Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

KếT QUả XếP LOạI CáC CấP








..








..







ta thấy ngày hôm nay đều trải qua những thay đổi theo thời
gian, nghĩa là đều có lịch sử. Lịch sử chính là những gì diễn
ra trong quá khứ. Và để hiểu đợc cội nguồn của tổ tiên, ông
cha, làng xóm, cội nguồn của dân tộc mình; biết đợc tổ tiên,
ông cha đã sống và lao động nh thế nào để tạo nên đất nớc
ngày nay, và từ đó biết quí trọng những gì mình đang có;
biết ơn những ngời làm ra nó, cũng nh biết mình phải làm gì
cho đất nớcđó là mục đích của việc học tập lịch sử. Chính
vì bộ môn Lịch sử có vai trò lớn lao nh vậy nên là một giáo viên
giảng dạy lịch sử, tôi luôn luôn trăn trở, suy nghĩ trong từng bài
giảng, học hỏi, đúc rút kinh nghiệm để làm sao có đợc những
bài giảng hay nhất, hấp dẫn nhất, bổ ích nhất đối với các em
học sinh.
Trong quá trình giảng dạy lịch sử của bản thân, cùng với
việc không ngừng học hỏi ở thầy cô, bạn bè, đồng nghiệp, tôi đã
đúc rút kinh nghiệm, kiểm nghiệm trong thực tế và rút ra đợc
Phơng pháp khai thác lợc đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9
nhằm phát huy tính tích cực của học sinh. Để hoàn thành đợc
đề tài này, tôi xin chân thành cảm ơn các cấp lãnh đạo, Ban
giám hiệu trờng THCS Tống Phan, tổ Khoa học Xã hội, các bạn bè
đồng nghiệp, các em học sinhđã tham gia, góp ý, giúp đỡ tôi
trong suốt quá trình nghiên cứu.
Tuy nhiên, là một giáo viên trẻ, kinh nghiệm giảng dạy và
vốn sống cha nhiều nên mặc dù rất cố gắng song đề tài tôi
nghiên cứu sẽ không tránh khỏi những thiếu sót. Vì vậy, tôi rất

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

2

Trang 05
I.

Lí do chọn đề tài.
Trang 05
1.Cơ sở lí luận.
Trang 05
2.Cơ sở thực tiễn .

Trang 06
II .Mục đích nghiên cứu
Trang 07

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

3

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

III. Đối tợng và phạm vi nghiên cứu

Phần 3: Kết luận và khuyến nghị.
Trang 21
Tài

kiệu

tham

khảo

Trang 23

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

4

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Một số kí hiệu, viết tắt.
-

chuyển từ phơng pháp dạy học thầy nói trò nghe, thầy
đọc trò chép sang phơng pháp dạy học mới, trong đó, giáo
viên là ngời tổ chức, hớng dẫn quá trình học tập của học sinh
,còn học sinh phải tích cực, chủ động tham gia vào quá trình
học tập , tự tìm kiếm kiến thức, hình thành năng lực sáng tạo,
rèn luyện khả năng tự học của học sinh
Vấn đề phát huy tính tích cực của học sinh đã đợc đặt
ra từ lâu trong ngành giáo dục nớc ta. Có thể nói cốt lõi của vấn
đề này là hớng tới hoạt động học tập chủ động của học sinh.
Học tập là hoạt động chủ đạo của lứa tuổi đi học. Tính tích
cực trong hoạt động học tập thực chất là tính tích cực nhận
thức, đặc biệt là khát vọng hiểu biết, cố gắng và nghị lực cao
trong chiếm lĩnh tri thức, đồng thời cũng muốn có cơ hội để
thể hiện sự hiểu biết, truyền đạt những hiểu biết của mình tới
bạn bè.
Trong dạy học ngày nay, GV không chỉ đóng vai trò tổ
chức, hớng dẫn để học sinh có cơ hội tìm tòi, chíêm lĩnh kiến
thức mới, mà còn phải biết cách phát huy vốn kiến thức đã biết
của các em. Làm đợc nh vậy chính là giáo viên đã phát huy tính
tích cực, chủ động của các em trong học tập.
Với phơng pháp dạy học mới, phơng tiện , thiết bị đồ dùng
dạy học đã trở thành không thể thiếu trong mỗi tiết dạy , ở tất
cả các bộ môn . Nó tăng cờng tính trực quan, tính cụ thể , tính
sinh động ,tính hấp dẫncủa giờ dạy, sẽ góp phần nâng cao

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

6


Hình ảnh
20%
3
80%
Lời và hình
70%
4
90%
Lời, hình và hành
80%
động
5
99%
Tự phát hiện
90%
Ta lu ý các phơng pháp 3, 4, 5: khi giáo viên kết hợp đợc phơng pháp dùng lời và các phơng pháp nhằm huy động đồng thời
nhiều giác quan tham gia vào quá trình học tập, tổ chức tốt
quá trình dạy học thì kết quả sẽ khả quan. Lời giảng sinh động,
giàu hình ảnh; đồ dùng trực quan đầy đủ; cách thức tổ chức
khai thác kiến thức chuẩn xác của giáo viên, là những yếu tố
quyết định cho thành công của mỗi tiết dạy.
Nh thế, nói đến phơng pháp dạy học mới, không thể
không nói đến việc sử dụng tốt phơng tiện, thiết bị , đồ dùng
dạy học- ở đây, tôi xin nhấn mạnh đến kênh hình( trong đó có
lợc đồ). Kênh hình( trong đó có lợc đồ) chỉ có thể phát huy tối
đa giá trị của nó , khi ngời giáo viên biết khai thác và hớng dẫn
học sinh khai thác một cách tốt nhất tất cả những kênh
hình( trong đó có lợc đồ) mà giáo viên có trong tay . Có nh thế,
việc khai thác hệ thống kênh hình( trong đó có lợc đồ)mới phát
huy đợc tính tích cực của học sinh.

Trong một bài cụ thể , kênh hình( trong đó có lợc đồ) nằm
ở mục nào ? Nên khai thác kênh hình( trong đó có lợc đồ)ấy vào
thời điểm nào: phần đầu mục , giữa mục hay cuối mục ? Khai
thác làm sao cho hợp lí để đảm bảo tốt nhất về đổi mới phơng pháp dạy học, phát huy đợc tính tích cực của học sinh?
Khai thác nh thế nào để đảm bảo về kiến thức (để kênh
hình(trong đó có lợc đồ): chính là công cụ, là phơng tiện cung
cấp kiến thức và chính nó là nguồn kiến thức ) - kiến thức khai
thác phải : vừa đúng , vừa đủ , vừa sâu lại vừa hay ( vừa phải
đảm bảo về thời gian ) ...Đáp ứng đợc những điều này quả là
vô cùng khó khăn !
Để giải quyết phần nào những khó khăn trên khi khai
thác kênh hình và phát huy đợc tối đa giá trị của kênh hình,

Phơng
pháp khai thác lợc đồ trong sách giáo
khoa lịch sử lớp 9 nhằm phát huy tính
tích cực của học sinh
trong phạm vi của đề tài này, tôi xin đề cập tới :

ii. mục đích nghiên cứu
Chọn đề tài: Phơng pháp khai thác lợc đồ trong SGK
lịch sử lớp 9 nhằm phát huy tính tích cực của học sinh
tôi nhằm mục đích trình bày những kinh nghiệm của bản

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

8

Năm học 2012- 2013

phận trong phơng pháp khai thác kênh hình trong SGK lịch sử 9
và khai thác kênh hình trong SGK lịch sử nói chung. Tuy nhiên,
cũng có thể áp dụng linh hoạt cho bộ môn lịch sử ở các khối
6,7,8 và các bộ môn khác.
iv. phơng pháp nghiên cứu
Đề tài đợc nghiên cứu thông qua:
-Thực tế giảng dạy,các đợt hội giảng, ý kiến đóng góp xây dựng
của đồng nghiệp.
-Kết quả đánh giá học sinh trớc và sau khi kết thúc đề tài.
-Quan sát sự thay đổi trong nhận thức của học sinh đối với bộ
môn lịch sử.
v. tình hình nghiên cứu, kế hoạch nghiên cứu
Đề tài này tôi đã tiến hành nghiên cứu và thực nghiệm3 năm:
từ năm học 2009-2010 ,2010-2011 và 2011-2012 đối với HS lớp 9
trờng THCS Tống Phan.

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

9

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.

Hãy khai thác triệt để lợc đồ, kết hợp với khai thác tốt kênh chữ ,
chúng ta sẽ hoàn thành tốt mục tiêu của bài học, học sinh sẽ
nhanh chóng hiểu bài và lu gĩ kiến thức bền vững hơn. Giáo
viên không chỉ có nhiệm vụ khai thác tốt nội dung lợc đồ trong
quá trình giảng dạy mà còn có nhiệm vụ tổ chức kỹ năng cho
học sinh khai thác lợc đồ ấy một cách đúng hớng nhất - hình
thành ở các em kỹ năng khai thác lợc đồ .Có nh thế ,hệ thống lợc
đồ (một dạng quan trọng của thiết bị ,đồ dùng dạy học trong
môn lịch sử) mới phát huy đợc tác dụng - nhằm nâng cao hiệu

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

10

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

quả,chất lợng của giờ lịch sử - góp phần làm bài giảng sinh
động , hấp dẫn , sâu sắc về kiến thức .Nếu giáo viên khai thác
lợc đồ tốt ,sẽ để laị những ấn tợng cụ thể,đậm nét ,lu giữ
trong trí nhớ góp phần làm các em thêm yêu ,thêm quý môn


GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

11

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1. Giải pháp
Hiện nay, với phơng pháp dạy học mới, đồ dùng dạy học
,kênh hình nói chung , hay hệ thống lợc đồ trong SGK lớp 9 nói
riêng, không chỉ dừng lại ở giá trị "minh hoạ" cho hệ thống kênh
chữ - mà chính thiết bị, đồ dùng dạy học,kênh hình (trong đó
có lợc đồ) là công cụ, là phơng tiện cung cấp kiến thức và
chính nó là"nguồn kiến thức".
Nếu nh SGK lớp 9 cũ , đa vào 43 kênh hình (ở cả hai tập )
,thì SGK lớp 9 mơí đa vào 92 kênh hình (trong đó có 27 lợc
đồ) .Đây chính là điểm mới về kênh hình của SGK mới và cũng
chính là một trong những biểu hiện rõ nét về đổi mới nội
dung -chơng trình SGK lớp 9 mới - nhằm đổi mới phơng pháp
dạy học : Nhằm giúp thầy và trò khai thác kiến thức, rèn luyện

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

1.2. Thời điểm khai thác lợc đồ .
Việc khai thác lợc đồ gần nh song hành với kênh
chữ - khai thác lợc đồ có thể đi trớc mở đờng , có thể đi sau
kênh chữ để hoàn thiện nội dung kiến thức và lợc đồ đợc khai
thác khi kênh chữ đề cập tới .
Tôi xin đa ra các phơng án sử dụng lợc đồ trong SGK lịch
sử 9 học kì một (từ bài 1 đến bài 17).
* Các lợc đồ đợc khai thác vào đầu mục của bài (từ khai
thác kênh hình, sẽ định hớng kiến thức cho học sinh khi khai
thác kênh chữ ):

.

Hình 2 (bài 1) ;
Hình 9 (bài 5) ;
Hình 12 (bài 6) ;
Hình 14 (bài 7)
Hình 17 (bài 9) ;
Hình 21 (bài 10) ;

* Các lợc đồ khai thác vào cuối mục ( để hoàn thiện nội

------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

động, tập trung sự suy nghĩ của các em vào trọng tâm của
vấn đề .

Chúng ta sẽ đi vào các ví dụ cụ thể :
1.2.a. Các lợc đồ đợc khai thác vào đầu mục của bài :
Các lợc đồ đợc khai thác vào đầu mục của bài sẽ
có giá trị đi trớc mở đờng : Cung cấp kiến thức , định hớng
kiến thức , tạo ấn tợng mạnh , tạo nên tình huống có vấn đề
,làm cho các em tập trung suy nghĩ để tìm tòi, khám phá.
Ví dụ 1: Hình 2 (lợc đồ các nớc dân chủ nhân dân Đông
Âu ) - Bài 1:II .Đông Âu .

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

14

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


* Khai thác lợc đồ (hình 2) theo phơng pháp dạy - học
mới ( chúng ta sẽ đa việc khai thác lợc đồ lên đầu mục ).
Sau khi viết mục bài (II, 1) giáo viên hớng dẫn học sinh khai
thác lợc đồ :
+ Bớc 1:
Giáo viên cho học sinh quan sát hình 2 và đa ra câu hỏi
định hớng : Các nớc DCND Đông Âu gồm mấy nớc , đó là những
nớc nào ? ( chú ý phần chú thích của lợc đồ ).
+ Bớc 2:
Học sinh trả lời : Tên của tám nớc DCND Đông Âu .
+ Bớc 3: Từ hình 2 (SGK) -> Giáo viên cho học sinh quan sát
vị trí tám nớc trên bản đồ Châu Âu -> Giáo viên hớng dẫn để
học sinh nhận biết : Đa số các nớc nằm ở phía đông Châu Âu (
vị trí địa lí ), nhng có nớc nằm ở phía tây Châu Âu ( cộng
hoà dân chủ Đức).
Nh vậy , khái niệm : "Các nớc Đông Âu" trong lịch sử là các
nớc ở Châu Âu đi theo con đờng XHCN chứ không đơn thuần
về mặt vị trí địa lí (khái niệm này nặng nề về xu hớng
chính trị hơn là về vị trí địa lí, để phân biệt với các nớc
Tây Âu đi theo con đờng TBCN).
Từ khai thác hình 2: Các em đã nắm đợc có mấy nớc Đông
Âu, Tên các nớc , Vị trí địa li , và tại sao gọi là các nớc Đông
Âu .
+ Bớc 4 :Giáo viên tổ chức học sinh hoạt động nhóm để khai
thác nội dung kênh chữ :
Giáo viên có thể chia lớp thành 6 nhóm để hoàn thành hai
câu hỏi ( cứ 3 nhóm làm một câu hỏi ):
(1) Các nớc DCND Đông Âu ra đời trong hoàn cảnh nào?
(2) Các nớc DCND Đông Âu đã hoàn thành Cách mạng DCND nh
thế nào ?

Các lợc đồ đợc khai thác ở cuối mục có giá trị kết lại kiến
thức, hoàn thiện nội dung kiến thức
.
Ví dụ 1: Hình 4 : Lợc đồ các nớc SNG

- Nếu hình 2 đợc khai thác vào đầu mục I thì hình 4 đợc
khai thác vào cuối mục I (bài 2) :
Khai thác nội dung hình 4 có giá trị hoàn thiện nội dung
kiến thức mục(I) Giáo viên hớng dẫn học sinh nắm đợc : Lãnh
thổ rộng lớn chiếm 1/6 S thế giới mang tên CCCP không còn
nữa , thay vào đó là : Lợc đồ của nớc SNG. Đây là sự kiện

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

17

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

nhức nhối , làm đau lòng loài ngời tiến bộ , là nỗi xót xa đau
đớn với tất cả những ai đã từng yêu tổ quốc Xô Viết

19

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

+ Giáo viên hớng dẫn học sinh quan sát hình 27và giúp các
em nhận thức đợc :thực dân Pháp đã tiến hành khai thác
các nguồn lợi trên mọi miền đất nớc Việt Nam; nhng tuỳ vào
thế mạnh từng vùng, miền, để đầu t một cách triệt để ,
nhằm thu nguồn lợi nhiều nhất.
+Cụ thể:
Giáo viên hớng dẫn học sinh (từ kênh chữ kết hợp với lợc đồ ),
hai nguồn lợi chúng tập trung khai thác đầu tiên là: nông
nghiệp và công nghiệp.

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

20

Năm học 2012- 2013


1.3. Cách khai thác nội dung lợc đồ .
Việc khai thác lợc đồ vào lúc nào là hợp lý và đúng lúc
trong bài giảng là điều hết sức quan trọng . Nhng , bên cạnh
xác định đúng thời điểm khai thác , giáo viên phải biết đợc
mình sẽ khai thác nội dung gì ? Khai thác nh thế nào để lợc
đồ " bật lên tiếng nói " của chính nó - Tức là nội dung kiến
thức của lợc đồ sẻ đợc thể hiện rõ qua lời giảng của giáo viênlúc này , chính lợc đồ là nguồn cung cấp kiến thức . Nếu
giáo viên khai thác tốt ,lợc đồ không chỉ có giá trị cung cấp
kiến thức , mà lợc đồ còn có giá trị rất lớn trong việc giáo dục
đạo đức , t tởng , tình cảm cho các em học sinh .
Việc khai thác lợc đồ nh thế nào cho tốt , hoàn toàn tuỳ
thuộc vào khả năng và vốn liếng kiến thức của mỗi một giáo
viên . Trong phạm vi đề tài này , Tôi xin nêu lên một số phơng

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

21

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------


viên đề cập tôi xin không đề cập nữa ).
Ví dụ 1 : Lợc đồ kinh tế:
- Hình 27 .Nguồn lợi của t bản Pháp ở Việt Nam trong cuộc
khai thác lần thứ hai.(bài 14) : Khai thác nh đã đề cập ở ví
dụ mục 1.2.c
Ví dụ 2: Lợc đồ kinh tế chính trị :

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

22

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc

đồ trong sách giáo khoa lịch sử 9 nhằm phát huy
tính tích cực của học sinh.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------------

- Hình 21 lợc đồ các nớc trong liên minh Châu Âu (2004) (bài
10)

+ Giáo viên hớng dẫn học sinh quan sát phần chú giải .Từ chú
giải, từ lợc đồ, từ kênh chữ, các em sẽ nắm đợc quá trình phát
triển của liên minh Châu Âu (EU) (trớc năm 1995: 15 thành
viên , năm 2004: 25 thành viên )

=> Liên minh Châu Âu (EU) là liên minh kinh tế chính
trị lớn nhất , chặt chẽ nhất ,thành công nhất trong liên
minh khu vực
Ví dụ 3: Lợc đồ chiến sự .
Lợc đồ chiến sự gắn liền với các chiến dịch , các trận
đánh ,các chiến thắng tiêu biểu . Đây là loại lợc đồ quan
trọng và phổ biến nhất trong dạy học lịch sử.
Với loại lợc đồ này , GV cần phải :
(1) Giới thiệu bao quát đợc vị trí địa lý , địa hình Từ đó
sẽ nêu bật đợc lợi thế ( hoặc bất lợi ) .
(2) Giáo viên phải xây dựng đợc bài tờng thuật chính xác ,
càng hay , càng hấp dẫn càng tốt .
(3) Giáo viên kết hợp nhuần nhuyễn giữa tờng thuật , nét
mặt, phong thái, âm lợng , ngôn ngữ ... với chỉ lợc đồ để tái
hiện lại không khí hừng hực của chiến sự có nh thế , mới làm
cho "lịch sử sống dậy" trớc mắt các em .
Ví dụ cụ thể :Hình 54. Lợc đồ chiến dịch Điện Biên
Phủ (1954 ) Bài 27

GV: Vũ Thị Hoạt
Phan

24

Năm học 2012- 2013

Trờng THCS Tống


Sáng kiến kinh nghiệm : Phơng pháp khai thác lợc