HỌC VIỆN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA HỒ CHÍ MINH

DƯƠNG VĂN THĂNG

¸P DôNG PH¸P LUËT TRONG XÐT Xö S¥ THÈM
C¸C Vô ¸N H×NH Sù CñA TßA ¸N QU¢N Sù
ë VIÖT NAM HIÖN NAY

LUẬN ÁN TIẾN SĨ
Chuyên ngành: Lý luận và lịch sử nhà nước và pháp luật
Mã số: 62 38 01 01

Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS. NGUYỄN CẢNH QUÝ

HÀ NỘI - 2017


LỜI CAM ĐOAN
Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của
riêng tôi. Các số liệu, kết quả nêu trong luận án là trung
thực, có nguồn gốc rõ ràng và được trích dẫn đầy đủ theo
quy định.

Tác giả luận án

Dương Văn Thăng


MỤC LỤC
Trang
1

39
50
57

Chương 3: THỰC TRẠNG ÁP DỤNG PHÁP LUẬT TRONG XÉT XỬ SƠ
THẨM CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ CỦA TÒA ÁN QUÂN SỰ Ở
VIỆT NAM

3.1. Khái quát về Tòa án quân sự Việt Nam
3.2. Những kết quả đạt được trong áp dụng pháp luật xét xử sơ
thẩm các vụ án hình sự của Tòa án quân sự ở Việt Nam và
nguyên nhân
3.3. Những hạn chế về áp dụng pháp luật trong xét xử sơ thẩm các
vụ án hình sự của Tòa án quân sự ở Việt Nam và nguyên nhân

66
66

69
83

Chương 4: QUAN ĐIỂM VÀ GIẢI PHÁP BẢO ĐẢM ÁP DỤNG PHÁP
LUẬT TRONG XÉT XỬ SƠ THẨM CÁC VỤ ÁN HÌNH SỰ
CỦA TÒA ÁN QUÂN SỰ

4.1. Quan điểm bảo đảm áp dụng pháp luật trong xét xử sơ thẩm các
vụ án hình sự của Tòa án quân sự
4.2. Giải pháp bảo đảm áp dụng pháp luật trong xét xử sơ thẩm các
vụ án hình sự của Tòa án quân sự
KẾT LUẬN

Hội đồng xét xử

PLTCTAQS

Pháp lệnh tổ chức Tòa án quân sự

PLHS

Pháp luật Hình sự

PLTTHS

Pháp luật Tố tụng Hình sự

QĐADPL

Quyết định áp dụng pháp luật

TTHS

Tố tụng hình sự

TAND

Tòa án nhân dân

TAQS

Tòa án quân sự


Xã hội chủ nghĩa


DANH MỤC CÁC BẢNG
Trang
Bảng 3.1:

Thống kê số vụ án trả hồ sơ cho Viện kiểm sát để điều tra
bổ sung từ năm 2005-2015

74

Bảng 3.2:

Tổng số án sơ thẩm bị cải sửa từ năm 2005-2015

78

Bảng 3.3:

Tổng số án sơ thẩm có liên quan đến vấn đề tịch thu và bồi
thường từ năm 2005-2015

Bảng 3.4:

Số vụ án phúc thẩm về nhóm tội xâm phạm tính mạng, sức
khỏe, danh dự, nhân phẩm

Bảng 3.5:


79

100

Số vụ án có kháng cáo, kháng nghị liên quan đến vấn đề
tịch thu bồi thường

105

Tổng số án bị sửa về phần dân sự

105


1
MỞ ĐẦU
1. Tính cấp thiết của đề tài
Hiến pháp năm 2013 đã xác định một cách rõ ràng chức năng thực hiện
quyền tư pháp và nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công
dân, bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa, bảo vệ lợi ích của nhà nước, quyền và lợi
ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân của hệ thống Tòa án nhân dân. Xuất phát từ
chức năng, nhiệm vụ đó đòi hỏi Tòa án phải có sự chuyển mình mạnh mẽ, thể
hiện trước hết ở việc nâng cao chất lượng công tác xét xử, trong đó có hoạt động
xét xử các vụ án hình sự. Việc áp dụng pháp luật trong xét xử các vụ án hình sự
được bảo đảm áp dụng đầy đủ, chính xác, nhằm bảo đảm công lý, các quyền và
lợi ích của Nhà nước, xã hội, công dân được bảo vệ là yếu tố căn bản để nâng
cao chất lượng xét xử các vụ án hình sự [51].
Tòa án quân sự là cơ quan xét xử của Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ
nghĩa (XHCN) Việt Nam được tổ chức trong Quân đội nhân dân, thực hiện
quyền tư pháp thông qua hoạt động xét xử các vụ án hình sự (VAHS). Xét xử sơ

VAHS của TAQS ở Việt Nam hiện nay.
Thực tiễn áp dụng pháp luật trong xét xử sơ thẩm các VAHS của TAQS
trong thời gian qua đã mang lại những kết quả, đó là chất lượng xét xử sơ thẩm
các VAHS ngày càng được nâng cao, các vụ án đã xét xử đảm bảo đúng người,
đúng tội, đúng pháp luật, không làm oan người vô tội, không bỏ lọt tội phạm,
không có vụ án nào có sai sót lớn.
Tuy nhiên, việc áp dụng pháp luật trong xét xử sơ thẩm các VAHS của
TAQS vẫn còn không ít những hạn chế, yếu kém phần nào đó chưa đáp ứng được
yêu cầu đấu tranh phòng ngừa tội phạm trong giai đoạn hiện nay như: vi phạm về
xác định tư cách người tham gia tố tụng; vi phạm trong việc đánh giá chứng cứ; vi
phạm quy định về xử lý vật chứng, tịch thu tài sản; vi phạm quy định về viết bản án;
xác định sai vai trò đồng phạm; xác định không đúng hoặc không hết các tình tiết
tăng nặng, giảm nhẹ trách nhiệm hình sự; quyết định hình phạt chưa tương xứng với
tính chất, mức độ, hậu quả của hành vi phạm tội; xác định không đúng, không đầy
đủ thiệt hại; quyết định mức bồi thường không chính xác...
Trong xu thế đổi mới, hội nhập, mở cửa, việc ADPL trong xét xử sơ thẩm
các VAHS của TAQS cần được tiếp tục nghiên cứu, tiếp thu những tinh hoa
trong cách thức ADPL của một số nước trên thế giới trong việc: Thụ lý vụ án; áp


3
dụng, thay đổi hoặc hủy bỏ biện pháp ngăn chặn; chuyển vụ án; trả hồ sơ để điều
tra bổ sung và quan trọng nhất là ban hành bản án hình sự sơ thẩm. Qua đó để rút
kinh nghiệm ADPL trong xét xử sơ thẩm các VAHS của TAQS ở Việt Nam hiện
nay, nhất là những vụ án có yếu tố nước ngoài.
Xuất phát từ những phân tích trên đây, Nghiên cứu sinh đã lựa chọn vấn
đề "Áp dụng pháp luật trong xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự của Toà án
Quân sự ở Việt Nam hiện nay" để làm đề tài nghiên cứu viết Luận án tiến sĩ
luật học.
2. Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu của luận án

- Thực tiễn áp dụng pháp luật trong xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự của
TAQS ở Việt Nam hiện nay.
3.2. Phạm vi nghiên cứu
- Phạm vi nội dung: Trong khuôn khổ quy mô của luận án tiến sĩ luật học,
luận án tập trung làm sáng tỏ các khía cạnh lý luận và thực tiễn về ADPL trong
xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự của TAQS. Dựa trên những số liệu cụ thể của
TAQS về ADPL trong xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự, đề xuất các giải pháp
bảo đảm ADPL trong xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự của TAQS.
Việc áp dụng pháp luật trong xét xử sơ thẩm các VAHS của TAQS được
thực hiện trong hai giai đoạn; giai đoạn chuẩn bị xét xử và giai đoạn xét xử sơ
thẩm VAHS tại phiên tòa (chủ yếu tập trung vào các tội thường gặp trong công
tác xét xử của Tòa án quân sự)
- Phạm vi không gian: Đề tài triển khai trên phạm vi tất cả các Tòa án
quân sự trong Quân đội.
- Phạm vi thời gian: Mốc thời gian nghiên cứu của đề tài luận án là hoạt
động xét xử của các TAQS từ năm 2005 - 2015.
4. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu của luận án
4.1. Cơ sở lý luận
Luận án được thực hiện trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin về
Nhà nước và pháp luật; tư tưởng Hồ Chí Minh và quan điểm, đường lối của
Đảng Cộng sản Việt Nam về Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân và vì
dân, đặc biệt là quan điểm của Đảng và Nhà nước về cải cách tư pháp theo tinh
thần Nghị quyết số 48-NQ/TW, số 49-NQ/TW của Bộ Chính trị nhằm hoàn thiện
cơ cấu tổ chức và hoạt động của các cơ quan tư pháp trong giai đoạn hiện nay;


5
quan điểm về tính độc lập tư pháp, độc lập xét xử của Tòa án. Tòa án xét xử độc
lập và chỉ tuân theo qui định của pháp luật.
4.2. Phương pháp nghiên cứu

Bốn là, những giải pháp đề xuất của luận án nghiên cứu đề tài áp dụng
pháp luật trong xét xử sơ thẩm các vụ án hình sự của Tòa án quân sự góp phần
tích cực vào việc thực hiện chiến lược cải cách tư pháp của Đảng và Nhà nước
ta, trong đó có nội dung nâng cao chất lương hoạt động xét xử của Tòa án nhân
dân nói chung và Tòa án quân sự nói riêng.
6. Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của luận án
Ý nghĩa lý luận: Kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần bổ sung và
phát triển và làm phong phú thêm các vấn đề lý luận về ADPL trong xét sử sơ
thẩm các VAHS của TAQS. Góp phần làm sáng tỏ quan điểm của Đảng và Nhà
nước về vị trí, vai trò, chức năng, nhiệm vụ và thẩm quyền của TAQS trong tiến
trình cải cách tư pháp, khẳng định về tính tất yếu chủ trương cải cách tư pháp
của Đảng và Nhà nước ta hiện nay, bảo đảm TAQS luôn là cơ quan thực hiện
quyền tư pháp "Phụng công thủ pháp, chí công, vô tư".
Ý nghĩa thực tiễn: Luận án cung cấp cơ sở khoa học cho các Tòa án và đội
ngũ Thẩm phán của TAQS đang hoạt động xét xử. Luận án là công trình khoa
học có thể làm tài liệu tham khảo cho các nhà khoa học, nhà nghiên cứu giảng
dạy môn Nhà nước và pháp luật trong các Trường Đại học chuyên luật và không
chuyên luật, trong hệ thống các Trường chính trị từ Trung ương đến địa phương.
Đặc biệt Luận án góp phần cung cấp cơ sở khoa học về ADPL trong xét xử sơ
thẩm các VAHS cho những người làm công tác xét xử của TAQS.
7. Kết cấu của đề tài nghiên cứu
Ngoài phần mở đầu, kết luận và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung
luận án được kết cấu gồm 4 chương, 11 tiết.


7
Chương 1
TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI
LUẬN ÁN VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ ĐẶT RA CẦN TIẾP TỤC NGHIÊN CỨU
1.1. TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU LIÊN QUAN ĐẾN ĐỀ TÀI

ADPL trong xét xử ở Việt Nam, đặc biệt, tác giả nhấn mạnh việc ADPL trong
xét xử các VAHS để đảm bảo xét xử đúng người, đúng tội, đúng pháp luật.
- Ngoài ra còn có các sách chuyên khảo như: "Nhà nước và pháp luật của
chúng ta trong sự nghiệp đổi mới" của tác giả Đào Trí Úc [70]; "Xây dựng và
hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt nam những vấn đề lý luận và thực tiễn" của
tác giả Lê Minh Tâm [57]; "Thực hiện và áp dụng pháp luật ở Việt Nam" của tác
giả Nguyễn Minh Đoan [17]; "Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật Việt
Nam trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa" của tác
giả Nguyễn Minh Đoan [18]…
- "Giáo trình cao cấp lý luận chính trị" của Học viện Chính trị quốc gia
Hồ Chí Minh [25]. Trong giáo trình này, phần: "Áp dụng pháp luật" do tác giả
Nguyễn Cảnh Quý trình bày đã làm rõ khái niệm ADPL, phân tích các đặc điểm,
các giai đoạn của quá trình ADPL cũng như các trường hợp ADPL. …
- "Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật" của Trường Đại
học Luật Hà Nội [67].
- "Giáo trình Lý luận chung về Nhà nước và pháp luật" của tác giả Hoàng
Thị Kim Quế [40].
- "Giáo trình lý luận chung về nhà nước và Pháp luật" của Học viện
Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh [24]. Trong đó phần Thực hiện pháp luật đã nêu
lên khái niệm thực hiện pháp luật; khái niệm ADPL; phân tích đặc điểm các
trường hợp ADPL; các giai đoạn ADPL; ADPL tương tự.
- Một số bài báo trong đó có bài báo: "Áp dụng pháp luật ở Việt Nam hiện
nay một số vấn đề lý luận và thực tiễn" của tác giả của Nguyễn Thị Hồi [27]. Bài
viết đã phân tích một số vấn đề lý luận như: khái niệm, đặc điểm, vai trò của
ADPL, nêu lên thực tiễn ADPL trong một số lĩnh vực, đặc biệt là lĩnh vực LHS
và TTHS, đưa ra quan điểm về thực tiễn ADPL trong các lĩnh vực này.
- Luận án tiến sĩ luật học: "Áp dụng pháp luật giải quyết các tranh chấp
kinh tế ở nước ta hiện nay" của của tác giả Trần Minh Chất [11]. Luận án đã đưa
ra các khái niệm ADPL hình sự để giải quyết các tranh chấp kinh tế ở Việt Nam.


quyết phần dân sự trong VAHS... theo quy định BLTTHS năm 2003. Phần thứ
ba: bình luận một số vụ án cụ thể.


10
- Sách chuyên khảo: "Thực tiễn áp dụng pháp luật hình sự - Những vấn đề
lý luận và thực tiễn" của tác giả Đinh Văn Quế [42]. Cuốn sách gồm hai phần:
Phần thứ nhất đề cập đến một số vấn đề vướng mắc, bất cập của LHS hướng sửa
đổi bổ sung. Phần thứ hai đề cập một số vướng mắc, bất cập của BLTTHS và
hướng sửa đổi, bổ sung.
- Sách chuyên khảo: "Những vấn đề lý luận và thực tiễn áp dụng pháp
luật Tố tụng hình sự ở Việt Nam" của Trần Minh Hưởng, Trịnh Tiến Việt [30].
Cuốn sách mở rộng các góc nhìn khác nhau, bình luận chuyên sâu về những tri
thức cơ bản của Luật Tố tụng hình sự; đồng thời phân tích nội dung cập nhật của
các văn bản mới nhất trong quá trình thi hành Bộ luật Tố tụng hình sự; đặc biệt
các nội dung liên quan đến oan sai trong Luật trách nhiệm bồi thường Nhà nước
năm 2009, việc thi hành bản án, quyết định của Tòa án trong Luật Thi hành án
hình sự năm 2010.
- Bài viết: "Một số vấn đề khi áp dụng Điều 47 Bộ luật Hình sự" của tác
giả Nguyễn Minh Hải [21]. Bài viết phân tích Điều 47 của BLHS quy định về
việc quyết định hình phạt nhẹ hơn quy định của BLHS. Trên thực tế, việc áp
dụng Điều 47 của BLHS là không dễ dàng. Tác giả đưa ra ví dụ vụ án cụ thể và
phân tích về vấn đề này.
- Bài viết: "Đặc điểm của mô hình tranh tụng và phương pháp hoàn thiện
mô hình tố tụng hình sự ở Việt Nam" của Nguyễn Đức Mai [38]. Bài viết gồm
hai phần. Phần thứ nhất: phân tích đặc điểm của mô hình tố tụng tranh tụng, khái
quát các loại hình tố tụng, tố tụng tranh tụng, tố tụng thẩm vấn và tố tụng pha
trộn; bản chất của tố tụng tranh tụng, phạm vi và nội dung tranh tụng; địa vị
pháp lý và chức năng của các chủ thể trong tố tụng tranh tụng. Phần thứ hai:
phương hướng và giải pháp hoàn thiện mô hình TTHS ở Việt Nam đưa ra nhu

tiễn xét xử của TAQS và đưa ra giải pháp hoàn thiện quy định của BLTTHS.
- Bài viết: "Một số vướng mắc khi áp dụng các quy định của pháp luật về
giám định tư pháp" của Nguyễn Văn Trượng [66]. Bài viết phân tích giám định
tư pháp là hoạt động bổ trợ tư pháp giữ vai trò quan trọng trong quá trình điều
tra, truy tố, xét xử các VAHS. Thực tiễn áp dụng các quy định của pháp luật về
giám định tư pháp để trưng cầu giám định và sử dụng kết quả giám định phục vụ
cho việc giải quyết VAHS ở TAQS vẫn còn tồn tại những vướng mắc, bất cập về
việc giám định lại; yêu cầu về mặt pháp lý đối với các thành viên Hội đồng giám
định do Bộ trưởng hoặc cấp tương đương thành lập; căn cứ để truy cứu trách nhiệm
hình sự đối với người thực hiện hành vi xâm phạm sức khỏe của người khác khi
người bị hại từ chối giám định; việc triệu tập giám định viên đến phiên tòa trong
trường hợp người đã tiến hành giám định không còn là giám định viên nữa.
- Bài viết: "Mấy vấn đề về áp dụng pháp luật đối với người chưa thành
niên phạm tội bị xử phạt tù" của tác giả Quách Thành Vinh [78]. Bài viết phân
tích về quyết định hình phạt tù đối với người chưa thành niên phạm tội do cấu
tạo các điều luật thuộc loại quy phạm viện dẫn nên trong thực tiễn xét xử các
VAHS của TAQS, chủ thể ADPL còn có nhiều sai sót trong việc áp dụng Điều
47 BLHS đối với người chưa thành niên phạm tội bị xử phạt tù.
- Bài viết: "Một số vấn đề về hoàn thiện quy định của Bộ luật Tố tụng
hình sự về thủ tục xét xử sơ thẩm" của Trần Văn Độ [20]. Bài viết nêu lên cơ sở
của việc hoàn thiện thủ tục xét xử sơ thẩm; quy định của BLTTHS về thủ tục xét
xử sơ thẩm và những bất cập như: bất cập ở quy định về giai đoạn chuẩn bị xét


Luận án đầy đủ ở file: Luận án full