4
Luận án tập trung tìm hiểu nghệ thuật châm biếm của tiểu thuyết Nho lâm
ngoại sử dựa trên ba phương diện: Loại hình châm biếm, nghệ thuật châm biếm
qua hệ thống nhân vật và phương thức châm biếm.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
Trong phạm vi nghiên cứu của đề tài này, chúng tôi tập trung nghiên cứu
toàn bộ tác phẩm Nho lâm ngoại sử đã được dịch và xuất bản tại Việt Nam:
Chuyện làng nho Phan Võ - Nhữ Thành dịch, NXB Văn học, 1989. Ngoài ra,
khi chứng minh cho các luận điểm đã nêu chúng tôi sẽ khảo sát thêm một số tác
phẩm khác như Liêu Trai chí dị, Hồng Lâu Mộng, truyện ngắn của Lỗ Tấn, Việc
làng, Lều chõng, Số đỏ... để làm rõ hơn nghệ thuật châm biếm của nhà văn Ngô
Kính Tử.
4. Phương pháp nghiên cứu
Chúng tôi thực hiện luận án này dựa trên sự phối hợp của nhiều phương
pháp nghiên cứu, trong đó phương pháp hệ thống hóa là chủ đạo. Đồng thời
chúng tôi sử dụng một số phương pháp sau:
- Phương pháp liên ngành: Sử dụng các khái niệm và thành tựu của các
ngành khoa học có liên quan như: Sử học, tâm lý học, mĩ học, văn hóa học… để
nghiên cứu sâu hơn, làm nổi bật đặc điểm của nghệ thuật châm biếm trong Nho
lâm ngoại sử.
- Phương pháp loại hình: Dựa vào các đặc đặc điểm chung, các kiểu hoặc
mô hình tổng quát của đối tượng trong tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử chúng tôi

giả có cái nhìn so sánh, đối chiếu với các tác giả, tác phẩm của văn học Việt
Nam và Trung Quốc trong các giai đoạn phát triển khác nhau của lịch sử văn
học, qua đó thấy được thời kì phát triển đỉnh cao của văn học cổ điển Trung
Hoa, nền văn học dù trong thời kì nào cũng đóng góp cho nhân loại những kiệt
tác, có sức sống muôn đời, trường tồn với thời gian.
6. Cấu trúc luận án
Ngoài các phần mở đầu, kết luận, thư mục tài liệu tham khảo, phụ lục,
phần nội dung chính của luận án được trình bày trong 4 chương:


6
Chương 1. Tổng quan về vấn đề nghiên cứu
Chương 2. Loại hình châm biếm của Nho lâm ngoại sử
Chương 3. Nghệ thuật châm biếm qua hệ thống nhân vật
Chương 4. Phương thức châm biếm trong Nho lâm ngoại sử
Quy ước trình bày luận án:
- Trích dẫn tài liệu tham khảo: Trong ngoặc vuông, đứng đầu là số thứ tự
tài liệu tham khảo trong Thư mục tài liệu tham khảo của luận án, sau đó là số
trang được trích dẫn, ví dụ [2; 268].


7
Chương 1. TỔNG QUAN VỀ VẤN ĐỀ NGHIÊN CỨU
1.1. Tình hình nghiên cứu Nho lâm ngoại sử
1.1.1. Quan điểm của các học giả Trung Quốc
Các nhà nghiên cứu Trung Quốc đứng dưới nhiều góc độ khác nhau như
xã hội hoặc dựa trên các yếu tố chính trị, lịch sử… để đánh giá về nội dung và
nghệ thuật của Nho lâm ngoại sử. Từ quan điểm xuất phát đó, họ chỉ ra những
điểm tiến bộ và hạn chế của nhà văn Ngô Kính Tử.
* Giai đoạn trước thế kỷ XX

trong Trung Quốc tiểu thuyết sử lược khẳng định Nho lâm ngoại sử là tiểu thuyết
châm biếm xã hội đầu tiên, về mặt này, từ xưa đến nay nó vẫn vô địch. Bên cạnh
đó, những dấu hiệu đầu tiên về kết cấu nghệ thuật tác phẩm cũng được ông nhận
định: “Nho lâm ngoại sử là bức tranh được ghép bằng các mảnh giấy vụn... Tác
phẩm không có một cốt truyện hoàn chỉnh, mạch lạc, có đầu có đuôi, nhân vật cứ
xếp hàng mà đến, người đến thì chuyện bắt đầu, người đi thì chuyện cũng hết”
[90; 230]. Vào những năm 30 của thế kỷ XX, nhà viết kịch Tào Ngu cho rằng
Nho lâm ngoại sử là một sáng tạo về kết cấu tiểu thuyết. Theo đó, "kết cấu của
tiểu thuyết có thể có kết cấu cắt dọc (theo số phận) và kết cấu cắt ngang (theo bề
mặt cuộc sống)" [93; 107]. Có thể nói, những năm đầu thế kỷ XX cùng với Lỗ
Tấn, Tào Ngu là một trong những người đầu tiên bàn đến nghệ thuật kết cấu tiểu
thuyết Nho lâm ngoại sử, tuy còn sơ khai nhưng những nhận định của nhà viết
kịch Tào Ngu đã được các nhà nghiên cứu sau này kế thừa và phát triển. Bài viết
Tính tư tưởng và tính nghệ thuật Nho lâm ngoại sử của nhà nghiên cứu Mạnh
Chu in trong sách Minh Thanh tiểu thuyết nghiên cứu luận văn tập, NXB nhân
dân văn học - Bắc Kinh 1959 đã đi sâu vào nội dung tư tưởng và nghệ thuật của
tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử. Những quan điểm, nhận định của Mạnh Chu bổ
sung vào kho nghiên cứu Nho lâm ngoại sử dưới góc độ xã hội học.
Nhìn chung, giai đoạn từ đầu thế kỷ XX tới cuối những năm 50, việc
nghiên cứu nội dung và nghệ thuật Nho lâm ngoại sử còn rất hạn chế, những bài
viết chuyên sâu về nghệ thuật chưa tương xứng với giá trị của Nho lâm ngoại sử.


9
Tuy nhiên, những nghiên cứu bước đầu đã tạo tiền đề vững chắc cho những khảo
cứu toàn diện hơn về tác phẩm trong các giai đoạn tiếp theo.
* Giai đoạn từ những năm 60 đến hết thế kỷ XX
Từ những năm 60 của thế kỷ XX, tình hình nghiên cứu Nho lâm ngoại sử
đã có nhiều chuyển biến tích cực bởi những chuyên luận, công trình, bài báo đã
nghiên cứu chuyên sâu về nội dung và nghệ thuật. Vào những năm 60 của thế kỷ

hơn, cùng nhau kiến tạo nên một tượng đài bất hủ trong lịch sử tiểu thuyết Trung
Quốc - Nho lâm ngoại sử” [142; 79].
* Giai đoạn những năm đầu thế kỷ XXI
Đầu thế kỷ XXI cho đến nay, việc nghiên cứu Nho lâm ngoại sử diễn ra trên
nhiều khía cạnh khác nhau: từ nội dung, nghệ thuật đến cuộc đời, con người nhà
văn Ngô Kính Tử; những yếu tố tác động, ảnh hưởng đến tài năng nghệ thuật của
tác giả trong quá trình sáng tác Nho lâm ngoại sử. Trương Quốc Phong trong Tiểu
thuyết sử thoại các thời đại Trung Quốc đã khẳng định: "Nho lâm ngoại sử là tác
phẩm phúng thích đồ sộ" [56; 199]. Một số bài viết tiêu biểu như Thử bàn về vấn
đề tư tưởng trong tiểu thuyết của Ngô Kính Tử (試論“思想家的小說”的作者吳
敬梓的思想, 陳美林, 東南大學學報 (哲學社會科學版, 2002 年 06 期; 92-98
頁), Trần Mĩ Lâm cho rằng: “Tư tưởng Ngô Kính Tử chịu ảnh hưởng sâu sắc của
Nho giáo và truyền thống văn hóa gia đình. Bên cạnh đó thực tế cuộc sống và sự
trải nghiệm bản thân trong xã hội đương thời đã hình thành tư tưởng dân chủ của
nhà văn. Phong cách viết đậm chất hiện thực, giọng điệu châm biếm, đả kích thể
hiện vốn kiến thức uyên thâm và am hiểu cuộc sống tường tận của tác giả đã tạo
nên nét đặc sắc riêng của văn chương Ngô Kính Tử” [124; 92]. Bàn về hình tượng
châm biếm Vương Ngọc Huy, tác giả Kiều Quang Huy trong bài viết Sự hình
thành và tiếp nhận của hình tượng Vương Ngọc Huy trong Nho lâm ngoại sử
(《儒林外史》中王玉輝形象的生成和接受,《東南大學學報(哲學社會科學


13
版)》,喬光輝, 2004 年 05 期, 105-110 頁) nhận định: “Vương Ngọc Huy là mẫu
nhân vật không thể tách rời khỏi thực tế của cuộc sống, Ngô Kính Tử đã xây dựng
thành công nhân vật từ nguyên mẫu có thật ngoài đời. Một kiểu mẫu đại diện cho
cách hành xử mang nặng tính hủ nho, ấu trĩ, dồn người thân của mình đến tận cùng
của cái chết. Xã hội đương thời đã đẻ ra những kì hình quái trạng như thế, điều
quan trọng là chúng lại được cổ súy, chấp thuận và khích lệ tinh thần” [113; 105].
Luận án tiến sĩ Một cách giải thích mới cuốn tiểu thuyết Nho lâm ngoại sử

ngoại sử trong lịch sử tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa được xem là cuốn tiểu
thuyết tư tưởng. Tư tưởng của Ngô Kính Tử rất phong phú nhưng tương đối phức
tạp. Ông chịu ảnh hưởng của truyền thống văn hóa dân tộc, của truyền thống Nho
giáo, bên cạnh đó bản thân Ngô Kính Tử ngâm mình trong cuộc sống hiện thực
đầy cay đắng, từ chỗ tôn sùng, mong muốn góp sức cho triều đình đến sự đoạn
tuyệt hiện tại, quay lưng, đả phá bức tường phong kiến lạc hậu, lỗi thời.
Một số luận văn đi sâu khảo cứu nội dung, chủ đề, nghệ thuật của Nho lâm
ngoại sử. Có thể kể đến luận văn thạc sỹ Phân tích hình tượng nhân vật trong
Nho lâm ngoại sử (2007) (《儒林外史》人物形象析論, 戴明玉, 玄奘大學)
của Đới Minh Ngọc khai thác ở các tuyến nhân vật, đi sâu phân tích từng khuôn
mẫu, tính cách, ngôn ngữ, của nhân vật, qua đó chỉ ra sự châm biếm của tác giả
Ngô Kính Tử đối với tầng lớp trí thức quan lại phong kiến đương thời. Luận văn
thạc sỹ Phê bình đạo đức của tầng lớp sĩ tử trong Nho lâm ngoại sử (2009) (《儒
林外史》士階層的道德批評, 姚欽, 內蒙古師範大學) của Diêu Khâm khai
thác khía cạnh đạo đức phong kiến trong Nho lâm ngoại sử, phân chia các tuyến
nhân vật, giải thích nguyên nhân của sự suy đồi, xuống dốc đạo đức của các giai
tầng trong xã hội đương thời. Nghiên cứu lớp nhân vật nữ trong tác phẩm, luận
văn thạc sỹ Hình tượng nhân vật nữ trong Nho lâm ngoại sử (2009) (《儒林外
史》女性形象研究, 崔晨, 新疆師範大學, 2009 年) của Thôi Thần không tập
trung nghiên cứu tầng lớp nho sĩ lụi tàn của rừng nho tha hóa mà tập trung tìm


15
hiểu về ý nghĩa, giá trị những người phụ nữ trong Nho lâm ngoại sử. Trong luận
văn, tác giả dựa vào đặc điểm tính cách, vai trò của các nhân vật nữ trong xã hội
phân chia năm kiểu phụ nữ: kiểu phụ nữ tài năng, cá tính; kiểu phụ nữ truyền
thống; kiểu phụ nữ góa bụa; hình tượng người mẹ đức hạnh, giàu lòng hy sinh và
kiểu phụ nữ không trong sạch bán mình để kiếm sống (kĩ nữ). Năm kiểu phụ nữ
này chịu sự ảnh hưởng và chi phối của văn hóa truyền thống, đạo đức xã hội và ý
thức hệ phong kiến đương thời. Luận văn thạc sỹ Nghiên cứu miêu tả nhân vật và

nay. Những công trình nghiên cứu về nội dung và nghệ thuật tiểu thuyết Nho lâm
ngoại sử trên đây, các nhận định hoặc khái quát hoặc riêng lẻ nhưng cơ bản và
thống nhất, chúng tôi sẽ tiếp tục phát triển, bổ sung, giải quyết những vấn đề có
liên quan trong quá trình thực hiện đề tài luận án này.
1.1.2. Quan điểm của các học giả phương Tây
Những năm 60 của thế kỷ XX, Nho lâm ngoại sử nói riêng và tiểu thuyết
cổ điển Trung Hoa nói chung đã được dịch và giới thiệu tới đông đảo độc giả,
gây được nhiều sự chú ý trong giới học thuật Phương Tây. Người đi đầu trong
việc dịch và giới thiệu những tinh hoa văn học cổ điển Trung Quốc là giáo sư
C.T.Hsia với chuyên khảo The Classic Chinese Novel (1968) (Cornell University
East Asia Program). Trong chuyên khảo này, C.T.Hsia đã cung cấp cho độc giả
phương Tây cái nhìn sâu sắc hơn về sáu bộ tiểu thuyết cổ điển Trung Hoa (Tam
Quốc diễn nghĩa; Thủy hử, Tây du ký, Kim Bình Mai, Nho lâm ngoại sử, Hồng
lâu mộng) trên các bình diện về cấu trúc, nhân vật và chủ đề tư tưởng. Nhận định
về Nho lâm ngoại sử, C.T.Hsia cho rằng Nho lâm ngoại sử có một sự đổi mới
đáng kể phong cách nghệ thuật, nhà văn Ngô Kính Tử đã thay đổi cách viết so
với tiểu thuyết truyền thống, chính điều đó đã góp phần vào sự phát triển của tiểu
thuyết Trung Quốc sau này. Bên cạnh đó, rất nhiều các công trình nghiên cứu
riêng về Nho lâm ngoại sử thể hiện sự khởi sắc trong dịch thuật, nghiên cứu tác
phẩm ở các nước phương Tây. Lai Ming bàn về cấu trúc Nho lâm ngoại sử trong
bài viết The Novel of Social Satire:The Scholars (in A History of Chinese


17
Literature (New York: Capricon Books, 1966), pp.327-332) cho rằng: “Nho lâm
ngoại sử nói đúng ra, không thực sự là một cuốn tiểu thuyết, bởi tác phẩm không
có cốt truyện, chỉ là tập hợp của các câu chuyện lại với nhau, tác phẩm thiếu đi
tính toàn vẹn của cấu trúc” [155; 330]. Năm 1971, trong tiểu luận An Essay on the
Ju-lin wai-shih (A Journal to Comparatine Studies between Chinese and Foreign
Literatures, vol 11, pp.143-152) Wells, Henry W. đã có những đánh giá toàn diện,

nhân vật, những bức chân dung trào phúng, những “chú hề” của thời đại. Bên
cạnh đó ca ngợi, cảm thương cho thân phận những người phụ nữ, họ là những
nạn nhân của xã hội đương thời.
Marston Anderson khi nghiên cứu về nội dung tư tưởng, chủ đề của Nho
lâm ngoại sử trong bài viết The Scorpion in the Scholar's Cap: Ritual, Memory,
and Desire in Rulin waishih (in Cultute&Late in Chinese History Conventions,
Accommodations, and Critiques (California: Stanford University Press, 1997),
pp.259-267) cũng đưa ra quan điểm: “Nho lâm ngoại sử mục đích quan trọng
nhất không phải để cung cấp những lời khuyên về đạo đức mà việc sử dụng nghệ
thuật châm biếm nhằm khơi thức con người trước hiện thực của sự xuống cấp giá
trị đạo đức” [151; 265]. Bên cạnh đó, Marston Anderson cho rằng: “Ngô Kính Tử
muốn khôi phục lại nghi thức Nho giáo xưa, thể hiện lí tưởng của nền văn hóa
Trung Quốc cổ đại, lên án giá trị đạo đức đương thời” [151; 266].
Whitney Crothers Dilley khi bàn về chủ đề của Nho lâm ngoại sử trong
luận án tiến sĩ The Ju-lin wai-shih: An Inquiry into the Picaresque in Chinese
Fiction (University of Washington, 1998) cũng cho rằng nhà văn Ngô Kính Tử
có cái nhìn khách quan với hiện thực xã hội. Tác giả miêu tả các nhân vật là
những nho sĩ dốt nát, hăng say trong các kì thi của triều đình, mắc kẹt trong chế
độ khoa cử, không thể nào thoát ra được.
Có thể thấy được tình hình nghiên cứu Nho lâm ngoại sử ở phương Tây đã
đạt nhiều thành tựu to lớn. Qua khảo sát ở những tư liệu hiện có chúng tôi nhận
thấy các công trình nghiên cứu đã đánh giá, nhận định về Nho lâm ngoại sử trên
nhiều bình diện như: cấu trúc, kết cấu, nội dung tư tưởng, chủ đề của Nho lâm


19
ngoại sử. Các học giả phương Tây nhận thấy ở Nho lâm ngoại sử là tác phẩm có
cấu trúc, kết cấu khác lạ, đặc biệt so với các cuốn tiểu thuyết cổ điển Trung Quốc.
Bên cạnh đó, chủ đề, nội dung tư tưởng của Nho lâm ngoại sử cũng được đặc biệt
chú ý khi rất nhiều những công trình, luận án tiến sĩ tập trung khảo cứu. Những