào:
- Có thể không kèm phát ban.
- Biến chứng nặng: viêm phổi tiên phát do sởi, viêm não; HIV tiến triển
nhanh đến AIDS.
Sởi ở người lớn:
- Biểu hiện nặng hơn: sốt cao, ban dầy hơn.
- Hay gặp biến chứng đường hô hấp, bội nhiễm vi khuẩn.
Như vậy, chấn đoán bệnh sởi dựa vào các đặc điổm dịch tễ, triệu chứng
lâm sàng và xét nghiệm.