VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VÕ VĂN TÙNG

CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ
VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN TỈNH LONG AN

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2017


VIỆN HÀN LÂM
KHOA HỌC XÃ HỘI VIỆT NAM
HỌC VIỆN KHOA HỌC XÃ HỘI

VÕ VĂN TÙNG

CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP THEO PHÁP LUẬT HÌNH SỰ
VIỆT NAM TỪ THỰC TIỄN TỈNH LONG AN
Chuyên ngành: Luật hình sự và tố tụng hình sự
Mã số: 60.38.01.04

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC
TS. PHẠM VĂN BEO

HÀ NỘI - 2017

...................................................................................................................... 16
Chương 2: QUY ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT HÌNH SỰ VIỆT NAM VỀ
CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP VÀ THỰC TIỄN ÁP DỤNG TRÊN ĐỊA
BÀN TỈNH LONG AN.................................................................................. 20
2.1. Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các biện pháp tư pháp... 20
2.2. Thực tiễn áp dụng các biện pháp tư pháp trên địa bàn tỉnh Long An... 38
2.3. Những tồn tại, hạn chế trong quy định, áp dụng và thi hành các biện
pháp tư pháp ................................................................................................. 45
2.4. Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế trong thực tiễn áp dụng các
biện pháp tư pháp ......................................................................................... 53
Chương 3: CÁC GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG ĐÚNG CÁC QUY
ĐỊNH CỦA PHÁP LUẬT VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP ................... 57
3.1. Hoàn thiện quy định, hướng dẫn, giải thích để áp dụng thống nhất
các quy định của Bộ luật hình sự về các biện pháp tư pháp .................... 57
3.2. Nâng cao năng lực đội ngũ cán bộ các cơ quan tiến hành tố tụng, cơ
quan thi hành các biện pháp tư pháp ....................................................... 58
3.3. Nâng cao chất lượng, hiệu quả thi hành các biện pháp tư pháp ...... 60
3.4. Tăng cường tổng kết thực tiễn áp dụng, thi hành các biện pháp tư
pháp ........................................................................................................... 61
3.5. Các biện pháp khác để bảo đảm áp dụng các biện pháp tư pháp đúng
quy định của pháp luật hình sự................................................................. 61
KẾT LUẬN .................................................................................................... 65
DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO ..................................................... 68


DANH MỤC CÁC BẢNG BIỂU
Bảng 2.1. Thống kê số vụ án hình sự đã xét xử trên địa bàn tỉnh Long An từ
năm 2012 đến năm 2016. ................................................................................ 39
Bảng 2.2. Thống kê số bị cáo bị Tòa án trên địa bàn tỉnh Long An áp dụng
hình phạt hoặc các biện pháp tư pháp thay thế hình phạt từ năm 2012 đến năm

pháp tư pháp chưa đúng mà nguyên nhân có thể do bản lĩnh nghề nghiệp, bị
chi phối, ảnh hưởng, áp lực của sự can thiệp từ một hoặc một vài cá nhân có
quyền lực trong bộ máy nhà nước, trong xã hội; cũng có thể do đạo đức, phẩm
chất, thậm chí do tiêu cực, cố tình hiểu sai vấn đề, áp dụng pháp luật không
đúng.
1


Trong bối cảnh Việt Nam đang thực hiện công cuộc cải cách tư pháp
theo tinh thần Nghị quyết 49-NQ/TW ngày 02/6/2005 của Bộ chính trị về
Chiến lược cải cách tư pháp đến năm 2020: “Xây dựng một nền tư pháp trong
sạch, vững mạnh, dân chủ, nghiêm minh, bảo vệ công lý, từng bước hiện đại,
phục vụ nhân dân, phụng sự Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa, hoạt động tư
pháp mà trọng tâm là hoạt động xét xử được tiến hành có hiệu quả và hiệu
lực cao” thì việc nghiên cứu lý luận và thực tiễn để nâng cao hiệu quả áp
dụng chế định biện pháp tư pháp trên thực tế là một vấn đề hết sức cần thiết,
thời sự, phù hợp với mục tiêu, yêu cầu đổi mới công tác cải cách tư pháp. Vì
vậy, tác giả chọn đề tài “Các biện pháp tư pháp theo pháp luật hình sự Việt
Nam từ thực tiễn tỉnh Long An” làm đề tài luận văn tốt nghiệp cao học luật
của mình, nhằm góp phần đem lại cách hiểu đúng đắn về biện pháp tư pháp,
từ đó giúp cho việc áp dụng pháp luật được chính xác, khách quan, tăng
cường hiệu quả hoạt động, đấu tranh phòng chống tội phạm.
2. Tình hình nghiên cứu của đề tài
Biện pháp tư pháp là một trong những vấn đề được sự quan tâm nghiên
cứu của các nhà khoa học, có thể kể đến các công trình nghiên cứu điển hình
như sau:
Dưới góc độ giáo trình được nghiên cứu biên soạn dùng cho việc giảng
dạy bậc cao học có giáo trình luật hình sự phần chung của Học viện khoa học
xã hội xuất bản năm 2014, do giáo sư tiến sĩ Võ Khánh Vinh chủ biên; giáo
trình luật hình sự phần chung do Trường đại học luật Hà Nội biên soạn giảng

tiễn tỉnh Long An” được tác giả chọn làm luận văn tốt nghiệp lần này được
thực hiện trên cơ sở tiếp cận kiến thức thông qua quá trình học tập, nghiên
cứu tại Học viện khoa học và xã hội và tiếp thu kết quả từ các công trình
nghiên cứu của các nhà khoa học pháp lý thông qua các giáo trình, giáo án,
sách chuyên khảo và nhiều bài viết bình luận về lý luận chế định các biện
3


pháp tư pháp trong Bộ luật hình sự Việt Nam. Đây sẽ là kết quả được nghiên
cứu mang tính chuyên sâu ở bậc cao học để so sánh, phân tích, đánh giá chế
định các biện pháp tư pháp theo pháp luật hình sự Việt Nam, đồng thời chỉ ra
những bất cập vướng mắc. Từ đó, đề xuất các giải pháp hoàn thiện mang tính
khả thi, nâng cao hiệu quả trong áp dụng và thi hành các biện pháp tư pháp,
nhằm góp phần thực hiện hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm.
3. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục đích nghiên cứu: Trên cơ sở làm rõ các vấn đề lý luận, cùng với
việc áp dụng biện pháp tư pháp trong thực tiễn, luận văn đi sâu phân tích từ
nhiều khía cạnh khác nhau về biện pháp tư pháp hình sự: quy định của pháp
luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự, pháp luật thi hành án hình sự, xu
hướng, cũng như điều kiện áp dụng, việc áp dụng biện pháp tư pháp trong
thực tiễn. Từ sự phân tích này, tác giả luận văn đề xuất các giải pháp góp
phần áp dụng đúng chế định các biện pháp tư pháp trên địa bàn tỉnh Long An.
Nhiệm vụ nghiên cứu:
Để đạt được những mục đích nêu trên, luận văn có nhiệm vụ:
Phân tích làm sáng tỏ các vấn đề lý luận về các biện pháp tư pháp: Khái
niệm, đặc điểm, mục đích, vai trò, bản chất của các biện pháp tư pháp.
Phân tích quy định của pháp luật về các biện pháp tư pháp, phát hiện
những hạn chế, bất cập trong các quy định của pháp luật về chế định các biện
pháp tư pháp, cũng như những hạn chế, bất cập trong thực tiễn áp dụng các
biện pháp tư pháp trên địa bàn tỉnh Long An.

Ý nghĩa lý luận: Trên cơ sở nghiên cứu toàn bộ những quy định của
chế định các biện pháp tư pháp, phân tích, đánh giá thực tiễn áp dụng trong
những năm qua, nhằm làm rõ thêm các quan điểm lý luận khoa học về định
hướng áp dụng biện pháp tư pháp. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu đề tài còn có
5


thể dùng làm tài liệu tham khảo, phục vụ cho việc nghiên cứu, học tập khoa
học luật hình sự, luật tố tụng hình sự và luật thi hành án hình sự.
Ý nghĩa thực tiễn: Kết quả nghiên cứu đề tài có thể là ý kiến hữu ích
trong hoạt động thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự, pháp luật tố tụng hình sự
và pháp luật thi hành án hình sự. Ngoài ra, kết quả nghiên cứu đề tài còn là đề
tài hữu ích cho sinh viên tham khảo khi nghiên cứu về chính sách hình sự,
hình phạt và các biện pháp tư pháp của pháp luật hình sự Việt Nam.
7. Cơ cấu của luận văn
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
luận văn gồm 3 chương:
Chương 1: Những vấn đề lý luận về các biện pháp tư pháp
Chương 2: Quy định của pháp luật hình sự Việt Nam về các biện pháp
tư pháp và thực tiễn áp dụng trên địa bàn tỉnh Long An
Chương 3: Các giải pháp bảo đảm áp dụng đúng các quy định của
pháp luật về các biện pháp tư pháp
``

6


Chương 1
NHỮNG VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ CÁC BIỆN PHÁP TƯ PHÁP
1.1. Khái niệm, đặc điểm, vai trò, ý nghĩa của các biện pháp tư

kiểm sát hoặc Tòa án áp dụng đối với người phạm tội cũng như người thực
hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi mắc bệnh tâm thần hoặc một
bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi của
mình” [39, tr.372].
“Xét về bản chất pháp lý, các biện pháp tư pháp không phải là hình
phạt, mà là các biện pháp tư pháp hình sự, là một trong những loại biện pháp
tác động pháp lý hình sự được Bộ luật hình sự quy định để có thể áp dụng đối
với người có hành vi phạm tội. Việc áp dụng các biện pháp tư pháp không
làm cho người bị áp dụng đó có án tích” [39, tr.372].
“Biện pháp tư pháp hình sự là các biện pháp hình sự được Bộ luật hình
sự quy định, do các cơ quan tư pháp áp dụng đối với người có hành vi nguy
hiểm cho xã hội, có tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt” [33, tr.194].
Tổng kết các quan điểm khác nhau về khái niệm các biện pháp tư pháp,
chúng ta có thể đưa ra khái niệm về biện pháp tư pháp: Biện pháp tư pháp là
biện pháp cưỡng chế về hình sự, được quy định trong Bộ luật hình sự, do Viện
kiểm sát hoặc Tòa án áp dụng đối với người phạm tội cũng như người thực
hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong khi mắc bệnh tâm thần hoặc một
bệnh khác làm mất khả năng nhận thức hoặc khả năng điều khiển hành vi, có
tác dụng hỗ trợ hoặc thay thế hình phạt.
Từ các quan điểm, khái niệm trên về biện pháp tư pháp, chúng ta có thể
thấy biện pháp tư pháp có những đặc điểm cơ bản như sau:
Đặc điểm thứ nhất: Biện pháp tư pháp cũng là biện pháp cưỡng chế nhà
nước về hình sự đối với người thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội, nhưng
có tính chất nghiêm khắc ít hơn so với hình phạt. Chủ thể chỉ bị áp dụng biện
8


pháp tư pháp thì không bị xem là có án tích. Khi chủ thể bị áp dụng hình phạt
và bị áp dụng kèm theo hình phạt là biện pháp tư pháp thì chủ thể đó bị xem
là có án tích.

người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong tình trạng không có
năng lực trách nhiệm hình sự.
Trong quá trình tố tụng để xử lý một vụ án hình sự cụ thể, các cơ quan
tiến hành tố tụng mà chủ yếu là cơ quan điều tra phải tiến hành thu thập tất cả
các chứng cứ để chứng minh hành vi nguy hiểm cho xã hội là tội phạm hay
không phải là tội phạm, các tình tiết tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự,
đặc điểm về nhân thân (những vấn đề cần chứng minh)…, để từ đó các cơ
quan tiến hành tố tụng quyết định hướng giải quyết vụ việc hợp lý. Hướng
giải quyết vụ án có thể là không truy cứu trách nhiệm hình sự, mà áp dụng
biện pháp tư pháp trong trường hợp người đã thực hiện hành vi nguy hiểm
cho xã hội không có năng lực trách nhiệm hình sự; Hướng giải quyết vụ án có
thể là không áp dụng hình phạt mà chỉ áp dụng biện pháp tư pháp; Hướng giải
quyết vụ việc cũng có thể là áp dụng hình phạt và áp dụng biện pháp tư pháp.
Do đó, biện pháp tư pháp là một biện pháp cưỡng chế về hình sự, có vai trò
thay thế hình phạt và cũng có thể được áp dụng để hỗ trợ hình phạt.
Biện pháp tư pháp cùng tồn tại song hành với hệ thống hình phạt làm
cho hệ thống biện pháp cưỡng chế nhà nước hoàn thiện hơn, phong phú hơn,
góp phần rất lớn vào việc giải quyết vụ án hình sự một cách thấu tình đạt lý,
đảm bảo cho các nguyên tắc cơ bản của luật hình sự được thực thi, góp phần
nâng cao hiệu quả của công tác phòng ngừa và đấu tranh chống tội phạm, cải
tạo, giáo dục người phạm tội trở thành người có ích cho xã hội.
Trường hợp người đã thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội trong
tình trạng không có năng lực trách nhiệm hình sự, theo quy định của luật hình
sự thì không thể xét xử và áp dụng hình phạt đối với họ, cũng không thể
10


không xử lý đối với họ để phòng ngừa việc họ tiếp tục thực hiện hành vi nguy
hiểm cho xã hội. Trong thường hợp này, áp dụng biện pháp tư pháp là hợp lý
nhất, vì nó đáp ứng được các yêu cầu của việc xử lý vụ việc.

Điểm thứ hai, hình phạt và biện pháp tư pháp đều chỉ do cơ quan nhà
nước có thẩm quyền là cơ quan tiến hành tố tụng áp dụng theo một trình tự,
thủ tục đặc biệt được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự. Hình phạt và
biện pháp tư pháp được quy định trong Bộ luật hình sự, nhưng trình tự, thủ
tục áp dụng được quy định trong Bộ luật tố tụng hình sự. Hình phạt và biện
pháp tư pháp được bảo đảm thực hiện bằng sức mạnh cưỡng chế của nhà
nước.
Điểm thứ ba, hình phạt và biện pháp tư pháp là các dạng, hình thức
thực hiện trách nhiệm hình sự. Chủ thể bị áp dụng hình phạt và biện pháp tư
pháp phải gánh chịu hậu quả pháp lý bất lợi nhất định tùy thuộc vào tính chất,
mức độ nguy hiểm cho xã hội của hành vi mà chủ thể đó đã thực hiện, các đặc
điểm về nhân thân của chủ thể, các tình tiết cụ thể của vụ án.
Điểm thứ tư, theo quy định của pháp luật hình sự hiện nay thì hình phạt
và biện pháp tư pháp chỉ được áp dụng đối với cá nhân người phạm tội, người
thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội mà không có năng lực trách nhiệm
hình sự, không áp dụng đối những người thân của người phạm tội. Người thân
của người phạm tội có thể sẽ có trách nhiệm liên đới trong vấn đề bồi thường
thiệt hại do người phạm tội gây ra.
Sự khác nhau giữa biện pháp tư pháp và hình phạt
Tiêu chí

Biện pháp tư pháp

Hình phạt

Khái

Biện pháp tư pháp là biện pháp Hình phạt là biện pháp cưỡng

niệm


khắc hơn so với hình phạt.

Nhà nước.

Việc quy định và áp dụng biện Hình phạt là biện pháp trách
pháp tư pháp là có mục đích trừng nhiệm hình sự được nhà nước
phạt đối với người làm tội, nhưng sử dụng như một công cụ cần
mức độ trừng phạt hạn chế hơn so thiết, có hiệu quả để trừng trị,
với hình phạt, mà chủ yếu là dùng cải tạo và giáo dục người
để răn đe, cải tạo, giáo dục người phạm tội. Trong đó có loại
phạm tội trở thành người có ích hình phạt cao nhất là tử hình,
cho xã hội, có ý thức tuân theo là hình thức trừng trị cao nhất
pháp luật và quy tắc của cuộc của nhà nước đối với người
sống, ngăn ngừa họ phạm tội mới, phạm tội, tước đoạt quyền
giáo dục người khác tôn trọng được sống của người phạm
pháp luật, phòng ngừa và đấu tội.
tranh chống tội phạm.
Chủ thể

Do các cơ quan tiến hành tố tụng Chỉ có Tòa án xét xử vụ án

áp dụng

(Cơ quan điều tra, Viện kiểm sát hình sự là cơ quan tiến hành
13


hoặc Tòa án) áp dụng tương ứng tố tụng duy nhất có thẩm
với giai đoạn tố tụng hình sự.


14


Điểm thứ ba, biện pháp tư pháp và biện pháp cưỡng chế hành chính có
tính bắt buộc chủ thể đã thực hiện hành vi vi phạm pháp luật phải gánh chịu
hậu quả pháp lý bất lợi nhất định tùy thuộc vào tính chất, mức độ của hành vi
mà chủ thể đó đã thực hiện, các đặc điểm về nhân thân của chủ thể và các tình
tiết khác.
Sự khác nhau giữa biện pháp tư pháp với các biện pháp cưỡng chế hành
chính:
Tiêu chí

Biện pháp tư pháp

Biện pháp cưỡng chế hành chính

Khái

Biện pháp tư pháp là biện Biện pháp cưỡng chế hành chính là

niệm

pháp cưỡng chế về hình sự, một dạng cưỡng chế của nhà nước,
được quy định trong Bộ tổng hợp các biện pháp mà Nhà
luật hình sự, do cơ quan nước áp dụng để tác động lên tâm lý,
tiến hành tố tụng áp dụng tư tưởng, tình cảm và hành vi của
đối với người có hành vi công dân, nhân viên nhà nước,
nguy hiểm cho xã hội, có người có chức vụ, tác động đến hoạt
tác dụng hỗ trợ hoặc thay động, hành vi của cơ quan, tổ chức


pháp đối với người bị áp được áp dụng để phòng ngừa, ngăn
dụng để thay thế hình phạt chặn những hành vi vi phạm pháp
(chỉ áp dụng biện pháp tư luật, trừng phạt người vi phạm theo
pháp, không kèm theo hình trình tự xử lý vi phạm hành chính, vì
phạt) thì không bị xem là thế hậu quả không nặng nề như việc
có án tích. Trường hợp áp áp dụng biện pháp tư pháp. Tuy
dụng biện pháp tư pháp nhiên, việc áp dụng biện pháp cưỡng
kèm theo hình phạt làm chế hành chính làm người bị áp
cho người bị áp dụng có án dụng có tiền sự.
tích.

1.3. Quy định về các biện pháp tư pháp trong pháp luật hình sự
một số nước
Phần lớn luật hình sự nước ngoài quy định song song hai hệ thống các
biện pháp cưỡng chế, đó là hình phạt và biện pháp cưỡng chế khác, ít có nước
thiết lập riêng hình phạt hoặc là các biện pháp cưỡng chế khác trong luật hình
sự.
Việc quy định đồng thời hai hệ thống các biện pháp cưỡng chế hình sự
là hình phạt và biện pháp cưỡng chế hình sự khác không phải là hình phạt
trong pháp luật hình sự ở các nước là do chính sách hình sự của mỗi nước
quyết định. Tuy nhiên, Luật hình sự ở những nước khác nhau có quy định
biện pháp cưỡng chế hình sự khác không phải là hình phạt thì tên gọi của nó
cũng khác nhau, ví dụ như:

16


Bộ luật hình sự năm 1996 của Tây Ban Nha quy định biện pháp cưỡng
chế hình sự khác không phải là hình phạt tại phần IV quyển I với tên gọi là

Nhóm thứ hai, các biện pháp được áp dụng đối với người phạm tội,
nhưng họ không phải chịu hình phạt, như: biện pháp giáo dục đối với người
chưa đủ 18 tuổi, đưa vào cơ sở bắt buộc chữa bệnh đối với người bị bệnh tâm
thần sau khi phạm tội…Trong nhóm này, biện pháp cưỡng chế hình sự khác
được áp dụng để thay thế hình phạt.
Nhóm thứ ba, các biện pháp được áp dụng đối với người phạm tội phải
chịu trách nhiệm hình sự, như: Tước giấy phép lái xe; đóng cửa cơ sở sản
xuất, kinh doanh; tịch thu tài sản; cấm cư trú; cấm hành nghề hoặc làm công
việc nhất định. Trong nhóm này, biện pháp cưỡng chế hình sự khác được áp
dụng để hỗ trợ hình phạt, để thực hiện chức năng phòng ngừa riêng và phòng
ngừa chung của Luật hình sự.
Các biện pháp cưỡng chế hình sự không phải là hình phạt trong luật
hình sự một số nước đều có mục đích chủ yếu là phòng ngừa tội phạm. Biện
pháp này được áp dụng đối với những người đã thực hiện hành vi nguy hiểm
cho xã hội, tùy vào tính chất, mức độ thiệt hại và tùy vào trường hợp cụ thể
mà cơ quan nhà nước có thẩm quyền quyết định áp dụng các biện pháp cưỡng
chế hình sự không phải là hình phạt, nhằm hạn chế, loại trừ đi khả năng người
bị áp dụng tiếp tục thực hiện hành vi nguy hiểm cho xã hội. Các biện pháp
cưỡng chế hình sự không phải là hình phạt trong luật hình sự một số nước
cũng có vai trò là biện pháp dùng để thay thế hoặc hỗ trợ hình phạt, làm cho
hệ thống biện pháp cưỡng chế về hình sự hoàn thiện hơn.
Việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế hình sự không phải là hình phạt
không phải có mục đích là trừng trị người bị áp dụng như áp dụng hình phạt,
cũng không phải là để buộc người bị áp dụng phải trả giá cho hành vi nguy
hiểm mà họ gây ra, mà là để phòng ngừa riêng, cải tạo, giáo dục, giúp đỡ
18


người bị áp dụng tái hòa nhập xã hội. Tuy nhiên, cũng có những biện pháp
cưỡng chế hình sự không phải là hình phạt có tính chất tước đoạt, hạn chế tự