MỘT VÀI KINH NGHIỆM GIẢNG DẠY TIẾT ÔN TẬP MÔN ĐỊA LÝ
•
Tiết ôn tập địa lý là một tiết hơi khó- vì thế phần nhiều GV thường e ngại khi phải dạy tiết này
A.
PHẦN
MỞ
ĐẦU
I. Lý
do
chọn
đề
tài:
Trong những năm gần đây, nền kinh tế xã hội trên toàn thế giới có nhiều chuyển biến nhanh chóng. Ở nước
ta trong chiến lược phát triển kinh tế xã hội, vấn đề giáo dục luôn được coi là vấn đề quan trọng hàng đầu.
Để đáp ứng được yêu cầu của cách mạng khoa học kỹ thuật đang phát triển nhanh chóng và mạnh mẽ, đòi
hỏi ngành giáo dục và đào tạo phải thay đổi cách dạy và cách học nhằm tạo ra nguồn nhân lực mới có tri
thức khoa học cao, kĩ năng vận dụng vào thực tiễn và dễ dàng thích ứng trong môi trường mới đầy năng
động,
sáng
tạo
để
giải
quyết
tốt
các
vấn
đề
trong
cuộc
sống.
Vì thế, chương trình giáo dục mới rất chú trọng đến việc phát huy tư duy tổng hợp, sáng tạo, tự nghiên cứu,

ôn
tập
làm
các
em
nhàm
chán
nhất.
Hơn 10 năm trong nghề, tôi rất trăn trở về vấn đề này, mỗi lần có thanh tra về hoặc thi giáo viên giỏi nếu
gặp tiết ôn tập tôi rất lo sợ. Không những riêng tôi mà các đồng nghiệp của tôi cũng vậy, họ rất ngại tiết ôn
tập. Vì vậy đề tìm được phương pháp nào tiện lợi, hiệu quả vừa có khả năng truyền tải hết kiến thức bài
học vừa tạo ra cho học sinh hứng thú học tập. Vừa khắc sâu kiến thức, vừa làm cho các em yêu thích môn
học. Từ đó phát huy tính tích cực, tự giác và suy luận cho các em, nhất là các em khối 9 để các em có đủ
hành trang cho các kì thi tuyển (Thi HSG, thi tuyển sinh vào lớp 10- nếu môn thi thứ ba là môn Địa lí).
Chính vì thế được sự đóng góp ý kiến của các đồng nghiệp, tôi đã chọn "Phương pháp dạy tiết ôn tập Địa
lí 9 bằng sơ đồ" góp phần tổng hợp kiến thức nhanh gọn, khái quát.Tôi đã mạnh dạn áp dụng phương
pháp này vào xây dựng giáo án tiết 17: Ôn tập Địa lí 9 để dạy thao giảng ở trường. Kết quả thấy việc áp
dụng phương pháp mới đó đã giải thoát được rất nhiều vướng mắc của giáo viên bấy lâu nay là rút ngắn
được thời gian. Đặc biệt hệ thống hóa kiến thức một cách nhanh chóng, đa số học sinh hiểu bài, khắc sâu
hơn kiến thức bài học, hứng thú trong học tập, các em có ý thức xây dựng bài nhiều hơn, biết suy luận các
vấn đề, giờ học Địa lí trở nên sôi nổi hơn. Tôi thiết nghĩ tiết ôn tập (Địa lý) nào giáo viên cũng làm được như
thế này thì chắc chắn môn Địa lí sẽ được các em yêu thích nhiều hơn.
II.
Đối
tượng
và
phạm
vi
nghiên
cứu.

Góp phần nâng cao khả năng xây dựng và sử dụng sơ đồ cho giáo viên.
Giúp học sinh có khả năng nhận thức kiến thức và tự hoàn thiện kiến thức.


2.
Nhiệm
vụ
nghiên
cứu:
- Thông qua tiết ôn tập GV tổng kết lại kiến thức đã học trước đó bằng việc sử dụng sơ đồ trong dạy học
Địa lí. Đồng thời rèn luyện cho HS những kỷ năng vẽ biểu đồ ở các dạng bài tập Địa lí.
IV.
Giới
hạn
nội
dung
nghiên
cứu:
- Đề tài này được thực hiện nghiên cứu ở chương trình Địa lí 9(HK1), thực hiện phương pháp dạy ôn tập
bằng
sơ
đồ
phần
Địa
lí
dân
cư
và
Địa
lí

Phương
pháp
nêu
vấn
đề.
Phương
pháp
thảo
luận
cá
nhân,
cặp,
nhóm.
B.
PHẦN
GIẢI
QUYẾT
VẤN
ĐỀ.
SỞ
LÝ
LUẬN:
Ngày nay trong quá trình hội nhập nền kinh tế, giáo dục được coi là một lĩnh vực rất quan trọng và
luôn đi trước một bước trong sự nghiệp phát triển kinh tế của một quốc gia.Vì vậy, vấn đề chất lượng dạyhọc nói chung và dạy học môn Địa lí nói riêng ngày càng trở thành mối quan tâm chung của các nhà sư
phạm cũng như các nhà quản lý giáo dục và xã hội. Đảng và nhà nước ta đã khẳng định:
“Giáo dục là
quốc sách hàng đầu, đầu tư cho giáo dục là đầu tư cho phát triển”. Điều đó đã được thể hiện trong các Nghị
Quyết
của
Trung

pháp
rèn
luyện
kỷ
năng
Địa
lí
cho
học
sinh.
II. CƠ
SỞ
THỰC
TIỄN.
Qua nhiều năm giảng dạy môn Địa lí lớp 9, tôi nhận thấy chương trình Địa lí THCS nói chung và Địa lí
lớp 9 nói riêng có nhiều kiến thức rất trừu tượng đối với học sinh, nhiều khái niệm, có nhiều bài nội dung dài
nên trong thời gian một tiết học rất khó để giáo viên giảng giải hết cho học sinh hiểu. Là môn học không có
chương trình ngoại khóa cho nên tiết ôn tập là để giáo viên khái quát và chốt kiến thức quan trọng đồng thời
giải đáp một số thắc mắc của học sinh. Vì thế vấn đề đặt ra cho mỗi giáo viên có trình độ chuyên ngành hay
không chuyên ngành việc lựa chọn phương pháp dạy học như thế nào cho phù hợp mỗi tiết học. Thực tế
trong quá trình giảng dạy nhiều giáo viên rất ngại khi sử dụng sơ đồ(có thể do nhận thức về phương pháp
này,
do
sợ
thiếu
thời
gian
lên
lớp,
hay

bản
đồ.
VD:
Sơ
đồ
vị
trí
các
khối
khí
ở
Bắc
Mỹ
(
Địa
lí
11)
- Sơ đồ logic: Là loại sơ đồ biểu hiện mối quan hệ về nội dung bên trong của các sự vật- hiện tượng
Địa
lí.
VD:
Sơ
đồ
ô
nhiễm
không
khí
(Địa
lí
7)

Các
bước
xây
dựng
một
sơ
đồ:
Bước 1: Tổ chức các đỉnh của sơ đồ (chọn kiến thức cơ bản, vừa đủ, mã hóa một cách ngắn gọn, cô
động,
súc
tích,
bố
trí
các
đỉnh
trên
một
mặt
phẳng.)
Bước 2: Thiết lập các cạnh (các cạnh nối những nội dung ở các đỉnh có liên quan)
Bước 3: Hoàn thiện (kiểm tra lại tất cả để điều chỉnh sơ đồ phù hợp với nội dung dạy học và logic nội
dung,
đảm
bảo
tính
thẩm
mĩ
và
dễ
hiểu)

Tỷ lệ %

1
2
3
4

9A
9B
9C
9D

11
12
12
10

33
40
38
36

19
18
20
18

67
60
62

ôn
tập
thường
được
tổ
chức
đơn
giản,
chưa
chu
đáo.
- Giáo viên chủ yếu soạn và dạy theo các câu hỏi ở cuối mỗi bài trong SGK, chủ yếu dùng phương pháp
vấn đáp, giáo viên cứ theo câu hỏi nêu ra và học sinh đứng tại chỗ trả lời. Học lại các kiến thức của các bài
đã học nên học sinh rất nhàm chán. Học sinh không phải suy luận nhiều vì đa phần các em có sách tham
khảo và cứ thế mở ra trả lời. Chính vì vậy, chỉ sau khi tiết học kết thúc là kiến thức cũng trả cho giáo viên
không có gì đọng lại trong các em. Bởi cách dạy lý thuyết sáo mòn hiệu quả thấp, các hoạt động xẩy ra
nhàm chán rời rạc. Thực tế hiện nay học sinh có trình độ học lực không đều; đối với học sinh trung bình,
yếu, kém, các em không thích học tiết ôn tập. Chưa nói đến đối tượng học sinh cá biệt thì khả năng tiếp thu
còn hạn chế lại không có ý thức học, giáo viên không quan tâm chỉ ghi câu hỏi ôn tập lên bảng để học sinh
tự làm thì đối tượng học sinh này sẽ không làm và chất lượng bài kiểm tra rất thấp. Vì vậy các em không thể
hệ
thống
toàn
bộ
kiến
thức
khá
dài
đã
học

thông
thường.
- Giáo viên chuẩn bị chưa thật chu đáo cho tiết dạy: về phương pháp, kiến thức, đồ dùng, nội dung ôn tập
lại
không
có
sách
hướng
dẫn
cụ
thể.
Học
sinh
chưa
có
ý
thức
tự
ôn
tập
ở
nhà.
Học
sinh
còn
thụ
động
trong
việc
tiếp

dựng
nội
dung
bài
tập
phù
hợp
Lựa
chọn
phương
tiện
dạy
học
cần
thiết
nhất
cho
tiết
ôn
tập.
- Phương pháp dạy học chủ đạo trong ôn tập là cho các em làm việc theo nhóm, xây dựng sơ đồ, bảng
thống kê, vừa tiết kiệm được thời gian mà chất lượng học tập lại cao, những em học sinh yếu, kém sẽ được
các
bạn
trong
nhóm
giúp
đỡ.
Hướng
dẫn

chọn
kiến
thức
trọng
tâm
cơ
bản
của
tiết
ôn
tập.
Xác
định
những
hình
thức
tổ
chức
dạy
học
trên
lớp.
Xác
định
phương
pháp
dạy
học
cơ
bản.

để
thực
hiện
các
giải
pháp.
+
Đối
với
giáo
viên:
- Nắm chắc các kiến thức cơ bản, hệ thống hóa được kiến thức của từng phần, từng bài, lựa chọn các bài
tập
kỹ
năng
phù
hợp.
Nắm
được
tình
hình
học
tập
của
từng
đối
tượng
học
sinh.
- Có kế hoạch chuẩn bị các hình thức dạy học phù hợp cho tiết ôn tập.

tế.
- Linh hoạt trong việc cân nhắc, lựa chọn các dạng biểu đồ phù hợp khi làm các bài tập thực hành kỹ năng.
Đối
với
các
tiết
ôn
tập
của
lớp
9
gồm
có
hai
nội
dung
chính
là:
+
Phần
kiến
thức
lí
thuyết.
+
Phần
bài
tập
kĩ
năng.

thống
kê.
+
Kĩ
năng
phân
tích
bảng
số
liệu
thống
kê.
+
Kĩ
năng
phân
tích
biểu
đồ,
tháp
tuổi.
+ Kĩ năng vẽ biểu đồ thay đổi cơ cấu hoặc chỉ số tăng trưởng, biểu đồ thay đổi cơ cấu kinh tế.
3.
Thái
độ:
- Giúp
HS
có
thái
độ

dân
cư
và
trọng
tâm
là
các
ngành
kinh
tế.
- Phân tích mối quan hệ giữa các yếu tố tự nhiên, dân cư và kinh tế.
III.
Đồ
dùng
dạy
học.


Bản
đồ
kinh
tế
chung
Việt
Nam.
IV.
Phương
pháp.
- Giáo viên dùng phương pháp sơ đồ hóa để hướng dẫn học sinh ôn tập.
Tổ

*
Giới
thiệu
bài
ôn
tập:
GV yêu cầu học sinh nhắc lại các nội dung đã học trong chương trình Địa lí 9 từ đầu năm đến nay.
Học
sinh
trả
lời.
GV
dẫn
dắt
vào
bài
mới.
Hoạt
động
1:
Hoạt
động
cá
nhân.
1.
Địa
lí
dân
cư.
GV: Dân cư là nguồn lực quan trọng cho sự phát triển kinh tế đất nước. Ở tiết ôn tập trước các em đã được

Hoạt
động
nhóm.
II.
Địa
lí
các
ngành
kinh
tế.
*
Mục
tiêu:
- Học sinh vẽ sơ đồ về các ngành kinh tế theo các nội dung của từng ngành: các nhân tố ảnh hưởng, sự
phát
triển
và
phân
bố.
- Học sinh dựa trên sơ đồ phân tích mối quan hệ giữa các nhân tố tự nhiên, xã hội đối với sự phát triển kinh
tế,
và
mối
quan
hệ
giữa
các
ngành
kinh
tế.

đồ

2:

3:

Hoàn

thành

sơ

đồ

3

a.

b.

+ Nhóm


+ Nhóm

4:

Hoàn

thành


đồ

8:

Hoàn
8

*
Bước
2: Các
nhóm
tiến
hành
làm
việc
trong
8
phút.
*
Bước
3:
- Giáo viên thu bài của các nhóm và đính lên bảng bài làm của từng nhóm.
Giáo
viên
cho
học
sinh
nhận
xét

bằng
sơ
đồ
3.

+ Giáo viên đính bài nhóm 4 lên bảng, gọi đại diện nhóm 4 đứng dậy (tại chỗ) đọc nội dung sơ đồ nhóm 4
đã làm. Các nhóm khác nhận xét, bổ sung cho nhóm 4; Giáo viên nhận xét chuẩn kiến thức bằng sơ đồ 4.


+ Giáo viên đính bài nhóm 5 lên bảng, gọi đại diện nhóm 5 đứng dậy (tại chỗ) đọc nội dung sơ đồ của
nhóm mình đã làm. Các nhóm khác nhận xét, bổ sung cho bài làm của nhóm 5. Giáo viên nhận xét chuẩn
kiến
thức
bằng
sơ
đồ
5.


+ Giáo viên đính bài nhóm 6 lên bảng, gọi đại diện nhóm 6 đứng dậy (tại chỗ) đọc nội dung sơ đồ của
nhóm mình. Các nhóm khác nhận xét, bổ sung kiến thức cho nhóm 6; Giáo viên nhận xét chuẩn kiến thức
bằng
sơ
đồ
6.


+ Giáo viên đính bài nhóm 7 lên bảng, gọi đại diện nhóm 7 đứng dậy (tại chỗ) đọc nội dung sơ đồ của
nhóm. Các nhóm khác nhận xét, bổ sung kiến thức cho nhóm 7; Giáo viên nhận xét chuẩn kiến thức bằng
sơ đồ 7.

hành
- Giáo viên vẽ sơ đồ kỹ năng chính trong tiết ôn tập hôm nay lên bảng.

- Giáo viên hỏi: Muốn phân tích bảng số liệu chúng ta cần lưu ý những điều gì?
Học
sinh
trả
lời
Giáo
viên
chuẩn
kiến
thức:
+
Quan
sát
diễn
biến
thay
đổi
của
số
liệu
để
rút
ra
kết
luận.
+ Nếu số liệu đã cho là số liệu tuyệt đối thì cần tính tỷ lệ % và nhận xét tương quan thành phần.
+ Nếu số liệu của nhiều năm thì cần chú ý sự thay đổi của số liệu như thế nào để thấy được sự thay đổi của

sinh
nhắc
lại
cách
vẽ.
Giáo
viên
hỏi: Muốn
nhận
xét
biểu
đồ
ta
làm
thế
nào?
Học
sinh
trả
lời.
Giáo
viên
chuẩn
kiến
thức:
Cần
dựa
vào
biểu
đồ

sau
kiểm
tra
1
tiết.
C.

PHẦN

KẾT

LUẬN

1.
Kết
luận:
Để kiểm tra kết quả của tiết ôn tập dạy theo phương pháp sơ đồ, tôi đã thực nghiệm với phương pháp này
ở lớp 9C với lớp dạy học theo phương pháp thông thường ở lớp 9D năm học 2014 - 2015 (Hai lớp có trình


độ
tương
đương
nhau).
- Lớp thực nghiệm kết quả thu được khả quan hơn so với lớp dạy học theo phương pháp thông thường.

Lớp thực nghiệm 9C
Lớp đối chứng 9D

Tỷ lệ HS đạt các kỹ năng ở mức độ

7%

41%
25%

31%
47%

9%
21%

2.
Bài
học
kinh
nghiệm.
Để cho tiết ôn tập có kết quả tốt thì phải vận dụng và phát huy tính tích cực hóa học tập của học sinh, có
nghĩa
là
vận
dụng
có
hiệu
quả
phương
pháp
dạy
học
mới
.

3.
Kiến
nghị,
đề
xuất.
- Địa lí đã trở thành môn học quan trọng và cần thiết ở trong các trường học. Nếu giáo viên và học sinh
chuẩn bị chu đáo, vận dụng phương pháp dạy học mới hợp lí, hiệu quả thì chắc chắn các giờ học địa lí nói
chung và tiết ôn tập địa lí nói riêng sẽ trở nên sôi nổi, sinh động, học sinh sẽ yêu thích môn học hơn.
- Trong chương trình sách giáo khoa cần phải có các bài ôn tập để định hướng nội dung ôn tập cho giáo
viên
và
học
sinh.
- Nhà trường cần phải có đủ giáo viên dạy đúng chuyên môn, đặc biệt là môn địa lí, môn đặc thù là sử dụng
và khai thác kiến thức từ kênh hình nhiều nên giáo viên không chuyên không thể hình thành cho các em các
kĩ
năng
sử
dụng
kênh
hình
trong
học
tập
Địa
lí.
Trong quá trình đổi mới phương pháp dạy học nói chung và tiết ôn tập nói riêng tôi mạnh dạn đưa ra một
vài kinh nghiệm nhỏ trong dạy một tiết ôn tập của địa lí lớp 9 để trao đổi với bạn bè và đồng nghiệp. Vì tuổi
nghề còn trẻ, kinh nghiệm nghiên cứu khoa học chưa nhiều chắc chắn còn nhiều thiếu sót (chắc không
thể tránh khỏi những hạn chế. Bản thân rất mong) mong nhận được sự nhận xét, góp ý của các cấp, ngành,

Sách
Giáo
khoa
Địa
lí
9
NXB
Giáo
dục.
Sách
Giáo
viên
Địa
lí
9
NXB
Giáo
dục.
Thiết
kế
bài
giảng
Địa
lí
9
NXB
Giáo
dục.
Lý luận dạy học môn Địa lí – PGS- TS Nguyễn Đức Vũ - NXB Huế.
Địa

II.
III.
1.
2.
3.
4.
C.
1.
2.
3.
D.

LỤC
PHẦN
Lý
Đối
Mục
Giới

Thực

MỞ
do

tượng
tiêu,
hạn
Thời
Phương
PHẦN

Thực

nhân

ôn

lý
thực
tập

của
tiến
cụ
KẾT
Kết
học
nghị,
LIỆU

hiện
thực

bước
án
PHẦN

Bài
Kiến
TÀI