Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

HƯỚNG DẪN HỌC SINH LỚP 9 (ĐẠI TRÀ) VIẾT BÀI
TẬP LÀM VĂN SỐ 1 (THUYẾT MINH)
A. PHẦN MỞ ĐẦU
I. Tên đề tài Hướng dẫn học sinh lớp 9 (Đại trà) viết bài tập làm văn số 1
(Thuyết minh)
II. Lý do chọn đề tài
Chương trình Ngữ văn THCS giới thiệu đến học sinh sáu kiểu văn bản.
Trong đó kiểu văn bản Thuyết minh khi đưa vào chương trình lớp 8 và lớp 9, qua
thực tế giảng dạy, tôi thấy đây là kiểu bài được xem là vừa dễ vừa khó đối với học
sinh. Dễ là vì ở mỗi dạng bài đều có dàn bài chung để học sinh định hướng nên
không có chuyện lạc đề đối với thể loại này. Tuy nhiên kiểu bài thuyết minh khó ở
chỗ là đặc điểm văn thuyết minh không thể tưởng tượng hay liên tưởng cũng
không thể đưa ra ý kiến bàn bạc, đánh giá theo nhận định chủ quan của người viết
mà đòi hỏi sự khách quan và tri thức khoa học chính xác. Và chính điều này mới
thật sự khó khăn cho cả giáo viên và học sinh. Bởi vì có những đối tượng thuyết
minh, học sinh cần phải tìm tư liệu, tra cứu sách vở mới có đủ kiến thức để làm
bài. Thế nhưng hiện nay sách tham khảo nhiều lại thêm nhiều kênh thông tin trên
mạng internet khiến cho nhiều học sinh thay vì tìm tư liệu cho bài viết thì sao chép
bài mẫu; lại có em khi tra cứu tài liệu không biết phần nào cần thiết cho bài làm,
phù hợp với trình độ của mình nên cuối cùng viết tất cả vào thành ra bài viết vượt
quá tầm so với yêu cầu của đề bài. Rõ ràng giáo viên đứng trước một vấn đề khó
giải quyết cho vẹn toàn, nếu không cho định hướng đề sẵn thì các em khó làm bài
còn nếu cho các em chuẩn bị sẵn thì có rất nhiều bài viết giống nhau. Đây là vấn đề
không chỉ riêng tôi mà các đồng nghiệp cũng thật sự trăn trở. Chính vì vậy mà tôi
có ý tưởng chọn đề tài Hướng dẫn học sinh lớp 9 (Đại trà) viết bài tập làm văn
1


Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

(Theo Tài liệu Tập huấn giáo viên Dạy học, Kiểm tra đánh giá theo Chuẩn Kiến
thức Kỹ năng trong chương trình giáo dục phổ thông / trang 36, 37)
2.Đưa đề tài Hướng dẫn học sinh lớp 9 (Đại trà) viết bài tập làm văn số 1
(Thuyết minh) với mục đích:
- Áp dụng kỹ thuật dạy học tiên tiến trong giờ Ngữ văn theo hướng đổi mới.
- Thực hiện tinh thần đổi mới việc kiểm tra đánh giá theo hướng phát huy
tính tích cực, chủ động, sáng tạo của học sinh.
- Tránh tình trạng học sinh sao chép văn mẫu
- Tạo tâm thế chuẩn bị tích cực cho học sinh .
- Tạo điều kiện cho các em làm việc theo nhóm một cách có hiệu quả.
- Kích thích sự hứng thú của các em trong học tập và làm bài kiểm tra để các
em có cách nhìn và tâm lý nhẹ nhàng khi làm bài kiểm tra mà không bị áp lực.
- Tạo ra các sản phẩm có chất lượng, sáng tạo, đánh giá đúng thực chất của
học sinh.
- Tạo không khí lớp học đổi mới, than thiện.
IV. Nhiệm vụ của đề tài
Hiện nay việc đổi mới kiểm tra đánh giá học sinh trong phân môn Tập làm
văn là theo hướng mới, dạng đề mở. Chọn đề tài này là giáo viên ứng dụng vào tiết
học phương tiện nghe nhìn của công nghệ thông tin và kỹ thuật Dạy học theo dự
án nhằm giúp học sinh phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo, rèn thói
quen và khả năng tự học, tinh thần hợp tác, kỹ năng vận dụng kiến thức vào bài
làm.
V. Phương pháp nghiên cứu đề tài
Từ thực tế giảng dạy cùng với việc được tập huấn đổi mới phương pháp
giảng dạy, đổi mới kiểm tra, đánh giá, bản thân tôi nhận thấy cần thay đổi cách
thức kiểm tra đánh giá theo hướng mới. Các bài viết tập làm văn kiểu truyền thống
3




Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

phương pháp dạy học đã tạo điều kiện cho tôi có ý tưởng và thực hiện được ý
tưởng của mình.
B. NỘI DUNG
I. Cơ sở khoa học (lý luận)
Ngay từ đầu cấp THCS khi làm quen với bộ môn Ngữ văn, học sinh đã được
giới thiệu một cách khái quát sáu kiểu văn bản sẽ được học trong chương trình: Tự
sự, Miêu tả, Biểu cảm, Thuyết minh, Nghị luận, Hành chính công vụ. Trong sáu
kiểu văn bản ấy thì kiểu bài Thuyết minh học ở lớp 8 và lớp 9 là tương đối mới đối
với học sinh và cả giáo viên. Đặc trưng của kiểu bài này đòi hỏi tính chính xác, tri
thức khoa học nên việc giáo viên ra đề để học sinh làm được bài có hiệu quả
thường gặp nhiều khó khăn. Do đó chọn đề tài Hướng dẫn học sinh lớp 9 (Đại
trà) viết bài tập làm văn số 1 (Thuyết minh), tôi muốn phần nào giải quyết
những điều còn vướng mắc.
II. Thực trạng
1. Những thuận lợi:
Nội dung áp dụng cho học sinh lớp 9 (đối tượng là học sinh các lớp đại trà).
Đây là năm thứ hai trong chương trình các em được học văn thuyết minh nên đã
nắm vững kỹ năng làm bài và việc tìm tư liệu phục vụ cho bài làm cũng đã quen.
Do đó việc giáo viên đưa phương pháp mới vào giờ kiểm tra tạo cho học sinh tâm
lý háo hức chờ đợi, tích cực thực hiện các nhiệm vụ mà giáo viên yêu cầu trong
tinh thần hợp tác, thân ái.
Bản thân tôi đã đưa vào thực nghiệm tiết dạy này ở các năm học trước với
đối tượng là học sinh lớp 9 (Tạo nguồn). Các em rất thích với cách kiểm tra như
thế và bài làm đạt được kết quả khả quan. Vì vậy, tôi mạnh dạn áp dụng phương
pháp này cho đối tượng học sinh lớp 9 (Đại trà).



Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

1. Chuẩn bị
a. Học sinh:
- Xem trước ở nhà dạng chung đề bài Thuyết minh về một loài thực vật,
động vật, danh lam thắng cảnh… (đã học ở lớp 8) để củng cố cấu trúc của từng
kiểu bài.
- Đại diện các nhóm bốc thăm chọn đề tài và chuẩn bị theo hướng dẫn của
giáo viên.
- Các nhóm cùng thảo luận với nhau và phân công nhiệm vụ cụ thể cho từng
thành viên trong nhóm, trong đó nhóm trưởng sẽ là người chịu trách nhiệm chính
đôn đốc các bạn thực hiện nhiệm vụ cũng như liên hệ với giáo viên hướng dẫn khi
nhóm gặp khó khăn.
- Các nhóm sẽ chuẩn bị cho công việc của mình:
+ Tìm tư liệu cho bài thuyết trình, hình ảnh, các đoạn video clip (giáo viên
sẽ duyệt trước phần này, giới hạn cho các em những vấn đề cần thiết khi tìm tư
liệu, không lấy quá nhiều tư liệu không cần thiết cho bài viết).
+ Soạn bài theo cấu trúc kiểu bài thuyết minh trên chương trình Power Point.
+ Xây dựng kịch bản cho các tiểu phẩm.
+ Chuẩn bị và cùng nhau tập dượt trước khi tiết kiểm tra bắt đầu.
b. Giáo viên:
- Chuẩn bị đề tài cho học sinh, mỗi nhóm một đề khác nhau: 4 nhóm
(1) Thuyết minh về con trâu.
(2) Thuyết minh về cây cao su.
(3) Thuyết minh về cái nón bảo hiểm.
(4) Thuyết minh về con lợn.
- Hướng dẫn trước cho học sinh nắm được kỹ thuật Dạy học theo dự án
cũng như cách tổ chức bố trí tiết kiểm tra.
7

8


Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

viên trong nhóm (1 điểm) tùy theo mức độ tham gia. Các em tự do trao đổi ý kiến
với nhau theo tinh thần dân chủ khi nhận xét về công việc và thống nhất điểm số
của nhau. Số điểm tối đa theo phiếu chấm là dành cho những bạn tham gia nhiệt
tình cũng như đạt hiệu quả cao trong công việc, những em tham gia ít hơn số điểm
sẽ lần lượt bị trừ (điều này do các thành viên trong nhóm cùng đồng thuận).
- Sau khi thu lại phiếu chấm của các nhóm, giáo viên sẽ nhận xét từng sản
phẩm về: nội dung bài; thời gian thực hiện, cách xây dựng các tiểu phẩm; phương
pháp thuyết trình; xử lý máy móc, hình ảnh, âm thanh, hiệu ứng; thái độ và sự hợp
tác của các thành viên…
- Tiếp theo giáo viên sẽ thông báo số điểm từng phần cho từng sản phẩm: về
nội dung (6 điểm), thời gian (1 điểm), tính sáng tạo (1 điểm), cách trình bày
(1điểm).
Như vậy cộng với số điểm tự chấm, mỗi học sinh sẽ biết ngay kết quả bài
làm của mình.
* Tóm lại
- Bài viết số 1 theo quy định là hai tiết (90 phút) nhưng thực tế qua nhiều
năm giảng dạy, tôi nhận thấy với dạng bài thuyết minh học sinh thường không sử
dụng cả 90 phút làm bài, lúc nào các em cũng hoàn thành bài sớm hơn quy định từ
30 phút đến 40 phút thời gian còn lại là ngồi chơi, ồn ào ảnh hưởng đến các học
sinh khác. Do đó tôi dành khoảng 15 phút ở tiết 1 để hướng dẫn kỹ học sinh các
bước, thời gian thực hiện, cũng như để các em kiểm tra lại máy móc; thời gian còn
lại 30 phút ở tiết 1 là dành cho hai nhóm thuyết trình. Sang tiết 2 thời gian dành
cho hai nhóm tiếp theo cũng là 30 phút, 15 phút cuối của tiết 2 sẽ là phần tự chấm
điểm của học sinh, phần nhận xét và cho điểm của giáo viên.
- Tôi tiến hành cách kiểm tra theo định hướng mới, sử dụng kỹ thuật

trình bày của nhóm bạn.)

10


Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

+ Thông thường khi muốn áp dụng một kỹ thuật hay một phương pháp dạy
học mới giáo viên thường chọn đối tượng là học sinh tạo nguồn hay học sinh ở các
lớp chọn vì sỉ số ở các lớp này không cao, trình độ đồng đều, ý thức tự giác học tập
cao thì hiệu quả công việc sẽ tốt hơn. Nhưng ở đây tôi muốn hướng tới đối tượng
là đại trà vì đây là đối tượng chiếm số lượng đông nhất, cần quan tâm nhiều hơn.
Dù cách thức tiến hành có thể mất nhiều thời gian hơn, công sức bỏ ra để hướng
dẫn các em làm cho được cũng vất vả hơn nhưng đổi lại tạo được sự công bằng cho
tất cả học sinh trong cùng môi trường được tiếp cận phương pháp mới, kỹ thuật
dạy học tiên tiến, được phát huy năng lực của mình, có điều kiện để thể hiện bản
thân.
+ Đề tài áp dụng cho đối tượng là học sinh lớp 9 đại trà nên yêu cầu cũng
vừa phải, dễ thực hiện không làm các em nản lòng vì khó thực hiện.
+ Do phân công làm theo nhóm nên đề tài áp dụng cũng phong phú hơn (4
nhóm, 4 đề tài), trong khi nếu kiểm tra theo phương pháp truyền thống giáo viên
chỉ cho một đề hoặc nhiều lắm là hai đề mà phải bám sát chương trình sách giáo
khoa, trói buộc khả năng sáng tạo của học sinh.
IV. Hiệu quả
1. Qua việc thực hiện đề tài này và so với cách kiểm tra theo truyền thống, tôi
nhận thấy có những ưu điểm như sau:
- Các nhóm thực hiện công việc được giao thật tích cực, tìm được nhiều tư
liệu phong phú, hình ảnh đẹp, công phu. Các em có sáng tạo trong kết hợp giữa
trình chiếu với việc viết kịch bản, trình bày các tiểu phẩm, sử dụng các đoạn phim
tài liệu nhưng vẫn đảm bảo yêu cầu của bài văn thuyết minh trong chương trình

cho điểm một cách công bằng theo công sức của từng người. Việc làm này không
chỉ động viên tinh thần tham gia của học sinh mà còn tránh tình trạng làm việc
nhóm nhưng chỉ có một vài em làm còn các em khác không làm gì cả nhưng cuối
cùng cũng có số điểm bằng nhau. Mặt khác qua cách tự chấm điểm của học sinh,
12


Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

giáo viên nắm được tình hình: em nào tham gia tích cực, em nào không tham gia
cũng như phát hiện được những em có tố chất làm thuyết trình viên, diễn xuất, viết
kịch bản…
- So sánh kết quả làm bài với lớp khác cũng cùng dạng đề trong cùng năm
học nhưng theo cách kiểm tra truyền thống rõ ràng có sự khác biệt về chất lượng.
Quan trọng hơn cả là tiết học này đã tạo cho các em tâm lý thoải mái làm việc với
giáo viên, hợp tác với bạn bè khi làm việc theo nhóm và tính tích cực, chủ động,
sáng tạo của cá nhân.Cuối cùng điều làm các em thích thú nhất là biết ngay điểm
số của mình sau tiết kiểm tra.
2. Kết quả cụ thể khi áp dụng sáng kiến kinh nghiệm
- Kết quả bài làm khi áp dụng đề tài Hướng dẫn học sinh lớp 9 (Đại trà) viết bài
tập làm văn số 1 (Thuyết minh) của lớp 9/4 so với lớp 9/3 cùng năm học 2016 –
2017 nhưng theo cách truyền thống:
Điểm

Năm học 2016- 2017

Năm học 2016 -2017

Lớp 9/3 (kiểm tra theo phương


(của học sinh) thuộc kiểu bài văn thuyết minh.
- Đánh giá kịp thời, có tác dụng giáo dục và động viên sự tiến bộ của học sinh.
- Tạo điều kiện cho tất cả học sinh cùng tham gia trong không gian lớp học đổi
mới, gần gũi và thân thiện.
- Phù hợp với việc đổi mới cách ra đề kiểm tra theo hướng phát huy tính tích cực
của học sinh đang được thực hiện ở nhiều ở nhiều địa phương.
2. Những nhận định chung về áp dụng và khả năng vận dụng:
Việc đổi mới kiểm tra đánh giá cho kiểu bài thuyết minh dành cho học sinh
lớp 9 như đã trình bày ở trên, theo tôi có thể áp dụng được và có hiệu quả. Ở đây,
tôi chỉ đưa ra quan điểm của riêng mình khi thực hiện: cách ra đề thoát ly sách giáo
khoa nhưng vẫn bảo đảm đúng Chuẩn kiến thức – kỹ năng; cách kiểm tra có áp
dụng kỹ thuật dạy học mới, có sự hỗ trợ của các ứng dụng công nghệ thông tin, có
tư liệu sử dụng khi làm dạng bài đòi hỏi tri thức khách quan, chính xác nhưng
không quá khó để có thể áp dụng rộng rãi cho nhiều đối tượng mà đặc biệt là học
sinh các lớp đại trà.
Với đề tài này, giáo viên có thể vận dụng cho học sinh thực hành ở tiết Bài
viết số 1 (Ngữ Văn 9), và có thể thay các đề tài đã cho ở trên bằng các đề tài khác
vẫn được miễn phù hợp với trình độ học sinh, tình hình địa phương.
Đối tượng học sinh dành cho đề tài này: tất cả các đối tượng học sinh lớp 9
đại trà khi làm kiểu bài văn thuyết minh.

3. Hướng phát triển của đề tài
14


Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

Theo ý kiến riêng tôi, đề tài này có thể vận dụng rộng rãi vì giáo viên đều đã
được tập huấn các Phương pháp, các Kỹ thuật dạy học mới; Cách đổi mới kiểm tra
đánh giá, và nhất là việc ứng dụng công nghệ thông tin, tìm tư liệu trên mạng

- Ưu: + Mở đầu bằng hoạt cảnh có thêm minh họa trên Power point.
+ Đúng cấu trúc bài, có thông điệp qua bài thuyết trình.
+ Giọng thuyết minh to, rõ; xây dựng nội dung sát với thực tế cuộc sống.
- Tồn tại: + Còn ồn ào, chưa nghiêm túc, lúng túng trong lời thoại.
+ Nội dung chưa chắt lọc, dài dòng khi đề cập đến Thomas Edwars
Lawrence, nguời có ý tưởng về cái nón bảo hiểm.
(3) Nhóm thuyết trình về con trâu:
- Ưu: + Kịch bản sinh động, dễ hiểu, đậm chất nhà nông, phù hợp đề tài.
+ Nội dung tương đối đủ, hình ảnh minh họa hợp lý, phong phú.
- Tồn tại: Thời gian chưa đảm bảo.
(4) Nhóm thuyết minh về cây cao su:
- Ưu: + Giới thiệu bằng một đoạn phim hoạt hình.
+ Nội dung phong phú, đúng cấu trúc bài.
- Tồn tại: + Hình ảnh chiếu qua nhanh.
+ Người dẫn chương trình còn vấp, chưa thật sự thu hút dù nội dung bài sâu sắc.
* * MỘT SỐ HÌNH ẢNH HỌC SINH THỰC HIỆN TRONG TIẾT HỌC

16


Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

Sau đây là hình ảnh từ các tiểu phẩm mà các nhóm học sinh tự xây dựng
kịch bản. Mỗi nhóm chọn một cách thể hiện riêng làm cho tiết học thêm phần sinh
động, phong phú, nhiều màu sắc.
Ngoài ra còn kèm theo các video clip về quá trình thực hiện của nhóm và
phần kịch bản do học sinh tự viết.

Nhóm thuyết minh về cái nón bảo hiểm trong một tiểu
phẩm có tên là Cơ hội

NHÓM
Tên học sinh
Nội Thời
Tính
Cách
dung gian
sáng
trình
6
1
tạo
bày
điểm điểm 1 điểm 1 điểm

1

Lê Văn Chung Đức

4.5

0.75

0.25

0,5

Làm việc
nhóm
(học
sinh)


0.5

6.5

4

Trương Vĩnh Tú

4.5

0.75

0.25

0,5

0,25

6.25

5

Phan Đăng Phú

4.5

0.75

0.25


0,5

1.0

7.0

7

Tổng
điểm

7.0

8

Trần Huyền Trang

4.5

0.75

0.25

0,5

1.0

7.0


LỚP 9/4
NHÓM:
Nội
Thời
Tính
dung gian
sáng
6
1 điểm
tạo
điểm
1 điểm
5.0
0.75
0.5

Số
tt

Tên học sinh

Cách
trình
bày
1 điểm
0.5

Làm việc
nhóm
(học sinh)

Phạm
Dương
Quỳnh Như
Hồ Trần Mẫn Nhi

0.75

0.5

0.5

0.5

7.25

5.0

0.75

0.5

0.5

0.5

7.25

5

Trần Nhật Hào


0.5

1.0

7.5

8

Lê Phan Nhật
Minh
Trương Vũ Gia
Minh
Phạm Hồng Hân

5.0

0.75

0.5

0.5

0.5

7.25

9

Trần Trung Tín



Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

Tên học sinh

Nguyễn Lương Đại

LỚP 9/4
NHÓM:
Nội Thời Tính
Cách Làm việc
dung gian
sáng
trình
nhóm
6
1
tạo
bày
(học sinh)
điểm điểm 1 điểm 1 điểm
1 điểm
4.75
1.0
0.75
0.5
0.25

Tổng

0.5

1.0

8.0

4

Nguyễn Hà Hồng
Thắm
Lê Ngọc Thanh Lan

4.75

1.0

0.75

0.5

1.0

8.0

4.75

1.0

0.75


0.25

7.25

5
6
7
Nhóm trưởng

Giáo viên bộ môn

Nguyễn Hà Hồng Thắm

Nguyễn Phương Thu

PHIẾU CHẤM ĐIỂM BÀI VIẾT SỐ 1
LỚP 9/4
NHÓM:
23


Hướng dẫn học sinh lớp 9 viết bài tập làm văn số 1 ( Thuyết minh ) – Nguy ễn Phương Thu

Số
tt

Tên học sinh

Lê Anh Tuấn


4
5
6
7

Trần trung Chánh

5.0

0.5

1.0

0.5

1.0

8.0

Lê Triều Châu

5.0

0.5

1.0

0.5

0.5


0.5

7.5

5.0

0.5

1.0

0.5

0.0

7.0

5.0

0.5

1.0

0.5

0.25

7.25

Nhóm trưởng