TR IẾT LÝ GIÁO DỤC CỦA JOHN DEWEY VÀ NHỮNG
ĐIẺM GỢI MỞ CHO VIỆC CẢI CÁCH CẢN BAN NÈN
GIÁO n ụ c Ỏ VIỆT NAM HIỆN NAY
•

•

•

Nguyễn Vũ Hảo

I riết Hoc của John Dewey là một nhánh mới cùa Ihực dụng luận dược gọi là
ihuyốl công cụ hay chủ nghĩa tự nhiên nhân vản, Ihể hiện xu hướng gần gũi với chủ
nghĩa hành vi. Khái niệm thực dụng luận (pragmalism) có nguồn gốc từ "pragma"
irong tiéng Hy Lạp cổ, nghĩa là "hành động" hay "hoạt động". V ì vậy, thực dụng
luận có thể dược coi lả thuộc hành động luận, còn nhà thực dụng luận (pragmatist)
có nghĩa là người theo hành dộng luận.
Khái niệm trung tâm trong triết học của ông là: kinh nghiệm được coi là tất cả
nhửng gì hiện hữu trong ỷ thức con người, cỏ dược trong cuộc sống và quá trình
giáo đục Bác bỏ sự tồn tại của cái siêu nghiệm, ông cho ràng, kiến thức thục sự chi
có thổ đạt dược băng phương pháp cùa khoa học tự nhiên.
í hco D ew ey, m ục đích cùa triết học lá giúp con người điều chinh dòng
kinh nghiệm hướng dến m ục tiêu được đật ra và dạt dược nó. Do vậy, ông cho
răng, nhiệm vụ chủ yêu của triế t học là ở chỗ giúp con người bién dổi chính kinh
nghiệm , hoàn thiện k in h nghiệm một cảch hệ thống tất cả các lĩn h vực trong dời
sổng cùa mình.
T ru n g tâm của triế t học thực dụng luận là luận điểm hoài nghi dối với "các
chân lý tuyệt đ o i". Theo các nhà thực dụng luận, chân lý luôn có tính tình huống,
phụ ihuộc vào hoàn cảnh, tức là phụ thuộc vào không gian và thời gian nhất
định. Theo John D ew ey, niềm tin hay một quan điềm nào đó của m ột người hay
m ột nhóm người kh ô ng thể được phân chia một cách tường m inh thành tổt hay

năng iực Ihay đổi thê giới thônc qua tư duy duy lý, logic và khoa học tự nhiên then
quủn Jicm cùa mình. Theo ông, việc kicn tạo con người thành m ột bản thể độc lập
và có trách nhiệm , đòi hòi công việc giáo dục và trách nhiệm nhất định của người
giáo dục. Nẹười giáo dục ờ đây dược xem như người di kèm và ho trợ những học
sinh ưcn con duòmg học lập cùa họ. Người giáo dục dược coi là người dẫn dắt các
học s;nh của mình vào phương pháp nhận thức một cách dân chủ và không bị áp
đặl. Người giáo dục không phải là người kiểm soát, mà chỉ là người dẫn dường cho
những hục sinh của mình
i rong tác phẩm "D ân chủ vò giáo dục", John Dewey dã phẻ phán gay gẳt một
so quin diem của mô hình giáo dục truyẽn Ihống và cho răng các quan điểm dó là
quá bìo thủ, là thiếu tinh hiệu quả, tính nhân vàn và tính dân chù.
Thứ nhất là quan điểm truyền thống coi giáo dục là sụ chuấn bị cùa đứa trẻ
cho ẻời song trưởng thảnh của nó trong tương lai. Theo quan điểm này, Mlrẻ em
không dược coi là những thành viên chính thức và hợp thức cùa xã h ộ i", mà "b ị coi
là nhĩng úng cử viên ", ờ danh sách chờ dợi . Theo Dewey, "hệ quả tai hại" của
quan diểm này là ở chỗ m ộl mặt, "bỏ phí cái động lục thức dẩy" cùa trẻ em ở hiện
tại, bơi vì Ihực ra "trẻ em hao giờ cũng sống trong hiện tạ i", còn tưcmg lai thì "may
rủ i", 'mơ hồ", chưa thục sự bức thiết, chưa cụ thể, chưa thể trở thành động lực thực
sự củỉ đứa trẻ cho hiện tại

Mặt khác, quan điềm nảy dưa dứa trẻ đen chỗ "chần

chù \à do dự", không "v ộ i vã với việc chuẩn bị sẵn sàng cho tương lai ấy", bởi vì
"còn ;an rất nhiều thời gian nừa dể tương lai ấy trở thành hiện tạ i", còn ở hiện tại thi
có "qjá nhiều ca hội tuyệt vời" và những điều hấp dẫn đứa trẻ5. Hơn nữa, hệ quả tai

1 X e n : Stefan Neubcrt, D e m ocracy and Education in (he T w en ty - First C entury: D ew cyan

Pragmatism and the Question o f Racism , in: Educational Theory , Volume 60, 2010, Mo 4,
tr -88.

Tuy nhiên, John Dewey cũng phê phán quan điểm giáo dục này và cho rằng,
hạn chế căn bản cùa nó là ở chõ chỉ đề cao vai trò của người thầy và "cố tỉnh bò qua
sự tồn tại cùa các hoạt động năng động và cụ thể ờ một con người" trưỏc ảnh hưởng
của môi trường. V ớ i cách tiếp cận nội dung, coi trí óc chi gồm kiến thức, "nhửng
gì dược dạy", "triế t lý này phát biểu rõ ràng về bổn phận của người thầy: dạy học
sinh; [song] nó hầu như không nhẩc tới dặc quyền của người thầy: học tậ p "3
M ặc dù "đề cao ảnh hưởng của m ôi trường trí tuệ tó i trí ó c", quan diểm này "bỏ
qua việc m ôi trường đòi hỏi cá nhân phải tham gia vào kin h nghiệm chung" và
"cường điệu vô lý những khỏ năng của các phưcmg pháp dược hình thành và áp

dụng một cách có ý thức"4.
Ngoài ra, Dewey còn phê phán các quan diem giáo dục khác thuộc mô hình
giáo dục truyền thống như quan diểm xcm giáo dục là sự lặp lại của đứa trẻ VC sinh

học và văn hóa VỚI các giai đoạn phát triển đã qua của nhàn loại, hay quan diểm của
Platon, coi giáo dục là phát hiện và huấn luyện các năng lực, khuynh hướng tự
nhiên của mỗi cá nhân m ột cách hiệu quả nhàm đáp ứng các v ị trí khác nhau trong
xã hội, v .v ...
Dewey phân tích một cách rõ ràng sự đối lập giữa giáo dục truyền thống và
giáo dục tiến bộ. Giáo dục truyền thống dược xem như một hệ thống bao gồm thông
tin, các kỹ năng, các tiêu chí và các quy tắc ứng xử mang tinh lịch sử, khích lộ thái

I Dewey, John, Dán chù và giátì dục, Sđd. Ir. 96.
2. Dewey, John, Dãn chù và giáo dục, Sđd, Ir. 96.
3. Dewey, John, Dân chủ và giáo dục, Sđd, Ir. 97.
4. Dewey, John, Dân chit và giáo dục, Sđd, Ir. 97.
94


TRIỂT LY GIÁO DUC CỦA JOHN DEWFV VÀ NHỮNG ĐIỂM Gơl MỞ.

lèn dứa trẻ từ bên ngoài, mà lả quá trinh tăng trưởng và phát ưiển lự nhiên của các

dặc tinh, các năng lực mà con nguời cỏ dược khi gia nhập vào cuộc sống xã h ộ i1,
John Dewey cho rằng, tuổi Ihơ là thời kỳ tin g trưởng và phát tricn mạnh mẽ, trong
dó dưa trẻ tích cực sử dụng các năng lục thể chất và trí tuệ của mình dể tìm hiểu thể
giới xung quanh. V iệc nhà trưcmg ràng buộc trẻ em VỚI cảc chương trình và sách
giảo khoa sẽ làm hủy hoại trí tuệ của chúng hởi các dữ kiện hiện thực như là những

ì. X e n : /Ị|jK ) h J]pK., /ỊbioH 3 . , UỈKO^hi íĩyitymero (N hững trường h ọ c cù a tương lai), BepKJiHH,
19 : 2 . Ir 4.

95


V IfT NAM HỌC - KỸ YÊU I lộ l THẢO QUỐC TÉ 1ÀN THỬ TƯ

két quả phát m inh của ai đó, hoàn toàn xa lạ với ưỏ em. Nhà trường truyền thống
quan tâm chủ yểu dền viộc truyền há và tích lũy cho trẻ cm một lượng kiên thức
khổng lồ, hơn là chủ ý đến diễn biến của sự phái triển của dứa trỏ. ĩ lậu quả lả xuât
hiện nguy cơ đánh mất tuổi thơ cùa trẻ em.
2. T r iế t ]ý giáo dục John Dewey: những luận điểm cơ hãn
Theo Dewey, khuyct dicm chung của mỏ hình giáo dục truyền {hổng là ò chỗ
dựa vào nhị nguyên luận triểt học, lách dời giữa nhà trường va xã hội, giữa người
dạy và người học, giữa nội dung tri thức và cuộc sống hiện thực. V i vậy, theo ông,
để cải cách m ột cách căn bản nền giáo dục, cần khác phục nhị nguyên luận này.
John Dewey coi giáo dục là yếu tố cơ bàn cho việc phát triển nền dàn chù.
Trong tác phẩm Nhừng trường học của tương lai, ỏng đã phê phán sự phân loại các
trường và phân biệt đối xử đối với trẻ em của các gia đình thuộc các tầng lớp xã hội
khác nhau và coi điều này lả hoàn toàn xa lạ đối với tinh thẩn dân chù . John Dewey
đưa ra nguyên tấc về một nhà trường cởi mờ, có thể tiếp cận dối với lất cà mọi
k, LLỈKona l i peỏeHOK (Nhà tTường và Irè cm). M., 1923. Ir. 7
3. Dewey, John, Dân chủ và giáo dục, Sđd, Ir. 16.
96


TRIỂT LÝ GiAO

dục của

JOHN OEWEY VÀ NHỮNG ĐIỂM GỢl MỚ...

T)h hướng thực tiễn trong giáo dục, khi ông đưa ra kiên
nghị răng, cẩn phải thực hiện các nhiệm vụ của giáo dục thông qua quá trình phái triển
tự nhiên của đứa ỪẺ, nhân mạnh phưong pháp giáo dục lẩy tré em làm trung lâm dựa
vảo thực hành, cần phải chú ý dán sự phát triển của dứa trẻ, bởi vỉ chỉ có sự phát triển
dó món có thể là thưỏc đo của giảo dục. Theo ông, giáo dục là quá trình tích lũy và tái

nhau cũng như các nhu câu riêng của người học. Theo ông, giáo dục phải hướng
dến cà hai mục đích: mục đích xã hội vả mục dích cá nhân; vì vậy, giáo dục phải tạo
ra sụ phát triển không chì cho xã hội, mà cà cho cá nhân.
Theo John Dewey, thực ra, giáo dục đòi hỏi sự lăng trường, kinh nghiệm và
trả i rgliiộm . T uy nhiên, ở những người học khác nhau, mức dộ tăng trưởng và kinh
nghicm cũng khác nhau. Để có dược kinh nghiệm hay trải nghiệm , phải có được
tỉn h icn tục và sự tương tác cần th iế l đổi vói người học. M ộ t khi đứa trẻ học hỏi
hav irải nghiệm một cải gì dó trong mội môi trướng mới, các kinh nghiệm quá khứ
cùa nó có xu hưởng lương tác với tình huông mới, và sỗ đưa dến m ột kết quả mới.
Co-Ilf; việc của người thầy là phải biểt dược kinh nghiệm quá khứ cùa dứa Iré, lạo
cho nó cơ hội tối da cho v iộ c học hòi và trài nghiệm cuộc sổng hiện thực ngay ớ
hiện tại. Vì vậy. theo John Dewey, "giáo dục không phải là sụ chuân bị cho cuộc
sống giáo dục là bản Ihân cuộc sống"; "hãy để các em học sinh làm một cái gì dó,
chứ chông phải là học một cái gì dó và làm với tính chất như vậy là de yêu cầu suy
nghĩ học hỏi kết quả một cách tự nhiên"
Hộ thống trưàmg học - theo triết lý giáo dục cùa ông - chủ yếu tập trung vào sỏ
trường và lợi ích của tùng học sinh. Nhiệm vụ cùa nhà trường, then John Dewey,
khôrg phải ở chỗ chỉ truyền bá khoi kián ihức bãt buộc nhất định theo dòi hỏi của
xã hòi, mà ở chỗ dạy cho học sinh nàng lực lự giải quyết nhũng vấn dề nảy sinh, cỏ
dượ< năng lực Ihich nghi với môi trường sồng và các điều kiện xã hội. v ề phần
m ìn}, nhiệm vụ cùa những người Ihầy, những nhà giáo dục là ờ chỗ, định hướng
các Soạt động học tập của học sinh cho phù hợp với các sở trường và năng lực của
chúrg. Thừa nhận các năng lực bẩm sinh, John Dewey cho rằng, nhiệm vụ của giáo
dụ c à ờ chồ phái triền chúng, chứ không phải là lạo ra chúng.
Đ ổ i với John Dewey, lất cả những gi quý giá, dược chăt lọc, được trải nghiệm
từ CÍC tỉnh huống cụ thể, từ các kinh nghiệm dược tổ chức một cách chuyên nghiệp,

tù tỉự c tc mới chính là cứu cánh cùa nền giáo dục dích thục. Như vậy, dối với ông,
lie u ỉh i duy nhất de xác định thành công về mặt sư phạm đối với một môn học là
dóiiu góp của môn học đó vào việc hình ihành hệ thòng dịnh hướng của nhân cách

V iệ t Nam hiện nay cũng thể hiện nhiều bất cập cho đù chúng ta dã thực hiện mội số
cuộc cải cách giáo dục. Có quá nhiều vấn dề dáng lo ngại trong ncn giáo dục nưóc
nhà hiện nay. Nền giáo dục hiện nay cùa chúng ta đã trở nên lạc hậu, lạc lối và
không giổng ai về mục tiêu giáo dục, phương pháp giáo dục, chương trình giáo,
cách thức tổ chức quản ]ý giáo dục, v .v ... Nền giảo dục, nhất là giáo dục đại học
V iệ t Nam có một v ị tri quá khiêm tốn về chất lượng dào tạo Irong bảng xếp hạng
quôc tê, chưa dáp ứng dược nhiệm vụ đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao cho
thi trường lao dộng trong nước và quốc tế, dặc biệt trong bối cảnh hội nhập quốc tế
và phát triển kinh tá tri thức. Nhiều vẩn đề bất cập của nền giáo dục V iộ t Nam hiện
nay như tỉnh irạng học quá tải của học sinh, tình trạng dạy them học thêm , các hiện

tượng tiêu cực trong giáo dục, tình trạng băng giả, chảy máu chất xám, bạo lực học
dường, v .v ... dang gây hức xúc mạnh mẽ trong xã hội.
Nguyên nhân sâu xa của những vấn đề bất cập này là ờ chỗ nen giáo dục V iệ l
Nam theo lối mòn của nền giáo dục X ô V iết đã bị từ bỏ, đặc trưng của nó là mô
hình giáo dục truyền thống mà John Dewey dã phê phán gay gắt và đa sổ các nước
có nển giáo đục ticn tiẻn dã vượt qua. Nen giáo dục V iệt Nam hiện nay chưa thục
sự dược dịnh hướng m ột cách cản bản đến quá trình hội nhập và xu hướng phát
triển kinh te tri thức.

100


TRIẾT LÝ GIÁO ĐUC CỦA JOHN DEWEY VÀ NHỬNG ĐIẾM Gơl MỞ

Đảng và Nhà nước (a dã nhận (háy sự cần Ihiểt phải dôi mới căn bản nền giáo
dục Việt Nam hiện nay. Nhiều đè án dự thào dổi mới giáo dục dã được dưa ra. Tuy
nhiên, theo chung tô i, đã đến lúc phái ihực hiện cuộc cải cách căn hãn nền giáo dục
V iệ i Nam dang lạc lôi, chứ không chỉ thực hiện việc dồi mới giáo dục. v ấ n đề mà
các cuộc cải cách giáo dục Iruớc đây và các đề án dổi m ói giáo dục căn bàn nền