LUẬN VĂN:
Nâng cao chất lượng áp dụng pháp luật trong
kiểm sát điều tra các vụ án hình sự của Viện
kiểm sát nhân dân tỉnh Bắc Ninh
mở đầu
1. Lý do chọn đề tài
Hoạt động kiểm sát điều tra (KSĐT), là một giai đoạn quan trọng trong quá trình
giải quyết một vụ án hình sự. Theo quy định của Bộ luật hình sự (BLHS) và Bộ luật tố
tụng hình sự (BLTTHS) Việt Nam thì điều tra là một trong những hoạt động tư pháp
Viện Kiểm sát các cấp thực hiện tốt chức năng công tố và kiểm sát
việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tư pháp. Hoạt động công tố phải được
thực hiện ngay từ khi khởi tố vụ án, trong suốt quá trình tố tụng nhằm đảm bảo
không bỏ lọt tội phạm, không làm oan người vô tội, xử lý kịp thời những
trường hợp sai phạm của những người tiến hành tố tụng khi thi hành nhiệm vụ.
Nâng cao chất lượng công tố của kiểm sát viên tại phiên tòa, đảm bảo tranh
tụng dân chủ với luật sư, người bào chữa và những người tham gia tố tụng
khác [10].
Trước mắt Viện kiểm sát nhân dân giữ nguyên chức năng như hiện
nay là thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp, Viện kiểm sát
nhân dân được tổ chức phù hợp với hệ thống tổ chức của Tòa án nhân dân.
Nghiên cứu việc chuyển đổi Viện kiểm sát thành Viện công tố, tăng cường
trách nhiệm của công tố trong hoạt động điều tra [12].
Như vậy, trong giai đoạn hiện nay ngành kiểm sát nhân dân cần tăng cường thực
hiện chức năng, nhiệm vụ thực hành quyền công tố nhà nước và kiểm sát việc tuân theo
pháp luật đối với các hoạt động tư pháp. Nói chung là tăng cường công tác KSĐT đã
đúng hướng, hoạt động kiểm sát điều tra là một dạng hoạt động áp dụng pháp luật.
Về phương diện lý luận, áp dụng pháp luật nói chung đã được giới khoa học pháp
lý làm sáng tỏ. Song áp dụng pháp luật trong KSĐT các vụ án hình sự vẫn còn là một vấn
đề cần được nghiên cứu cụ thể hơn từ khái niệm đến đặc điểm các giai đoạn áp dụng
pháp luật và những yêu cầu cụ thể mà Viện kiểm sát (VKS) cũng như kiểm sát viên thực
hiện. áp dụng pháp luật nói chung và áp dụng pháp luật trong kiểm sát điều tra là mối
quan hệ giữa "cái chung" và "cái riêng". Chắc chắn "cái riêng" bao giờ cũng phong phú,
đa dạng và phức tạp hơn "cái chung". Nghiên cứu vấn đề này cũng là đáp ứng yêu cầu
đòi hỏi từ thực tiễn đặt ra của vấn đề áp dụng pháp luật trong KSĐT các vụ án hình sự
của ngành kiểm sát nhân dân giai đoạn hiện nay. Thực tiễn áp dụng pháp luật trong hoạt
động KSĐT các vụ án ở nước ta trong thời gian qua đã đạt được nhiều kết quả. Sự phối
hợp giữa cơ quan điều tra và VKS về cơ bản đã đáp ứng được nhiệm vụ đấu tranh phòng
chống vi phạm và tội phạm.
Kỹ năng thực hành quyền công tố và kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố
tụng hình sự, NXB Đại học quốc gia Hà Nội, 2006.
Mối quan hệ biện chứng giữa hoạt động điều tra trinh sát và hoạt động điều tra
tố tụng của Bộ Công an, NXB Công an nhân dân, 2006.
Đề tài cấp Bộ: "Cơ sở lý luận và thực tiễn của thu thập, đánh giá chứng cứ trong
giai đoạn điều tra vụ án hình sự" - Phó viện trưởng Viện Khoa học kiểm sát làm chủ
biên, 2005.
Các sách chuyên khảo như: "Những điều cần hiểu về bắt người, tạm giữ, tạm
giam … đúng pháp luật" của Phạm Thanh Bình - Nguyễn Văn Yên, Nxb Pháp lý, 1990.
Vũ Gia Lâm: "Bắt người trong tố tụng hình sự Việt Nam", Luận văn thạc sĩ luật
học, 2000.
Các bài viết, công trình nghiên cứu được đăng tải trên các tạp chí của Trung
ương như: "Hoàn thiện một số quy định của pháp luật có liên quan tới phân loại tội
phạm" của Phạm Mạnh Hùng, Tạp chí Kiểm sát, tháng 12/2002.
Thái Văn Đoàn: "Để nâng cao chất lượng công tác phê chuẩn tạm giam", Tạp
chí Kiểm sát, tháng 12/2002.
Trần Quang Tiệp: "Một số vấn đề lý luận về biện pháp ngăn chặn trong tố tụng
hình sự", Tạp chí Kiểm sát, tháng 4/2005.
Nguyễn Văn Nhật: "Khám nghiệm hiện trường trong hoạt động điều tra hình
sự", Tạp chí Kiểm sát, tháng 4/2005.
Phạm Mạnh Hùng: "Những bất cập và hoàn thiện quy định pháp luật TTHS về
khởi tố theo yêu cầu người bị hại", Tạp chí Kiểm sát, tháng 01/2003.
Trần Văn Thuận: "Nhiệm vụ quyền hạn của các cơ quan khác được giao nhiệm vụ
tiến hành một số hoạt động điều tra", Tạp chí Kiểm sát, tháng 9/2003.
Nguyễn Duy Giảng: "Thủ tục rút gọn trong các giai đoạn tố tụng", Tạp chí Kiểm
sát, tháng 9/2003.
Nguyễn Văn Chiến: "áp dụng căn cứ không khởi tố vụ án hình sự và phạm vi áp
dụng quyết định không khởi tố vụ án hình sự", Tạp chí Kiểm sát, tháng 12/2002.
Nguyễn Văn Thượng: "Quy định tách vụ án trong pháp luật tố tụng hình sự và
hoàn thiện các quy định về tố tụng hình sự (TTHS) trong KSĐT các vụ án hình sự; thực
hiện cải cách tư pháp theo đúng tinh thần Nghị quyết số 49 NQ/TW của Bộ Chính trị Ban
Chấp hành Trung ương Đảng (khóa IX) về chất lượng cải cách tư pháp.
- Về nhiệm vụ:
Luận văn có các nhiệm vụ sau:
+ Phân tích cơ sở lý luận về áp dụng pháp luật và áp dụng pháp luật trong kiểm
sát đối với hoạt động của cơ quan điều tra và VKSND.
+ Phân tích những ưu điểm và những tồn tại trong áp dụng pháp luật của
VKSND các cấp trong kiểm sát đối với hoạt động của cơ quan điều tra trong hoạt động
điều tra các vụ án hình sự.
+ Đề xuất những giải pháp đảm bảo áp dụng pháp luật đúng đắn trong kiểm sát
đối với hoạt động của cơ quan điều tra và trong điều tra các vụ án hình sự của cơ quan điều
tra thuộc Viện kiểm sát nhân dân tối cao (VKSNDTC).
5. Cơ sở lý luận và phương pháp nghiên cứu
Luận văn dựa trên cơ sở lý luận của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí
Minh về Nhà nước và pháp luật; các quan điểm của Đảng cộng sản Việt Nam về tăng
cường pháp chế XHCN, xây dựng Nhà nước pháp quyền XHCN của dân, do dân, vì dân.
Nhất là các quan điểm chỉ đạo của Đảng về cải cách tư pháp trong Nghị quyết số
08/NQTW ngày 02/01/2002 của Bộ Chính trị: "Về một số nhiệm vụ trọng tâm của công
tác tư pháp trong thời gian tới". Luận văn sử dụng các phương pháp của triết học duy vật
biện chứng như: Phương pháp kết hợp giữa lý luận và thực tiễn; phương pháp phân tích
và tổng hợp; phương pháp lịch sử cụ thể. Ngoài ra, luận văn cũng sử dụng các phương
pháp của các bộ môn khoa học khác: Thống kê tội phạm, luật học so sánh, phương pháp
hệ thống …
6. ý nghĩa của luận văn
ở mức độ nhất định, kết quả nghiên cứu của luận văn có thể sử dụng làm tư liệu
tham khảo phục vụ yêu cầu không ngừng nâng cao chất lượng công tác KSĐT các vụ án
hình sự.
Bên cạnh đó, luận văn có thể dùng làm tài liệu tham khảo cho việc giảng dạy và
Pháp luật với tư cách là yếu tố điều chỉnh các quan hệ xã hội, luôn tác động và
ảnh hưởng tới các quan hệ xã hội, cũng như các yếu tố của thượng tầng kiến trúc pháp lý;
duy trì trật tự xã hội có lợi cho giai cấp thống trị. Trong quan hệ với Nhà nước, vai trò
của pháp luật luôn gắn liền với việc thực hiện các chức năng, nhiệm vụ của Nhà nước,
phát huy được vai trò của Nhà nước trong việc thực hiện chức năng, quản lý, đưa xã hội
phát triển. Đối với chính Nhà nước, pháp luật vừa là cơ sở tổ chức, hoạt động vừa là sức
mạnh của quyền lực chính trị đồng thời nó cũng ràng buộc Nhà nước, tránh cho Nhà
nước khỏi tình trạng hoạt động tùy tiện, vi phạm quyền và tự do của công dân. Lịch sử
hình thành và phát triển của pháp luật nói chung và pháp luật XHCN nói riêng, pháp luật
luôn có vai trò, giá trị xã hội và tính pháp quyền mà không một công cụ, phương tiện điều
chỉnh nào có thể thay thế được.
Tuy nhiên, vai trò của pháp luật chỉ có thể thực sự phát huy được hiệu quả khi
các quy định của pháp luật do Nhà nước đặt ra được chính các cơ quan nhà nước, tổ chức
xã hội, các công dân thực hiện một cách chính xác, nghiêm minh và tự giác. Do đó, vấn
đề đặt ra là không phải chỉ có đủ các văn bản pháp luật đáp ứng nhu cầu đời sống xã hội
và đời sống Nhà nước, mà điều quan trọng hơn ở chỗ pháp luật đó có được thực hiện
không, những yêu cầu của pháp luật có trở thành hiện thực không.
Về mặt lý luận, thực hiện pháp luật là một quá trình hoạt động của con người có
tổ chức có chủ ý bao hàm những hành vi hợp pháp phù hợp với những quy định, những
yêu cầu của pháp luật.
Thực hiện pháp luật có thể là hành vi của chính cá nhân con người nhưng cũng
có thể là hành động của các cơ quan nhà nước, các tổ chức xã hội, là một hiện tượng xã
hội có tính pháp lý thực hiện pháp luật: "là một quá trình hoạt động có mục đích làm cho
các quy định của pháp luật đi vào cuộc sống trở thành hành vi thực tế hợp pháp của các
chủ thể pháp luật" [30, tr. 455].
Các quy định pháp luật rất phong phú cho nên hình thức thực hiện pháp luật cũng
rất phong phú và khác nhau. Căn cứ vào tính chất của hoạt động thực hiện pháp luật,
khoa học pháp lý đã xác định và khái quát hóa thành những hình thức thực hiện pháp luật
như sau:
định của pháp luật không thể thực hiện nếu chỉ bằng các hình thức tuân theo pháp luật,
thi hành pháp luật hoặc sử dụng pháp luật. Lý do có thể các chủ thể không muốn thực
hiện hoặc không đủ khả năng thực hiện nếu thiếu sự thông qua của các cơ quan nhà nước
có thẩm quyền. Sự áp dụng pháp luật cần phải được tiến hành qua các trường hợp sau:
- Trong trường hợp khi cần áp dụng các biện pháp cưỡng chế Nhà nước, hoặc áp
dụng chế tài xử lý đối với những chủ thể có hành vi vi phạm pháp luật. Ví dụ, một công
dân thực hiện hành vi sử dụng trái phép chất ma túy, hành vi đó đã có đầy đủ yếu tố cấu
thành tội sử dụng trái phép chất ma túy được quy định tại Điều 194 BLHS năm 1999.
Không phải ngay sau đó trách nhiệm hình sự tự động phát sinh và người vi phạm tự giác
chấp hành các biện pháp chế tài tương xứng. Vì vậy, cần có hoạt động của các cơ quan
bảo vệ pháp luật và những người có thẩm quyền nhằm điều tra, truy tố, xét xử để đối
chiếu với quy định của pháp luật để ấn định trách nhiệm hình sự đối với người đã thực
hiện hành vi vi phạm và buộc người này phải chấp hành.
- Trong trường hợp khi những quyền và nghĩa vụ pháp lý của các chủ thể không
mặc nhiên phát sinh, thay đổi hoặc chấm dứt nếu thiếu sự can thiệp của Nhà nước. Ví dụ,
công dân có quyền tự do kinh doanh theo quy định của Nhà nước nhưng khi kinh doanh
phải đăng ký tại cơ quan nhà nước có thẩm quyền hoặc trong quan hệ kinh tế liên quan
đến việc ký kết thực hiện hợp đồng kinh tế mà các bên không tự giải quyết được khi có
tranh chấp xảy ra, thì các bên phải nhờ đến Tòa án kinh tế giải quyết …
- Trong một số quan hệ pháp luật mà Nhà nước thấy cần thiết phải tham gia để
giám sát, kiểm tra hoạt động của các bên tham gia vào quan hệ đó; hoặc Nhà nước xác
nhận sự tồn tại của một số vụ việc, sự kiện thực tế. Ví dụ, ủy ban nhân dân xã, phường,
thị trấn chứng nhận việc đăng ký kết hôn, xác nhận di chúc, chứng thực thế chấp …
- Như vậy áp dụng pháp luật là hình thức thực hiện pháp luật đặc thù, do cơ quan
nhà nước, công chức nhà nước được trao quyền tiến hành theo một thủ tục do pháp luật
quy định; nhằm thực hiện các biện pháp cưỡng chế khi có hành vi vi phạm pháp luật và
tội phạm; khi phải giải quyết các tranh chấp về quyền chủ thể và các nghĩa vụ pháp lý
giữa các chủ thể trong một quan hệ pháp luật nhất định; hoặc khi Nhà nước thấy cần phải
can thiệp, cần phải tham gia để bảo đảm việc thực thi trên thực tế của các chủ thể trên các
thực hiện đối với những tổ chức và cá nhân có liên quan. Trong những trường hợp cần
thiết, quyết định áp dụng pháp luật được bảo đảm bằng biện pháp cưỡng chế Nhà nước.
Thứ hai, nếu quy phạm pháp luật là những khuôn mẫu chung, là những tiêu
chuẩn chung cho xử sự giữa người với người trong mối quan hệ xã hội thì hoạt động áp
dụng pháp luật luôn mang tính cụ thể.
Tính cụ thể của hoạt động áp dụng pháp luật thể hiện ở chỗ các địa chỉ để áp
dụng pháp luật là xác định, gồm cả sự việc, con người, tập thể, thời gian, không gian; các
quy định áp dụng pháp luật được ban hành luôn mang tính cá biệt, cụ thể đối với các
quan hệ xã hội xác định. Ví dụ, trong một vụ án hình sự được khởi tố thì các quyết định
khởi tố của từng bị can có tính riêng biệt, không thể sử dụng một quyết định khởi tố bị
can cho các bị can nếu vụ án có nhiều bị can bị khởi tố. Đối tượng của hoạt động áp dụng
pháp luật là những quan hệ xã hội cần đến sự điều chỉnh cá biệt, trên cơ sở những mệnh
lệnh chung trong quy phạm pháp luật. Bằng hành động áp dụng pháp luật những quy
phạm pháp luật nhất định được cá biệt hóa một cách cụ thể và chính xác.
Thứ ba, việc ban hành một quyết định áp dụng pháp luật phải được thực hiện
thông qua thủ tục nhất định. Các thủ tục để ban hành quyết định trong hoạt động áp dụng
pháp luật phải được pháp luật quy định rất chặt chẽ và đòi hỏi các chủ thể phải tuân thủ
nghiêm minh. Các thủ tục giúp cho các chủ thể áp dụng pháp luật thể hiện được nguyện
vọng, mong muốn của mình một cách dân chủ, khách quan trong quá trình áp dụng pháp
luật. Tính đơn giản hay tính phức tạp của các thủ tục này phụ thuộc vào tính chất nội
dung sự việc cần phải áp dụng pháp luật. Để áp dụng các quy phạm pháp luật đơn giản
như việc xử phạt vi phạm hành chính tại chỗ thì các thủ tục đặt ra phải đơn giản, phải
nhanh chóng. Ví dụ, cảnh sát giao thông phạt người điều khiển xe gắn máy không đội mũ
bảo hiểm khi đang điều khiển xe gắn máy trên đoạn đường bắt buộc phải đội mũ bảo
hiểm. Để áp dụng quy phạm pháp luật phức tạp, thì cần phải xác minh, điều tra, đánh giá
kỹ những tình tiết, sự việc; việc xác định một người có phạm tội hay không phạm tội đòi
hỏi phải có cả một quá trình của những cơ quan tiến hành tố tụng như Công an, VKS,
Tòa án.
Thứ tư, áp dụng pháp luật là hành động đòi hỏi tính sáng tạo; khi áp dụng pháp
luật của VKSND, nhằm phát hiện những sai phạm, kịp thời đề ra các yêu cầu, kiến nghị
các chủ thể trong quá trình điều tra các vụ án hình sự, khắc phục, sửa chữa; đảm bảo cho
việc giải quyết các vụ án hình sự được tuân thủ theo các quy định của pháp luật.
Dưới góc độ lý luận chung về áp dụng pháp luật, áp dụng pháp luật là một hình
thức thực hiện pháp luật, là hoạt động mang tính tổ chức quyền lực nhà nước của các cơ
quan có thẩm quyền nhằm cá biệt hóa những vi phạm pháp luật vào từng trường hợp cụ
thể đối với những cá nhân, đơn vị, tổ chức cụ thể. áp dụng pháp luật trong KSĐT các vụ
án hình sự có thể coi là hoạt động mang tính quyền lực nhà nước của VKSND nhằm cá
biệt hóa các quy phạm pháp luật nói chung và các quy phạm pháp luật TTHS nói riêng
đối với các chủ thể trong quá trình giải quyết các vụ án hình sự.
Từ khái niệm về áp dụng pháp luật nói chung, có thể hiểu áp dụng pháp luật
trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự của VKSND là hoạt động thực hiện pháp luật
nhằm đảm bảo cho toàn bộ hoạt động điều tra các vụ án hình sự của cơ quan điều tra và
hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKSND được tuân thủ theo đúng quy
định của pháp luật.
1.2.1.2. Đặc điểm áp dụng pháp luật trong KSĐT các vụ án hình sự
Hoạt động áp dụng pháp luật trong KSĐT các vụ án hình sự của VKSND có một
số đặc điểm cơ bản sau:
Thứ nhất, áp dụng pháp luật trong KSĐT các vụ án hình sự là hoạt động chỉ do
VKSND tiến hành theo pháp luật quy định.
Theo quy định của pháp luật thì VKSND các cấp là cơ quan có chức năng thực
hiện quyền công tố và kiểm sát các hoạt động tư pháp. Thông qua việc thực hiện chức
năng này, VKSND góp phần thực hiện quyền lực nhà nước, trực tiếp thực hiện quyền tư
pháp góp phần bảo vệ pháp chế XHCN, bảo vệ chế độ XHCN, quyền làm chủ của nhân
dân, bảo vệ tài sản của Nhà nước, bảo vệ tính mạng, sức khỏe, tài sản, tự do, danh dự và
nhân phẩm của công dân. Bảo đảm mọi hành vi xâm phạm tới lợi ích của Nhà nước, của
tập thể và lợi ích hợp pháp của công dân phải được xử lý nghiêm minh trước pháp luật.
Là cơ quan duy nhất nhằm thực hiện chức năng kiểm sát việc tuân theo pháp luật
của các cơ quan tư pháp và thực hành quyền công tố. Hoạt động KSĐT các vụ án hình sự
khởi tố bị can, các biện pháp điều tra, các biện pháp ngăn chặn, nhập - tách vụ án, đình chỉ,
tạm đình chỉ vụ án, thời hiệu điều tra, thời hạn điều tra … Tóm lại, tất cả các bước trong quá
trình điều tra các vụ án hình sự, hoạt động kiểm sát việc tuân theo pháp luật của VKSND đều
được quy định chặt chẽ theo các trình tự thủ tục do pháp luật TTHS hiện hành quy định.
Thứ ba, quyết định áp dụng pháp luật trong KSĐT của VKSND được pháp luật
bảo đảm thi hành.
Việc tổ chức thực hiện quyết định áp dụng pháp luật đã ban hành là giai đoạn
cuối của quá trình áp dụng pháp luật, nó có ý nghĩa hết sức quan trọng. Khi một quyết
định áp dụng pháp luật sau khi ban hành mà không được thi hành trên thực tế thì cũng
đồng nghĩa với việc vô hiệu hóa pháp luật, vô hiệu hóa cơ quan thực thi và bảo vệ pháp
luật, gây tổn hại nghiêm trọng đến pháp chế XHCN. Các quyết định áp dụng pháp luật
trong KSĐT các vụ án hình sự đã được BLHS năm 1999, BLTTHS năm 2003 quy định
chặt chẽ và đầy đủ. Việc thực hiện các quyết định áp dụng pháp luật của VKSND sẽ đảm
bảo cho quá trình giải quyết những vụ án hình sự được đúng theo quy định của pháp luật;
đảm bảo cho pháp luật được thực hiện nghiêm chỉnh và thống nhất. Tại Điều 23, khoản 2
BLTTHS năm 2003 quy định:
Viện kiểm sát kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong tố tụng hình sự
có trách nhiệm phát hiện kịp thời vi phạm pháp luật của các cơ quan tiến hành
tố tụng và người tham gia tố tụng, áp dụng những biện pháp do Bộ luật này
quy định để loại trừ việc vi phạm pháp luật của những cơ quan hoặc cá nhân
này [25, tr 17].
1.2.1.3. Quy trình áp dụng pháp luật trong KSĐT các vụ án hình sự
- Nghiên cứu, xem xét, đánh giá các tình tiết, chứng cứ có liên quan đến sự kiện
pháp lý, đối tượng và quyết định xử lý do cơ quan điều tra cung cấp:
Đây là khâu đầu tiên, có ý nghĩa quan trọng của áp dụng pháp luật trong hoạt
động KSĐT các vụ án hình sự. Việc VKS xem xét, đánh giá các tài liệu, chứng cứ và thủ
tục tố tụng do cơ quan điều tra tiến hành trong các vụ án hình sự, nhằm xác định tính có
căn cứ, qua đó xác định tính chất, mức độ hành vi nguy hiểm cho xã hội của các đối
tượng đã gây ra: có hay không có hành vi phạm tội? Hành vi đó ở mức độ nào? xảy ra ở
luật phải tiến hành giải thích quy phạm pháp luật; phải làm sáng tỏ tư tưởng; nội dung và
ý nghĩa của quy phạm pháp luật được lựa chọn. Việc lựa chọn quy phạm pháp luật đúng
thì việc ra quyết định áp dụng pháp luật sẽ rất chính xác. Tóm lại, giai đoạn áp dụng pháp
luật này cần đòi hỏi: lựa chọn đúng quy phạm pháp luật được trù tính cho trường hợp đó;
quy phạm pháp luật áp dụng phải là quy phạm pháp luật đang có hiệu lực pháp luật và
không mâu thuẫn với văn bản quy phạm pháp luật khác; xác định tính chân chính của văn
bản quy phạm pháp luật chứa đựng quy phạm này; nhận thức đúng đắn nội dung, tư
tưởng của quy phạm pháp luật.
- Ban hành văn bản áp dụng pháp luật:
Ban hành văn bản áp dụng pháp luật là việc VKSND ra các quyết định; quyết
định phê chuẩn hoặc không phê chuẩn. Đây là giai đoạn trọng tâm, quan trọng nhất của
cả quá trình KSĐT các vụ án hình sự. Quyết định, quyết định phê chuẩn, quyết định
không phê chuẩn của VKS trong lĩnh vực này được ban hành sau khi đã xem xét, đối
chiếu một cách thận trọng, khách quan với toàn bộ những tài liệu, chứng cứ đã được thu
thập trong hồ sơ vụ án. Vì quyết định của VKSND đụng chạm trực tiếp đến lợi ích của
Nhà nước, đến trật tự trị an trên địa bàn và đến quyền tự do thân thể của công dân … nên
đòi hỏi người có thẩm quyền ra văn bản áp dụng pháp luật phải tuân thủ nghiêm ngặt
theo các trình tự, thủ tục, quy định của pháp luật tố tụng hiện hành. Đặc biệt văn bản áp
dụng pháp luật của VKSND phải có tính khả thi và hiện thực. Tóm lại, để ban hành văn
bản áp dụng pháp luật trong hoạt động KSĐT các vụ án hình sự, người có thẩm quyền áp
dụng pháp luật của VKSND phải hiểu biết về mặt pháp luật, biết tổng hợp, đánh giá các
tình tiết vụ án, đồng thời phải có kỹ năng soạn thảo văn bản, đảm bảo chất lượng kỹ thuật
văn bản.
- Tổ chức thực hiện văn bản áp dụng pháp luật:
Việc tổ chức thực hiện văn bản áp dụng pháp luật là giai đoạn cuối cùng của quá
trình áp dụng pháp luật. Khác với các văn bản áp dụng pháp luật của các cơ quan nhà nước
khác, văn bản áp dụng pháp luật của VKS trong KSĐT các vụ án hình sự nó là lệnh, quyết
định, quyết định không phê chuẩn, quyết định phê chuẩn buộc cơ quan điều tra phải thi hành
và tổ chức thực hiện nghiêm minh. Giám sát việc thực hiện các văn bản áp dụng pháp luật
đến hôm sau mới phát hiện ra vụ việc, thì đây là tình huống phức tạp hơn; cần phải làm
rõ các yếu tố trên. Khác với trường hợp trước đó ở trường hợp này cần phải khám phá tội
phạm và hoạt động điều tra cần phải phức tạp hơn. Nó cần sử dụng tới tất cả các biện
pháp, chiến thuật, thủ thuật điều tra để khám phá tội phạm.
Với cách tiếp cận như vậy, xét về mặt tổng thể dưới góc độ lý luận, thấy rằng:
Điều tra tội phạm là một quá trình nhận thức, thông qua các hoạt động thu thập, nghiên
cứu, phân tích, đánh giá tài liệu, tình hình phản ánh thực tế khách quan về tội phạm, về
vụ phạm tội, bằng các hình thức, biện pháp, phương tiện chuyên môn của cơ quan chuyên
trách để khám phá tội phạm; vạch trần kẻ phạm tội; phòng ngừa ngăn chặn tất cả mọi
thiệt hại do tội phạm gây ra. Đây là quá trình thu thập những thông tin, tài liệu, số liệu …
phản ánh sự thật về một tổ chức, con người, việc, hiện tượng hoặc địa bàn. Phục vụ cho
công tác nắm, quản lý tình hình về an ninh trật tự.
Điều tra được tiến hành dưới nhiều hình thức trực tiếp hoặc gián tiếp, công khai
hoặc bí mật, diện hoặc điểm và được tiến hành bằng hành động điều tra trinh sát, điều tra
TTHS.
Điều tra trinh sát là hoạt động nghiệp vụ đặc biệt của lực lượng công
an, được tổ chức tiến hành dưới hình thức bí mật, trên cơ sở vận dụng những
quy định của pháp luật nhằm thu thập tin tức, tài liệu phản ánh về hoạt động
của bọn tội phạm để phòng ngừa, phát hiện, ngăn chặn và khám phá nhanh
chóng, đầy đủ, kịp thời các tội phạm xảy ra [32, tr. 231].
Điều tra tố tụng hình sự là hoạt động tố tụng của cơ quan điều tra và
cơ quan khác được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra nhằm
xác định tội phạm và người đã thực hiện hành vi phạm tội, lập hồ sơ đề nghị
truy tố, tìm ra những nguyên nhân và điều kiện phạm tội, yêu cầu các cơ quan,
tổ chức hữu quan áp dụng các biện pháp khắc phục và phòng ngừa [32, tr.
233].
1.2.3. Khái niệm kiểm sát điều tra
Hoạt động của hệ thống các cơ quan VKS là một trong bốn hệ thống các cơ quan
nhà nước được xác lập trong Hiến pháp của nước Cộng hòa XHCN Việt Nam.
để xét xử.
1.2.3.1. Kiểm sát việc khởi tố vụ án
Khởi tố vụ án hình sự là một quyết định mang tính pháp lý của cơ quan chức
năng bao gồm: Công an, VKS, Tòa án và một số cơ quan chức năng khác được pháp luật
trao thẩm quyền. Trong phạm vi của luận văn này, tác giả chỉ xin đề cập tới việc khởi tố
vụ án hình sự của cơ quan điều tra của ngành công an nhân dân.
Căn cứ theo Điều 100 BLTTHS năm 2003, thì căn cứ khởi tố vụ án được quy
định, chỉ được khởi tố vụ án hình sự khi đã xác định có dấu hiệu tội phạm. Việc xác định
dấu hiệu tội phạm dựa trên những cơ sở sau đây:
- Tố giác của công dân.
- Tin báo của các cơ quan, tổ chức.
- Tin báo trên các phương tiện thông tin đại chúng.
- Cơ quan điều tra, VKS, bộ đội biên phòng, hải quan, kiểm lâm, lực lượng cảnh
sát biển và các cơ quan khác của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân được giao nhiệm
vụ tiến hành một số hoạt động điều tra trực tiếp phát hiện dấu hiệu của tội phạm.
- Người phạm tội tự thú.
Mọi công dân đều phải có trách nhiệm tham gia đấu tranh phòng chống tội phạm.
Tố giác tội phạm là việc người dân báo cho các cơ quan, tổ chức về tội phạm mà họ biết.
Tin báo về tội phạm là sự truyền đạt, phản ánh bằng nhiều hình thức khác nhau về tội
phạm. Có thể là trực tiếp hoặc phản ánh bằng miệng, bằng đơn thư, bằng điện thoại, bằng
thư tín, … Công dân có thể tố giác tội phạm với cơ quan điều tra, VKS, Tòa án hoặc tố
giác tội phạm với các cơ quan tổ chức khác; các cơ quan, tổ chức này khi nhận được tin
báo tố giác tội phạm phải báo tin ngay cho cơ quan điều tra bằng văn bản. Nhận được tin
báo tố giác về tội phạm, theo quy định tại khoản 2 Điều 103 BLTTHS năm 2003 thì trong
thời hạn 20 ngày, kể từ ngày nhận được tố giác, tin báo tội phạm, kiến nghị khởi tố, cơ
quan điều tra trong phạm vi trách nhiệm của mình phải tiến hành kiểm tra, xác minh
nguồn chứng cứ và quyết định khởi tố hay không khởi vụ án hình sự. VKSND có trách
nhiệm kiểm sát việc giải quyết của các cơ quan điều tra đối với việc tiếp nhận và xử lý tố
giác, tin báo về tội phạm và kiến nghị khởi tố.
- Tội ít nghiêm trọng trong trường hợp phạm tội quả tang, chứng cứ và lai lịch
người phạm tội đã rõ ràng, sau đó tiến hành điều tra và chuyển hồ sơ cho VKS có thẩm
quyền trong thời hạn hai mươi ngày kể từ ngày ra quyết định khi tố vụ án hình sự.
- Đối với tội nghiêm trọng, rất nghiêm trọng, đặc biệt nghiêm trọng hoặc tội
phạm ít nghiêm trọng nhưng phức tạp thì sau khi ra quyết định khởi tố vụ án hình sự, tiến
Copyright: Tài liệu đại học ©