Kỷ niệm 150 năm ngày mất của Nguyễn Công Trứ: CÒN NHIỀU ĐIỀU VỠ LẼ VỀ ÔNG ĐANG CHỜ
PHÍA TRƯỚC…
01:49-02/01/2009
Nguyễn Công Trứ đã được thừa nhận và tôn vinh một cách thật xứng đáng, đó không có nghĩa là
việc triển khai hệ vấn đề nghiên cứu về ông đã có thể tạm dừng. Ngược lại, tôi tin rằng chúng ta
đang hiện diện trên một lý trình nơi biển báo giao thông hướng ta đến nhiều ngả đường mới mẻ.
Những kết quả nghiên cứu về Nguyễn Công Trứ cho đến nay
Chính sử:
Nguồn tài liệu, thư tịch có giá trị quan trọng bậc nhất về Nguyễn Công Trứ từ nhiều góc độ quan
sát và đánh giá (dung lượng, tính hệ thống và độ tin cậy) là các bộ chính sử của triều Nguyễn.
Trong bộ sử quan trọng nhất của vương triều Nguyễn:
Đại Nam thực lục
, tên tuổi của Nguyễn
Công Trứ bắt đầu được ghi chép từ sự kiện dâng
Thái bình thập sách
cho Gia Long (1802), bẵng
đi 19 năm, sau đó dồn dập xuất hiện. Theo thống kê của chúng tôi, danh tính của Nguyễn Công
Trứ xuất hiện trong bộ sử này ở 329 vị trí, tần số thuộc hàng cao nhất trong các triều thần dưới
các triều vua Minh Mệnh, Thiệu Trị. Điều khá đặc biệt là vào thời điểm Tự Đức năm đầu, ông đã
được vua chuẩn cho cáo lão về hưu, nếu theo thông lệ thì sử quan chỉ còn chép về cái chết của
các vị nguyên lão đại thần nữa là hết, nhưng tên ông thì vẫn còn được chép tiếp khá nhiều (cả
một đoạn dài trong
Đại Nam liệt truyện
) với nhiều những biến cố đặc thù “hậu hưu trí”. Rất ít
người, nếu không phải là không có ai, được
Thực lục
(chứ không nói
Liệt truyện
) chép kỹ đến
như ông, chép chi tiết đến từng bản tấu sớ, biểu chương, đến cả những chuyện sinh hoạt! Trừ
các vị vua, còn thì tất cả các nhân vật lịch sử được

sáng tác khác của ông, và đối với những sáng tác đã được sưu tầm
và xuất bản, thậm chí đối với một số tác phẩm đã trở nên rất quen
thuộc, vẫn còn có thể đưa ra những khảo dị , “đính ngoa” mới.
Theo nhận định của PGS Phan Văn Các (1996), dù cuốn “
Sự nghiệp và thơ văn của Uy Viễn
tướng Công Nguyễn Công Trứ
” (1928) của giáo sư Lê Thước là cuốn sách nền đáng quý, thì “vẫn
thiếu hẳn phần nghiên cứu văn bản học mà ngày nay ai cũng biết là không thể thiếu được, nhất
là đối với giới học thuật nước ngoài”. Với tư cách là người phụ trách Viện Hán Nôm nhiều năm,
ông cho rằng “Thật ra khó hy vọng tìm thấy thủ bút của tác giả”. Từ năm 1996, Phan Văn Các đã
bước đầu công bố thêm một số nguồn tư liệu, chủ yếu từ lưu trữ của viện Hán Nôm. Theo đó,
phần lớn những tư liệu liên quan tới Nguyễn Công Trứ (có những lời khẳng định là tác phẩm của
ông nhưng chưa được giới văn bản học thẩm định kỹ ) là những tài liệu viết về ca trù nói chung,
hát nói nói riêng, như
Ca điệu lược ký, Ca trù, Ca trù các điệu, Ca trù thể cách
, đặc biệt là các
tác phẩm có dung lượng khá lớn là
Đại Nam quốc âm ca khúc
và
Quốc âm thi sao
. Ngoài ra,
cũng theo Phan Văn Các và cả Vũ Ngọc Khánh, có những tài liệu ghi chép việc Nguyễn Công Trứ
sáng tác tuồng hoặc viết thêm vào các vở tuồng một số bài thơ của mình. Từ trước tới nay, tuy
Nguyễn Công Trứ đỗ tận Giải nguyên trường Nghệ (vào thời điểm triều đình chưa khôi phục lại
kỳ thi đại khoa), lại từng do “có khoa bảng xuất sắc” mà được bổ nhiệm làm Quốc tử giám Tư
nghiệp, nhưng về thơ chữ Hán, ông chắc chắn được khẳng định là tác giả của chỉ một bài, đó là
bài thơ tự thọ năm ông 70 tuổi. Trong
Đại Nam quốc âm ca khúc
chép tới 5 bài thơ thất ngôn bát
cú chữ Hán, được khẳng định là của ông, cuối mỗi bài lại có một bản dịch lược thành 4 câu lục

Nguyễn Nghiệp, Văn Tạo, Văn Lang, Nguyễn Phan Quang và Nguyễn Danh Phiệt, Vũ Huy Phúc,
Chương Thâu, Hà Văn Tấn, Nguyễn Cảnh Minh, Đào Tố Uyên…đều đã có những bài viết khá
công phu về một hay một số phương diện nhất định của Nguyễn Công Trứ với tư cách là nhân
vật lịch sử. Có cả luận án tiến sĩ về sự nghiệp dinh điền của ông. Điều cũng dễ thấy là giữa các
gương mặt lịch sử đích thực dưới thời các chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn, dù sao Nguyễn
Công Trứ cũng còn được ghi nhận như một danh nhân hiếm hoi không thuộc hàng ngũ những
“chiến sĩ chống ngoại xâm” – tiêu chí hầu như duy nhất đáng kể khi định vị các cá nhân trong
khoảng thời gian trên 400 năm gần đây của lịch sử dân tộc. Điều dễ hiểu là với tình trạng “Thời
kỳ các chúa Nguyễn và vương triều Nguyễn từ thế kỷ XVI cho đến thế kỷ XIX là một trong những
thời kỳ lịch sử đã trải qua những cách nhìn nhận và đánh giá hết sức khác nhau, có lúc gần như
đảo ngược lại” (Phan Huy Lê. Báo cáo đề dẫn Hội thảo khoa học
Chúa Nguyễn và vương triều
Nguyễn trong lịch sử Việt Nam từ thế kỷ XVI đến thế kỷ XIX
. Nxb Thế giới, 2008, tr.11), sử luận
chính thống một thời dài ở ta không thể tách cá nhân Nguyễn Công Trứ ra để xét đoán, đánh giá
đơn độc. Chắc chắn lời kêu gọi của vị chủ tịch Hội khoa học lịch sử Việt Nam về việc đảm bảo
tính “khách quan và trung thực” đối với việc nghiên cứu lịch sử nước nhà, đặc biệt là “giai đoạn
nhà Nguyễn” sẽ nhận được sự cộng hưởng của các sử gia đang có mặt ở đây ngày hôm nay, và
hy vọng cả trong hội thảo này, cả thời gian tới, chúng ta sẽ nhanh chóng được tiếp cận những
công trình sử học sâu sắc hơn, toàn diện hơn, mới mẻ hơn nữa về một bậc danh nhân mà tất cả
chúng ta đều kính yêu và ngưỡng mộ.
Nếu tách bạch một cách tương đối, có thể thấy rằng số lượng các công trình nghiên cứu về
Nguyễn Công Trứ tập trung nhiều hơn cả vào các trước tác của ông, chứ chưa đặt lên bình diện
hàng đầu – như lẽ ra phải thế - con người lịch sử hiện thực của ông. Ngay cả công trình “
Tâm lý
và tư tưởng Nguyễn Công Trứ
” của Giáo sư Trương Tửu (Nguyễn Bách Khoa) cũng có chung hạn
chế đó: những dẫn liệu chủ yếu được trích xuất và phẩm bình từ “những điều ông nói, ông viết”
hơn là “những việc ông làm”.
Khác với rất nhiều tác giả trong giai đoạn này

thiên, biến cố nghiêm trọng thành những “miếng trò”, thực sự biểu hiện mình là người dám
sống, ham sống và vui sống. Nhìn toàn cục, ông là một kẻ yêu đời. Rất đáng tiếc là cho tới nay,
nhiều lĩnh vực nghệ thuật truyền thống đã trở nên “vật bất khả tri”, khiến cho không sao ráp nối
được các “thú” (chữ đặc dụng của Nguyễn Công Trứ) mà ông từng sành sỏi với nhau, để hình
dung về một “tay chơi lớn” từng có.
Khởi đi từ việc khẳng định vị trí hiển nhiên của Nguyễn Công Trứ với tư cách là nhà chính trị, nhà
quân sự tài năng, một thành viên đặc biệt trong giới quyền lực, một nhà thơ độc đáo, người
Giữa những công trình được thực hiện
trong khoảng gần một thế kỷ vừa qua,
những chuyên luận và sách biên khảo có
quy mô và ảnh hưởng nổi bật ngoài công
trình đầu tiên của GS Lê Thước Sự nghiệp
và thi văn của Uy Viễn tướng công Nguyễn
Công Trứ có thể kể Tâm lý và tư tưởng
Nguyễn Công Trứ của Nguyễn Bách Khoa
(Hàn Thuyên,1944), Thơ văn Nguyễn Công
Trứ (Trương Chính biên soạn và giới thiệu,
Văn học, 1983), Nguyễn Công Trứ (Sách
danh nhân – Vũ Ngọc Khánh viết, Văn hoá,
1983, 1996), ngoài ra, về quy mô có thể kể
thêm Triết lý chấp sinh Nguyễn Công Trứ
của Hán Chương Vũ Đình Trác (Hội Hữu
xb, California, 1988).Với tư cách là công
trình tập thể, kỷ yếu một cuộc hội thảo
khoa học, cuốn sách Nguyễn Công Trứ -
con người, cuộc đời và thơ (Nxb Hội Nhà
văn, 1995) có thể coi là một bước tiến
đáng kể trên lịch trình nghiên cứu về danh
nhân này.
Tính đến quy mô công trình và tầm ảnh

Nguyễn Viết Ngoạn, Nguyễn Hữu Sơn,… triển khai bài viết của mình theo hướng này. Có những
bài viết tổ chức cái nhìn đối tượng từ những góc lạ, chẳng hạn
“Phân tích triết lý sống của danh
nhân Nguyễn Công Trứ từ quan điểm truyền thông đại chúng nhằm rèn đức “kẻ sĩ” cho nhà báo
hiện đại”
của PGS. TS Lê Thanh Bình,
“Nguyễn Công Trứ: nhìn từ một quan điểm triết học”
của
TS. Văn Quang Phú. Một số tác giả khác lại nỗ lực phát hiện những ánh sáng mới từ những
nguồn sáng cũ như Phạm Tuấn Vũ, Nguyễn Minh Tường khi bàn về
Hàn nho phong vị phú
, Biện
Minh Điền khi tìm
“Sự thống nhất những đối cực trong phong cách nghệ thuật Nguyễn Công
Trứ”
.
Nguyễn Công Trứ đã được thừa nhận và tôn vinh một cách thật xứng đáng, đó không có nghĩa là
việc triển khai hệ vấn đề nghiên cứu về ông đã có thể tạm dừng. Ngược lại, tôi tin rằng chúng ta
đang hiện diện trên một lý trình nơi biển báo giao thông hướng ta đến nhiều ngả đường mới mẻ.
Trần Ngọc Vương