T ẠP C H Í k HOA HỌC No 4 - 1991

VÌ: MỘT s ỗ VĂN BÀN VĂN XUÔI
VIẾT BẰNG C H Ứ QUỐC NGỨ THẾ KỶ 17-18
H I Ệ N C Ò N L Ư U G I Ữ Đ Ư Ợ C Ở P ARI S .
N. \

XTANKEVICH

T r ư ớ c dây, t r o n g một bài viC’1 vê phưt r ng h ư ớ n g nehiCn cứu lịch s ử n g ử p h á p t i í n g
t, c h ú n u tòi dã nói đ ế n l ầm q u a n ư ọ n g của các vãn hàn viết b à n g văn xuôi, vì có nhi c u
i vàn b ả n dỏ I hì c h ú n g ta mới có I hc hò su ni* đ ư ợ c cho kho l à n g c á c l ác p h ầ m vản học
di c n viết h ằ n g t h ư , h ằ n g \ ả n bien ngảu mà chúng la hiçn có ( l ) . T i ế c r ằng, t r o n g giai
in l ừ g i ữ a i hc kỷ 17 đ ế n đ ă u t hê ký Ị (), hiộn nay chúng la mới chi tì m đ ư ợ c hai cái mố c
nh (V hai (Jău: mộ t đ ằ n g là các b ứ c t hư của Vân Tín. cùa Bcn tỏ T h i ệ n c ù n g các lác
m c ù a A. d e R h o d e s , của G. Mai ori ca, và mội dằng là các tác p h à m c ủ a Phi - l i - phô
h. G à n đây, k h o ả n g t h á n g 7, i h á n g 8/1982, t rong một dịp đ ư ợ c s a n g P a r i s , c h ú n g tôi
may má n đ ư ợ c v à o nghi ê n c ứ u gan một ( há ng r ưỡi Ui mội kho l ưu ư ữ c ủ a T r u n g l â m
/ ề n g i á o n ư ớ c ngoài ( S é mi n a i r e de s Mi ssi ons ét r angèr es ) , dị a chi 128 R u e du Bac.
J«g lôi đà đ ọ c đ ư ợ c cr dây mòl sỏ vãn bàn mãi. 1ỈU1ÔC giai đ o ạ n t r u n g gi a n, c ó i hc
Ig đe nối lien hai cái m ố c c á c h nhiiu hirn 150 nám dó

I ronỊ» hài này, c h ú n g tỏi sẽ xin

i i h i ç u s88. \ M 2 . 1701, 1702. 171) V 1704

1754, 1759, 1760, 1765,


c á c t hủ t ục cũ đã d o mộ t b ậ c b£ t r ê n quy đ ị n h ờ Macao t ừ

là t he sc l ừ

h ơ n 30 n ầ m t r ư ớ c , ngày

.1/1721. V ầ n b ả n này đ ư ự c d e ngàv là 15/3/1754.
3/ Và một văn bàn nửa, nằm ử hai irang 507, 508, vieI ư c n

45

giấy lây khò Kì,2 X 23,5


cm : t r a n g 507 g o m 27 d ỏ n g , mỏi d ò n g k h o ả n g 8 c h ữ , t r a n g 508 g ỏ m 12 dòng, mỏi c
k h o ả n g 9 c h ú \ Đây là lởi khai hai kẻ gi ả n g P h a n - c h i - c ô Báu, Bả o Lộc Viột làm g i ú p T
N h â m d e iàm c h ứ n g c h u y ệ n ô n g Cụ J u s e M o u r a d ỏ n g D. C. J (V i h ô n H à dỏng, xã Phúc
k h ô n g c h o t i ến hành việc l à m p h é p (V n h à t h ờ . Cu ố i vần b ả n này c ỏ đc " Cà n h h u n g I
ngủ ni ên, n h u ậ n nhị nguyçl s ơ bát nhật". N h ư n g s au đ ó có ghi t h e m mấy d ò n g l
L a - t i n h và đề n g à y 1 / 4 / 1 7 5 4 , r ồ i k ế đ ế n lại c ó n g ư ờ i k h á c g h i r h c m v à i d ò n g L a - t i n h V

ngày 18/5/1754.
(y t ậ p V-689 ( xứ Đ à n g ngoà i , k h o á n g 1757-1761) s ố l ư ợ n g văn bản lên d c n COI
c a o nhấi : ke cà tru ừ n g hçyp dài, t r ư ờ n g h ợ p ngắn, t í nh ra đ ã có cả t hả y dcn hirn 30
bản Î
1/ T ừ t r a n g 545 đ ế n t r a n g 560, ư ẽ n giấy t ày khfi 16,2 y 23,5 cm, c ỏ 16 đ o ạ n ghi
thồ c ủ a ký lục Nhạ, mỏi đ o ạ n ghi mội lăn ihc, t h ư ờ n g k h ô n g dài ' á m, ví du đ o ạ n d ă u
g ồ m 26 dỏng, mồi d ò n g k h o á n g 10-12 c h ữ . Q u a các đ o ạ n này, c h ú n g t a lhẩy ký lục
phải t he đi the ỉậ\ nhi cu lăn, vửi nội d u n g đai dc gần gần nhu n ha u : l ần ihc i h ứ nh a i
vào ngày 21 i h á n g 12 n ă m C ả n h hirng t h ứ 19 ( 1758) , lăn Ihồ t h ứ 16 ghi vào ngày mồ]


r s ố b à y 32 d ò n g ; ( h ư s ố ỉ á m 29 dòng, mòi uòng đêu tr ung bì n h k h o ả n g 17 c h ử . T r o n g 8
c t h ư này c ỏ ba b ứ c k h ô n g dê ngày t háng song cẳn c ứ v à o nội d u n g và c á c h x ế p dăl
ng t ậ p h ồ MT, cỏ t he d o á n c h ắ c d u ơ c rằng chúng củng đ ư ợ c vi ết t r o n g c ù n g mộ t i h ởi
v ới 5 b ứ c i h ư kia, nghĩ a là vào nám Cả n h hưng thồ* 20 (1759) , t r o n g k h o á n g t ừ 15
ing 5 â m lịch ( t h ư so 1 ) đ e n 24 1hang 7 ( i h ư số 8). Hai hức t h ư đ ầ u d c u gửi c h o ỏ n g T ả
í n ờ Bô Ch í n h , h ứ c s ố 1 d o F. Pcreiva gửi, bức sỗ 2 d o t hầ y B ả o L ộ c gửi . B ú c i h ư số 3
c ủ a J o a n u i s H i ế n viết đe ư ì n h bày ve chuyến đi cõng cán c ủ a mì nh cV v ù n g B ố C h í n h ;
c t h ư s ố 4 là c ủa n h ó m ô n g Tuycn, ỏng Ruy, óng Huy viết gửi lên h ề t r ê n , xác n h ặ n cỏ
írnc ki ế n ch u y ệ n t hầy Cà D at, thay Vinh đôn làng T r u n g H ò a t r i ệu l ậ p gi á o d â n , d ọ c
D họ n g h e lv đ o á n c ủ a t hầ y cả Bào lộc; i h ư sổ 5 là t hư thây H i ế n t ư ờ n g t r ì n h ve c h u y ệ n
I n g ư ở i nhà i hay cả C h ấ n ( V ả n Nhườ ng, Văn Tr ương) bị d á n h ỏ r Bố c h í n h ngày m ồ n g 6
ing 7; i h ư so 6 là t h ư c ủ a J o s e p h (Je Mour a gủi^cho ôn g Kh á n Đ i ệ n (V h uyộn Ng ọ c s n h ư t r ôn. Di r ởi văn
n nàv có đ e là t h á n g 6 n ă m C ả n h hưng i h ứ 21. Từ t r ang 4 69 đ ố n t r a n g 472 là t ờ khai
a ha h u y ệ n Thì anh, Phụ d ự c . Dỏ n g q u a n t huộc Thái binh phủ. V ă n b ả n này c ủ n g viết
n loại giấv n h ư t r ôn, n h ư n g gồm den 108 dòng (27 + 17 + 44 + 20), b a t r a n g d ă u
ing hì nh mối d ò n g 9 c h ữ , ư a n g cuối mỏi dòng 7 chứ. D ư ớ i vãn bả n , (V t ờ 472, c ố ghi là
I ngày 12 Iháiig 4 năm C ả n h h ư n g i hử 21.
7/ C u ố i cùng. (V t ạ p

c u ố n so đ ư ợ c ghi c h é p v à o n ă m C à n h h ư n g , Bính ngọ.
V - 1 0 9 3 h o à n l o à n g i o n g V - 1 1 0 2 VC m ặ t k h ò g i ấ y , c h ấ t l i ộ u g i ấ y c ủ n g n h ư c h i ề u

Đây là mộl cuốn so ghi ch ép của Langlois trong khoảng 1705-17V7. Trong c u ố n nàv 1
c ó mộ t vài văn b à n d á n g l ưu ý, như:
1/ “P h é p c h u n g hai V í t - v o ra c ho c ả và nhà Đ. C . B ờ t r o n g n ư ớ c T u n g k i n g d i r ự c (
18 ư a n g r ư ở i , mỏi i r a n g k h o á n g 23 d ò n g , mỗi d ỏ n g k h o ả n g 9 c hữ.
2/ ' S á c h dạy các t hầ y t h u ố c , các bà sinh và c á c b ồ n đ ạ o cỏ v ợ c h ồng, c h o bi ết (
c h ử a láy c á c con Irè VC p h â n l i nh hồn" : 14 t r a n g r ư ở i , mỗi t r a n g cỏ số d ò n g , s ổ clìử
đề n h ư t r cn. Dây là môi v ă n b ả n cỏ nói đ e n mặt t h u ố c i h a ng, n h ư n g chủ y ế u n ó i đ ế n
t hủ l ục VC t ôn gi áo khi cliiím s óc ngutVi bẹnỉì.
T r ê n đây là nói d c n c á c văn hàn vãn xuôi vicl h ằ n g chir Q u ố c ngử. C ò n n c u lín
văn xuôi viết b ằ n g c h ử N ô m, thi lại c ò n c ó cả văn b ả n i h u ộ c n h ữ n g n a m lf»7(), 1676, ỉ
1692, 164)3,

1767, 17(>4>, 1771. G a n đây đ ồ n g chí Nguyê n P h a n Oui i nu lịii c u n g

t h e m c h o c h ú n e lôi hai v á n h à n k h o á n g 1730-1732 : vản b ả n ký hi ệ u K.123U, N o 22
văn b ả n ký hiộu K 1230, No 225, vốn c ủ a k ho l ưu i r ử T r u n g l ả m t r u y ề n gi á o n ư ớ c n
n h ư n g nay đã t h u ộ c hỏ Siv Thu* viộn q u ố c gia Pa r i s *4Ỉ. T h ế n g h ĩ a là hi ện nay, g i ử a ha
m ố c v on c ó khá đầy đủ l ư liộu, l ấ p k h o ả n g t r ố n g h ơ n 150 n ă m (V g i ữ a , vtVị mộl mạ l đ
t he nối là khá d à y đ ặ c . C hi c ò n môl k h o ả n g t r ố n g nh ò d ộ h

. hoa (hay có d ư a ihư lừ gì đ ế n , xin h o a lỉiìiy nỏi c h o

t hà , c ù n g đ ư a t h ư r a c h o các thay c h ú n ụ tói

Có ihc nuhĩ r a n g ở l i ế n g Viộl hay íl

thì c ú n g (V t i ế n g đ ị a p h ư ơ n g vùng Nghĩ a hunii hoi hãy ữ,ìờ h o a là một t ừ d ù n g đề
đạl ý nghi a số n h i c u với sắc thãi le phép, lịch sự, gan găn n h ư quý t r o n g quý ngài»
vị hi ộn nay.
N h ư n g c ổ nhi ê n, tất cả nhửnii di eu vừa nói ư c n dây cúng mứi chi là một vài l(Yi gi ới
I s ư bọ , có t í n h chất gựi mỏr han díìu. Đ ú n g Irưóc kho l ư l iệu v ừ a nuri tìm đ ư ự c này,
việc irưcVc mat c ủ a c h ú n g la (xác mi nh, công bo. miêu tà, d ối c h i ê u . . .) v ẫ n c ỏ n là
ctSng viộc k há n ặ n g r»c» đòi hỏi nhicu công sức \ «I nhicu ihì gi ò\
CHU THÍCH
M) Xin x e m N. V Xtan-kê-vích : Một vài suy nghỉ b ư ớ c ơ ầ u về việc n g h iê n c ứ u

p h á p lịch s ử ti ên g Việt (Ngôn ngữ, 1978, s ố 4)
(2) S ờ d ĩ c h ú n g tôi d ư ợ c vào làm việc ờ kho lưu trữ này là n h ò • có s ự giớ i thiệu

cá c ô n g Ph Langlet, Y. Hervouet và nhất là nhờ có s ự tận tinh giúp dỏ' của cá c
L. M. J. Verinaud, L M. Cl Lange Nhàn ơây, chủng tôi xin tỏ lòi c h ằ n thành
ơ n của c h ú n g tôi.
*3 ' Về n h â n danh, địa danh, tên c h ứ c vụ. .

gìửa các vồn bản t h ư ờ n g k h ô n g c ó
h ỗ n g nhất, khi viết th ê này, khi viết th ế khác. Chúng tôi c h ủ t r ư ơ n g vẳn ơ è
'ên n h ư tro ng bàn g ố c , d ề tiện bề tra cứu.
í4) Hai vần bàn này nằm trong tập Manuscrits en langue c o c h i n c h i n o i s e relatifs