LUÀT TUC CÙA CÀC DAN TOC THIÉU SO
MIÈN NÙI PHIA BÀC VIÉT NAM TRONG S L T D U N G ,
QUÀN LY TÀI NGUYÉN THIÉN NHIÉN
Nguyèn Thi Qui Loan

Khu vye mién nùi phia Bae Viét Nam - mot trong nhùng vùng sinh Ihài Idn eùa
cà nrdc ed vi tri trgng ylu vi kinh ti va quóe phdng vdi 31 dàn toc sinh song, mòi
mot Jan toc co nhiìng sàe Ihài vàn boa riéng tao nén bue tranh da dang trong vàn boa
cùa Viét Nam ma luàl tue eùa càc dàn toc là mot trong nhOng thành tò tao nén bue
tranh da dang ày. Là mot hình thùe eùa tri thùe bàn dia duge hình thành trong lich su
qua :àc kinh nghiém ung xù vdi mòi truòng- xà bòi, luàl tue mac dù khòng nàm
tronf he thóng phàp luàl, nhung nò co già tri vàn boa va tàm quan trgng nhàt dinh
trong ddi song eùa dòng bào va duge xem nhu mot còng cu dilu khién càc boat dòng
cùa mot don vi dàn cu. Cùng vdi sy phàt trién theo dòng lich su, luàl tue cùa càc dàn
toc cùng Ihieh ùng, phàt trién cùng ddi song eùa dòng bào, trd thành yéu lo gàn kél
còng dòng va duge càc thành vién trong còng dòng chàp nhan tuàn theo.
0 Viét Nam, ké tu khi ed giai càp va Nhà nude, luàl tue va luat phàp tòn lai
song hành. Tuy theo tùng bòi eành xà bòi ma luàl lue eó ành hudng dén còng dòng
cu din d mùc dò dàm nhal khàe nhau. Tuy nhién, xu hudng phàt trién chung là luat
phàf ngày càng bao trùm han che vai trd eùa luàl tue.
Mae dù vày, do luàl lue duge sinh ra tu noi lai cùa cgng dòng, phàn ành y ehi
va nguyén vgng eùa còng dòng dò, nén luat tue duge mòi cà nhàn trong còng dòng
Ihychién mot eàch ty giàc, nhiéu khia canh cùa luàl tyc duge tòn lai ben vùng. Con
luat ohàp là do Nhà nude dal ra boàc thùa nhàn, tùy thuge vào Nhà nude va mang
linh thdng nhàt, phd quàt Irén pham vi quóe già. Trong khi dd, mùc dd phàt
triei xà bòi cùa mòi vùng, dia phuong, tùng dàn toc khòng dòng diu, nén
hiéi lue eùa phàp luat d tùng dia phuong cùng ed sy khàe biél, phàp luàl khd
ed tté giài quyél dén mgi ngdc ngàeh cùa càc vàn di xa boi. Do vày, luàl tue van
tòn Ili ben canh luat phàp cùa Nhà nude.
TS. Khoa Lich su, truòng Dai hoc Su pham Thài Nguyén.
261

VIÉT NAM HOC - KY YEU HÓI THAO QUOC TE LÀN THU TU
Nam giàp Bàc Kan va Lang San. Phia Bàc va phia Dòng Bàc giàp vdi linh Quàng
Tày (Trung Qude). Cao Bang duge ehia thành 4 liéu vùng tuong ddi rò rét:
- Tiéu vùng bòn dia trung tàm: dia hình bang phàng, phù hgp vdi tròng lùa.
- Tiéu vùng nùi dà: dia hình cao, ehia cài, thuòng xuyén bi thiéu nude, khd han.
- Tiéu vùng nùi dal: eó dò dòe Idn gay khd khan eho canh làc.
- Tiéu vùng nùi thàp va ddi: eó dò dòe thoai thoài.
Nhìn chung diéu kien sinh thài vdi nhùng dàe trung dia chat khàe nhau dà ành
hudng dén ddi song ngudi dàn va làc ddng khòng nhò dén tàm ly va tinh eàch ngudi
dàn noi day.
Nàm d phia Nam eùa tinh Cao Bang là tinh Bàc Kan. Day là mot tinh eó dia
hình da dang va phùe tap ehù yéu là dòi va nùi cao. Vdi dién lich ty nhién 4.795,54
km Bàc Kan ed dia gidi phia Bàc giàp tinh Cao Bang, phia Dòng giàp tình Lang
Son, phia Nam giàp tinh Thài Nguyén va phia Tày giàp tinh Tuyén Quang. Theo
diéu tra dàn so ngày 01/04/2009 Bae Kan co dàn so là 294.660 ngudi vdi ed 23 dàn
toc. Chilm so dòng là dàn toc Tày 149.459 ngudi (chiém 54,3%), dàn tgc Kinh eó
36.587 ngudi (chiém 13,3%); dàn toc Dao eó 45.421 ngudi (chiém 16,5%o), con lai
là càc dàn toc khàe. Cho dén nay, Bae Kan là finh duy nhàt trong cà nude chi eó
duòng bò ma chua ed duòng sài, duòng ihùy hay duòng bang khòng, dicu này làm
ành hudng khòng nhò dén sy phàt trién kinh té - vàn hóa xà bòi cùa Bàc Kan.
Dia hình Bàc Kan duge ehia thành 3 tiéu vye vdi càe dàe trung riéng:
- Vòng eung Ngàn San vdi day nùi kéo dai lù Cao Bang theo phia Dòng Bàc
Kan ve phia Bàc Thài Nguyén vdi càu tao dia chat thuàn nhàt bang càc phién dà xen
kè càe lóp thach anh dà vói mang lai Igi ich kinh te cho càc toc ngudi dinh cu lai
càc thung lùng lién ké nhau.
- Khu vye phia Tày Bàc Kan vdi nhtJng day nùi cao càu tao lù dà phién Ihach
anh xen làn vdi dà kél va dà vói tao eho Bàc Kan nhùng eành quan ky Ihù nhu Ho Ba
BI, thàc Dàu Dàng... tao mòi truòng sinh thài, vàn bòa này sinh va tòn lai ben vùng.
- Khu vye trung tàm dgc thung lùng song Càu eó dia hình thàp vdi nhiéu
thung lùng rdng phù hgp vdi canh tàc nóng nghiép. Day cùng là nhùng vùng dal

day, d(òrig thdi cùng tao nén nhùng net tuong dòng trong sinh boat, vàn bòa. Ben
canh dò, do sy han che giao thòng, giao luu vàn hóa giùa càc vùng miln trong qua
khù n6n càc tri thùe bàn dia cùa càc dàn toc d càe dia phuong cùng da dang va
phorg phù, dàe biél là trong quàn ly va su dung nguón tài nguyén thién nhién.
2..2. Luat tue cùa càc dàn toc thiéu sé a khu vuc mién nùi phia Bàc
Trudc nàm 1960, luàl tue eùa càc dàn toc d thiéu so ò khu vye miln nùi phia
Bàcdurgc tòn lai dudi dang quy ude bài thành vàn bdi trình dò dàn tri cùng nhu mot
so Ice ngudi chua ed ehù viét riéng. Thdng Ihudng viéc soan quy ude do nhùng già
làngeó uy fin trong Ihòn bàn, càe truòng hg va truòng thón chiù Iràeh nhiém. Do eó
truyén thòng gàn bó vdi rùng, nén càe toc ngudi d day ed phong tue cùng rùng. Hàu
nhu-h'òn, bàn nào cùng quàn ly mot dién tieh rùng hoàc 2-3 thón quàn ly chung mot
dién lich rùng cùng. Vào dip cùng rùng, truòng thón hay già làng nhàe nhd nhùng
quy U(je trong khai thàc va bào ve tài nguyén rùng cho còng dòng, bào cào lai
nhùig viéc xày ra trong nàm, nhùng ngudi dà vi pham quy ude va xem xét bó sung
hay >ùa dòi quy ude. Tùy theo làng bàn, tgc ngudi ma ndi dung càe quy ude trong
su diUig va quàn ly nguòn tài nguyén thién nhién d mdi dia phuong, mòi còng dòng
dàn :u' eó sy khàe biél.
265


VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÓI THÀO QUÓC TÉ LÀN THÙ TU

Ve bào vi ddt dai va rirng: mòi bàn làng déu eó quy dinh rò ràng ve ranh gioì
dal dai eùa làng thòng qua nhùng "còl mòe" mang tinh ude le nhu con suoi, niành
dal, khe nùi, hòc eày... ma cu dàn dà khai phà lù làu ddi. Thdng thuòng, mdi thành
vién trong thón, bàn déu biél rat rò ranh gidi dd va hiém khi ed ngudi dàm xàm
pham. Trong làng, càc thành vién ed quyén Igi khai thàc cùng nhu ed nghTa vu bào
ve nd. Vi vày, quy ude eùa càc làng bàn thuòng ed nói dung:
- Giù gin dal dai eùa bàn làng, khòng de ngudi làng khàe xàm pham dal dai
cùng nhu thu bài càe san vài trong khu vye dal dai, rùng eùa làng; mgi thành vién

266


LUÀT TUO CÙA CAC DAN TOC THIÉU SO MIÈN NÙI PHfA BAC.

Vi bào vi nguón nude va thùy san: Theo luàl tue, nguón nude nào chay qua
Ihòn, xdm nào Ibi se thuge sy quàn ly cùa thón xòm dò. Di bào ve nguón nuoe, càc
dàn toc thiéu so d khu vye mién nùi phia Bàc dà ehù y khoanh vùng nhùng khu vye
eó ngudn nude, càm chat phà eày d khu vye rùng dàu nguón nude, khòng chàn thà
Iràu bò d dàu nguòn nude, khòng vùl ràc, xàc vài ehél, giél mò già sue, già càm d
nguòn nude, khòng ehòn xàc ngudi ehél d gàn nguón nude. Hàng nàm, càc già dinh
cu iiguòi tu sua màng nude, khoi dòng dàu nguón, nao vét càc kénh muong dàn
niróc vào dòng ruòng. Càc dàn toc déu co quy ude khdng duge dùng thuóc dgc, là,
qua dgc de dành cà, han che dành bài eà vào mùa xuàn vi day là mùa sinh san eùa
eà. Ngudi Mdng - Dao cdn ed kinh nghiém lày dà xép vào Idng suoi tao thành cà
khe cho eà àn nàp va de Irùng.
Tu nàm 1960, hgp tàc xà nóng nghiép duge thiél làp, bò mày hgp làe xà dàm
nhàn vai Irò diéu hành làng bàn, viéc bào ve rùng d mdi dia phuong thuge Iràeh
nhiém cùa ehinh quyén song ed sy phói hgp vdi hgp tàc xà. Mòi xà dèu eó Ban bào
ve rùng, truòng ban bào ve thuòng là xà dòi truòng dàn quàn, néu xà nào làm
nuong vào khu vye rùng Ibi phài bào eho Ban bào ve rùng biél, tin nguòng thd thó
thàr cùng nhu nhùng khu rùng càm eùa mot so noi bi mài. Càe quy ude truyén
thòrg khòng duge phàt huy.
Nàm 1986, bude vào thdi ky DÓi mdi, cùng vdi ehinh sàeh giao khoàn ruòng
dal ;ho càe ho già dinh su dung ón dinh va làu dai. Ibi viéc quàn ly kinh tl-xà bòi d
càe dia phuong cùng bàt dàu ehuyln ddi. Ho già dinh trd lai là don vi kinh té ty
ehù Cùng vdi sy phàt trién eùa kinh té Ibi truòng, vàn de ty quàn trong cgng dóng
càe dàn toc thiéu so d khu vye mién nùi phia Bàc dàn hi han che, càc té nan xà bòi
phà: trién nhanh va nhiéu hon, an ninh trai ty ngày càng phùe tap, tài nguyén mòi
trucng bi làn phà... Trudc nhùng Ihàeh thùe dd. Dai bdi Dai biéu toàn quóe làn thù

mua bàn vàn chuyén làm san, san bai dòng vài hoang rà trai phép; nghiém càm dùng
càe chat nò, càc loai chat dòe, xung dién de dành cà trai phép. Con d thón Còe Nói
quy dinh mgi ngudi cùng eó Iràeh nhiém ve viéc khai thàc dal, bào ve rùng theo
dùng quy dinh. Ai ed tình khai phà dal, khai thàc rùng sai quy dinh se bi dira ra
phàp luàl su ly. Trong quy ude eùa thón Khau Mooe, xà Hùu Thàc ghi rò mùc bòi
thucmg nhu sau:
- Chat phà eày hòi, mò, keo... tu mot nàm tuoi Irò nén phài dén bù lù lO.OOOd
- 15.000d/eày; eày lù 2 dén 3 nàm tuoi trd nén dén bù lù IS.OOOd - 20.000d/cày; dòi
vdi eày lo Ibi bào vdi ehinh quyén;
- Lày màng mai, màng tre: lO.OOOd - 12.000d/cài;
- Mang vàu, màng nùa: 5000d/cài;
Trong quy ude cùa ngudi Dao d huyén Dai Tu finh Thài Nguyén soan thào ed
ghi rò mgi còng dàn phài eó tràch nhiém bào ve càe còng trlnh còng còng, he thòng
muong phai, song suoi... nhùng ngudi phà hoai ngudn nude thùy igi, làm ò nhiém
ngudn nude ngoài viéc phài sua ehùa lai Ihì phài nòp phat theo quy dinh tir SO.OOOd
- lOO.OOOd. Quy ude cùng quy dinh, vào mùa han noi xa nguòn nude, càc còng
trình thùy Igi viéc phàn phói nude phài luàn thù theo ké hoach cùa xà va xdm. Càc
ho khòng duge ty y lày nude phue vu cho Igi ich riéng cùa mình de gay màu Ihuàn
mài doàn kél xdm làng. Ai vi pham phài chiù phat 5kg thdc/lm dai cùa dòng nude,
dóng thdi phài ludng thuàt lai Igi trang eho dàn làng. Dòi vdi nhùng ngudi su dung
chat nd, dién de dành bài eà chiù phat 20kg thde va 30kg thit Ign, phài tucmg Ihuat
viéc dd trudc mal dàn làng dòng thdi phài Irà cho mòi nguòi Iham dy cuòe bop dò
so tién là lO.OOOd/ngudi.

268


LUÀT TUO CÙA CAC DAN TOC THIÉU SO MIÈN NÙI PHIA BAC...

3. Két luàn

ngiòng nhu trudc. Hién nay, mac dù nude ta dà ed he thdng phàp luàl va cùng ed
nhìng vàn bàn dudi luat hudng dàn thi hành eho phù hgp vdi lìmg vùng dàn tgc thiéu
so, ihung néu viéc nghién cùu luat tue eùa càc toc ngudi duge day dù hon va ed he
thdig, lù dd, ehgn Ige duge nhùng yéu tò tieh cyc trong luat tue de vàn dung hieu
qua Ibi viéc quàn ly òn dinh xà bòi vùng dàn toc thiéu so nói chung va quàn ly tài
ngiyén thién nhién nói riéng se thu duge két qua khà quan hon nùa.

269


VIÉT NAM HOC - KY YÉU HÒI THÀO QUÓC TÉ LÀN THlT TU

Tài liéu tham khào
1. Bùi Xuàn Dinh, 1998, Huang uóc va quàn ly làng xà, Nhà xuàl bàn Khoa hoc xà bòi.
Ha Noi.
2. Nguyén Thi Qué Loan, 2011, Giài phàp phdt trién ben vùng vàn hóa dàn toc San Diu ò
khu vuc mién nùi phia Bàc, De tài khoa hoc va còng nghé càp Bò.
3. Luat tue va phdt trién nóng thón hién nay à Viét Nam, 2000, Nhà xuàl bàn Chinh tri
quòc già, Ha Nói.
4. Luat Ddt dai, 1994, Nhà xuàt bàn Chinh tri quòc già, Ha Noi.
5. Tir dién bàch khoa Viét Nam, 2002, Tàp 2, Nhà xuàt bàn Tu dién bàch khoa, Ha Nói.
6. Tir dién Luat hgc, 2006, Nhà xuàt bàn Tu Phàp, Ha Nói.
7. Vuang Xuàn Tình 2000, "Luàl tue cùa dàn tue Tày Nùng vói vàn de quàn ly xà bòi va
nguón tài nguyén", trong Luat tue va phdt trién nóng thón hién nay d Viét Nam, Nxb.
Chinh tri quòc già, Ha Noi.
8. Hoàng Xuàn Ty, 2000,, "Vai Irò cùa luàl tue vùng cao trong còng tàc giao dàt, khoàn
rùng va quàn ly lai nguyén thién nhién", Tap chi Nghién cùu Vàn hoà dàn gian. So 1.
9. Ngò Due Tliinh, 1999, Dia chi Lgng San, Nhà xuàt bàn Chinh tri quòc già. Ha Nói.
10. Ngò Due Thinh, Phan Dàng Nhàt (ehù bién), 2000, Huang ude va phdt trién nóng thón
hién nay à Viét Nam, Nhà xuàt bàn Chiiih tri quòc già. Ha Noi.