Đáng sợ nhất là những cách nghĩ tưởng như rất có lý
Vương Trí Nhàn
Từ câu chuyện nhỏ về mấy thứ rau quả có thể gây ngộ độc...
Trong số những gánh hàng rong bán quanh Hà Nội thì hàng rau vốn có từ
lâu đời nhất. Từ sau 1954 lại thêm những chiếc xe đạp đằng sau thồ hai sọt
bự chở rau quả cũng len lỏi khắp mọi phố xá, tự chúng đã thành một nét
riêng của Hà Nội, làm chứng cho sự có mặt của những người nông dân ở
một thành phố có nhiều dây mơ rễ má với nông thôn. Song dăm ba năm gần
đây, tự nhiên có chuyện một số hàng rau quả bị phun thuốc sâu quá mức cho
phép, ăn vào có thể ngộ độc, nhiều người đâm ngại. Chẳng biết mua cái ăn ở
đâu khác, và ham rẻ, người ta vẫn mua, nhưng mang về phải ngâm nước
hoặc gọt vỏ mới dám ăn.
Giá kể chuyện xảy ra ở các nước có nền kinh tế phát triển, người ta sẽ có
cách đối phó là kiểm tra hàng rồi mới cho mang bán. Nhưng ở ta, cái chuyện
rắc rối ấy, ai mà dám nghĩ tới. Cũng chưa ai xác định rằng đây có phải là
một thứ tội trạng không và nếu bắt được quả tang người bán thứ hàng độc
hại ấy thì sẽ xử ra sao. Rút cục mọi người chỉ đành nhắm mắt cho qua.
Người gọi là có trình độ lý luận hơn thì nhấn mạnh:
Căn bản là phải đẩy mạnh công tác giáo dục ý thức tự giác cho nhân dân để
bảo vệ sức khỏe chung?
Kể ra cách đặt vấn đề như vậy, cũng đã bắt đầu lần ra đầu mối của mọi hiện
tượng gọi là tiêu cực. Tuy nhiên, ở đây tôi muốn đi xa hơn một chút.
… tới những triết lý sống mang màu sắc dân gian
Để sang một bên cái chuyện người dân khi phun thuốc sâu quá độ cho phép
vào rau quả không biết là nó có thể gây ra độc hại. Cách biện hộ như vậy
quá xa thực tế. Xưa nay, nông thôn ta vẫn có lối thông tin khá tùy tiện mà
cũng khá hiệu nghiệm, đó là những lời đồn đại. Nữa là bây giờ, báo đài
(radio) sẵn hơn, tivi nhiều hơn, hẳn là nhiều người cũng đã biết rõ hậu quả
việc họ đã làm. Thế nhưng tại sao họ cứ tiếp tục? Có thể dự đoán là nếu
nghe có lời bàn ra tán vào, người ta sẽ chỉ tặc lưỡi:
Ôi giời! Đau bụng một lúc rồi khỏi. Với lại dân thành phố bây giờ tiền

cho đến những chuyện trừu tượng như quan niệm về nhân sinh và vũ trụ,
cách hiểu về mối quan hệ giữa thế giới đang sống và thế giới bên kia, về thời
gian, về lịch sử… Theo nghĩa ấy mà xét, một triết lý sống ở dạng tự phát, đại
loại "chỉ có những việc chưa làm được, chứ không có những việc không được
làm" cho thấy một cách hiểu về quyền hành động của mỗi con người, và mối
quan hệ giữa cá nhân và cộng đồng, do đó, nó cũng thuộc về những tầng văn
hóa được hình thành và di truyền một cách vô thức (ở đây là văn hóa chung
sống). Bền vững và ổn định trong thời gian, nó nằm sâu trong tâm linh để
chi phối mọi hành động của cá nhân. Nói cách khác, những biểu hiện tản
mạn rời rạc hàng ngày sẽ không thể biến đổi tận gốc chừng nào người ta
chưa nhận chân ra những căn nguyên văn hóa đứng đằng sau và có đối sách
thích hợp.
Liệu có rơi vào suy diễn quá xa, khi thử nêu nhận xét như trên? Tôi hiểu, khi
phân tích những rắc rối trong làm ăn buôn bán hay thực thi pháp luật trên
phạm vi toàn xã hội, người ta thường không dành cho các nhân tố lịch sử -
văn hóa một vai trò nào đó. Khi bàn về công cuộc phát triển nhiều người tin
chắc như đinh đóng cột rằng "So với nước người, ta có thể còn non kém về
kinh tế chứ nhất định không có chuyện người dân ta chưa trưởng thành về
văn hóa", lại càng không ai muốn tin rằng trong những năm gần đây, cái nền
móng văn hóa ở mỗi người bình thường lại bị xói mòn đến mức đáng lo
ngại. Tóm lại văn hóa không được nhìn nhận như một cái gì đứng sau tất cả,
lại càng không mấy ai quan niệm rằng ở đó có thể tích tụ cả những độc tố,
thường xuyên gây tác hại. Trong khi ấy, những diễn biến của đời sống trước
mắt có lẽ đang yêu cầu một cách nghĩ khác.
Nói một chuyện cấp bách: Nếu không tìm cho ra những căn nguyên văn hóa
đứng sau những hiện tượng tiêu cực đang là những ung nhọt nhức nhối trên
cơ thể cả xã hội, thì cuộc đấu tranh ở đây sẽ chẳng khác là bao so với chuyện
chặt đầu tên giặc Phạm Nhan ngày xưa: cứ đầu này bị chặt, đầu khác lại
mọc.