ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
________________________

TRẦN ĐỨC PHƢƠNG

QUÁ TRÌNH TÁI ĐỊNH CƢ Ở THÀNH PHỐ HÀ NỘI:
NGHIÊN CỨU SỰ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG
KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI DÂN

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

HÀ NỘI, 2015


ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI
TRƢỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ
________________________

TRẦN ĐỨC PHƢƠNG

QUÁ TRÌNH TÁI ĐỊNH CƢ Ở THÀNH PHỐ HÀ NỘI:
NGHIÊN CỨU SỰ TÁC ĐỘNG ĐẾN ĐỜI SỐNG
KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI DÂN
Chuyên ngành: Kinh tế chính trị
Mã số: 62 31 01 01

Ngƣời hƣớng dẫn khoa học: - TS. Vũ Quốc Huy
- PGS, TS. Phạm Thị Hồng Điệp

LUẬN ÁN TIẾN SỸ KINH TẾ CHÍNH TRỊ

CHƢƠNG 1: TỔNG QUAN NGHIÊN CỨU VỀ TÁI ĐỊNH CƢ VÀ TÁC ĐỘNG
ĐẾN ĐỜI SỐNG KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI DÂN....... Error! Bookmark not defined.
1.1. Tình hình nghiên cứu trên thế giới ............................ Error! Bookmark not defined.
1.1.1. Các nghiên cứu về đền bù, bồi thường trong TĐCError!
defined.

Bookmark

not

1.1.2. Các nghiên cứu về di dời, tổ chức TĐC ............ Error! Bookmark not defined.
1.1.3. Các nghiên cứu về sinh kế và phục hồi sinh kế cho người dân TĐC .........Error!
Bookmark not defined.
1.2. Tình hình nghiên cứu tại Việt Nam ........................... Error! Bookmark not defined.
1.2.1. Các nghiên cứu về chính sách TĐC ................... Error! Bookmark not defined.
1.2.2. Các nghiên cứu về đời sống KT, XH của người dân TĐCError!
not defined.

Bookmark

1.2.3. Các nghiên cứu về TĐC ở thành phố Hà Nội ... Error! Bookmark not defined.
Kết luận Chƣơng 1 ............................................................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 2: CƠ SỞ LÝ LUẬN, THỰC TIỄN VỀ TÁI ĐỊNH CƢ VÀ TÁC ĐỘNG
ĐẾN ĐỜI SỐNG KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI DÂN....... Error! Bookmark not defined.
2.1. Những vấn đề chung về tái định cƣ ........................... Error! Bookmark not defined.
2.1.1. Khái niệm tái định cư ......................................... Error! Bookmark not defined.
2.1.2. Các khái niệm về GPMB, đền bù, bồi thường và hỗ trợError!
defined.

Bookmark

not defined.
2.3.2. Vận dụng lý thuyết IRR kết hợp với khung sinh kế bền vững trong nghiên cứu
TĐC ở Việt Nam .......................................................... Error! Bookmark not defined.
2.4. Kinh nghiệm trong và ngoài nƣớc về TĐC............... Error! Bookmark not defined.
2.4.1. Kinh nghiệm TĐC ở một số quốc gia trên thế giớiError!
defined.
2.4.2. Kinh nghiệm của một số tỉnh, thành phố ở Việt NamError!
defined.

Bookmark
Bookmark

not
not

2.4.3. Những bài học kinh nghiệm ............................... Error! Bookmark not defined.
Kết luận Chƣơng 2 ............................................................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 3: PHƢƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU ...........................Error! Bookmark not defined.
3.1. Phƣơng pháp tiếp cận ................................................. Error! Bookmark not defined.
3.1.1. Tiếp cận hệ thống ............................................... Error! Bookmark not defined.
3.1.2. Tiếp cận đa ngành, đa lĩnh vực .......................... Error! Bookmark not defined.
3.1.3. Tiếp cận lịch sử, cụ thể ...................................... Error! Bookmark not defined.
3.1.4. Tiếp cận hiệu quả, bền vững .............................. Error! Bookmark not defined.
3.2. Nguồn dữ liệu .............................................................. Error! Bookmark not defined.
3.2.1. Nguồn dữ liệu thứ cấp........................................ Error! Bookmark not defined.
3.2.2. Nguồn dữ liệu sơ cấp ......................................... Error! Bookmark not defined.
3.3. Phƣơng pháp nghiên cứu ........................................... Error! Bookmark not defined.
3.3.1. Nghiên cứu định tính ......................................... Error! Bookmark not defined.
3.3.2. Nghiên cứu định lượng ...................................... Error! Bookmark not defined.
3.4. Khung nghiên cứu về tác động của TĐC đến đời sống KT, XHError! Bookmark

not

Kết luận Chƣơng 4 ............................................................. Error! Bookmark not defined.
CHƢƠNG 5: QUAN ĐIỂM VÀ CÁC GIẢI PHÁP CHỦ YẾU NHẰM ĐẢM BẢO BỀN
VỮNG ĐỜI SỐNG KINH TẾ, XÃ HỘI CỦA NGƢỜI DÂN TÁI ĐỊNH CƢ Ở HÀ NỘI .. Error!
Bookmark not defined.
5.1. Phƣơng hƣớng phát triển KT, XH và đô thị và nhu cầu về TĐC của thành phố Hà Nội Error!
Bookmark not defined.
5.1.1. Phƣơng hƣớng phát triển KT, XH, đô thị của thành phố Hà Nội ..........Error!
Bookmark not defined.
5.1.2. Nhu cầu về TĐC, ổn định đời sống KT, XH người dân ở Hà Nội .............Error!
Bookmark not defined.
5.2. Quan điểm về đảm bảo bền vững đời sống KT, XH của ngƣời dân TĐCError! Bookmark
not defined.
5.3. Các nhóm giải pháp chủ yếu nhằm đảm bảo bền vững đời sống KT, XH của
ngƣời dân TĐC................................................................... Error! Bookmark not defined.
5.3.1. Giải pháp đảm bảo về nhà TĐC......................... Error! Bookmark not defined.
5.3.2. Giải pháp về đổi mới, hoàn thiện về trình tự, thủ tục, xác định giá đất và thực
hiện bồi thường, hỗ trợ, TĐC ...................................... Error! Bookmark not defined.
5.3.3. Giải pháp về ổn định thu nhập, việc làm ........... Error! Bookmark not defined.
5.3.4. Các giải pháp về hỗ trợ giáo dục, y tế................ Error! Bookmark not defined.
5.3.5. Các giải pháp về đảm bảo về văn hóa, duy trì sự kết nối với cộng đồng...... Error!
Bookmark not defined.
5.3.6. Các giải pháp về quản lý dân cư, tiếp cận các dịch vụ công cộng ..............Error!
Bookmark not defined.
5.3.7. Các giải pháp đảm bảo an ninh trật tự, vệ sinh môi trườngError!
not defined.

Bookmark



IRR:

(Impoverishment Risk and Reconstruction) Nguy cơ bần
cùng hóa và phục hồi sinh kế.

KCN:

Khu công nghiệp

KĐT:

Khu đô thị

KT, XH:

Kinh tế, xã hội

NBAH:

Người bị ảnh hưởng

QĐ:

Quyết định

QSD:

Quyền sử dụng



106

4.2

Kết quả TĐC trong giai đoạn 2009 – 2013

109

4.3

Đặc điểm giới tính của người trả lời phỏng vấn

121

4.4

Trình độ văn hóa của người trả lời phỏng vấn

122

4.5

Diện tích đất đai bị thu hồi một phần hoặc toàn bộ

122

4.6

Diện tích bị thu hồi của các hộ dân

Tác động của TĐC đến vấn đề y tế, giáo dục

133

4.12

Tác động của TĐC đến các vấn đề về văn hóa, cộng đồng

136

4.13

Vấn đề vệ sinh môi trường ảnh hưởng đến đến cuộc sống của các hộ dân

141

4.14

Cuộc sống của hộ gia đình bị ảnh hưởng bởi các vấn đề an ninh trật tự

142

4.15

Đánh giá về đời sống KT, XH của người dân TĐC

143

vi



84

3.4

Khung nghiên cứu TĐC và tác động đến đời sống KT, XH

85

4.1

Sự thay đổi không gian sống của các hộ gia đình

124

4.2

Đánh giá mức độ hài lòng của hộ gia đình về bồi thường đất
đai

126

4.3

Đánh giá mức độ hài lòng về bồi thường nhà ở và công trình

128

4.4



Khả năng tiếp cận dịch vụ công và tiện ích cuộc sống

137

5.1

Sơ đồ đề xuất hoàn chỉnh trình tự, thủ tục thực hiện giao, cho
thuê đất, thu hồi đất, định giá đất và thực hiện bồi thường, hỗ
trợ, TĐC

164

vii


MỞ ĐẦU
1. Sự cần thiết của luận án
Nơi ở là nền tảng của sự ổn định về sinh kế, tác động đến đời sống vật chất
và tinh thần, hiện tại cũng như tương lai của con người. Những nội dung liên quan
đến nơi ở của con người cần đặt trong mối quan hệ kinh tế, xã hội (KT, XH). Trong
quá trình phát triển, hầu hết các thành phố lớn đều phải quy hoạch lại không gian,
xây dựng mới và chỉnh trang, đầu tư phát triển hạ tầng kỹ thuật đô thị và xã hội, do
đó đòi hỏi phải tiến hành giải phóng mặt bằng (GPMB), di dời, tái định cư (TĐC)
một số bộ phận dân cư có liên quan.
TĐC là quá trình từ bồi thường về đất đai và các tài sản trên đất, di dân đến
nơi ở mới cùng các biện pháp hỗ trợ, tái tạo lại các thiệt hại về vật chất và tinh thần
của người dân, và cuối cùng là toàn bộ các chương trình, biện pháp nhằm khôi phục
lại cuộc sống và ổn định đời sống KT, XH. Quá trình TĐC liên quan đến rất nhiều
vấn đề như: sở hữu tài sản, các mối quan hệ kinh tế, việc làm, học hành, y tế, sự tiếp

thu hồi đất để sử dụng vào mục đích sản xuất nông nghiệp, lâm nghiệp, nuôi
trồng thủy sản trong các doanh nghiệp Nhà nước, ra ngày 17/8/1994, Hà Nội.
9. Chính phủ, Nghị định số 22/1998/NĐ – CP về việc đền bù thiệt hại khi Nhà nước thu
hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích
công cộng, ngày 24/4/1998, Hà Nội.
10. Chính phủ, Nghị định số 197/2004/NĐ – CP về bồi thường, hỗ trợ và TĐC khi Nhà
nước thu hồi đất, ra ngày 03/12/2004, Hà Nội.
11. Chính phủ, Nghị định số 17/2006/NĐ – CP về sửa đổi bổ sung một số điều của Nghị
định 187/2004/NĐ-CP, ra ngày 27/01/2006, Hà Nội.
12. Chính phủ, Nghị định số 84/2007/NĐ-CP của Chính phủ về cấp giấy chứng nhận
quyền sử dụng đất, thu hồi đất, thực hiện quyền sử dụng đất, trình tự thủ tục bồi
thường, hỗ trợ và TĐC khi Nhà nước thu hồi đất và giải quyết khiếu nại về đất
đai, ra ngày 25/5/2007, Hà Nội.
13. Chính phủ, Nghị định số 69/2009/NĐ-CP của Chính phủ quy định bổ sung về quy
hoạch sử dụng đất, giá đất, bồi thường, hỗ trợ, TĐC, ra ngày 13/8/2009, Hà Nội.
14. Lê Hồng Cậy (2010), Xung đột lợi ích giữa các chủ thể khi thực hiện đền bù giá trị
quyền sử dụng đất nông nghiệp sang đất phi nông nghiệp ở các dự án, thực trạng
và giải pháp, Đề tài NCKH cấp Bộ, Tp Hồ Chí Minh.
15. Đảng cộng sản Việt Nam (2011), Văn kiện Đại hội lần thứ XI, NXB Chính trị quốc
gia, Hà Nội.
16. Đảng cộng sản Việt Nam (2006), Văn kiện Đại hội lần thứ X, NXB Chính trị quốc
gia, Hà Nội.
17. Đảng cộng sản Việt Nam, Nghị quyết số 11-NQ/TW về phương hướng phát triển Thủ
đô Hà Nội đến năm 2020, ra ngày 06/01/2012, Hà Nội.
18. Herman De Soto (2006), Bí ẩn vốn (sách dịch), NXB Chính trị quốc gia, Hà Nội.
19. Trần Ngọc Hiên, Trần Văn Chử (1998), Đô thị hóa và chính sách phát triển đô thị
trong CNH, HĐH Việt Nam, Nxb Chính trị quốc gia, Hà Nội.
20. Nguyễn Vũ Hoàng (2008), “Vố n xã hô ̣i trong đô thi ̣ : Mô ̣t nghiên cứu nhân ho ̣c về
hành động tập thể ở một dự án phát triể n đô thi ̣ta ̣i Hà Nô ̣i” , Tạp chí Dân tộc học,
(Số 5), tr. 11-26.


tới phát triển KT-XH Hà Nội, Đề tài cấp Bộ, Đại học KTQD, Hà Nội.
Trịnh Duy Luân, Michael Leaf (1996), Vấn đề nhà ở đô thị trong nền KTTT của thế
giới thứ ba, NXB KHXH, Hà Nội.
Luật đất đai năm 1993, 2003, 2013, NXB Chính trị Quốc gia, Hà Nội.
Nguyễn Thị Thanh Mai (2012), “Đánh giá các vấn đề thực trạng trong tổ chức môi
trường ở TĐC do các dự án phát triển đô thị”, Tạp chí KHCN Xây dựng,(số 13).
Nguyễn Thị Thanh Mai (2007), Tổ chức không gian ở TĐC bền vững tại các thành
phố lớn Việt Nam, Luận án tiến sĩ.
Lê Du Phong, Nguyễn Văn Áng, Hoàng Văn Hoa (2002), ảnh hưởng của ĐTH đến
nông thôn ngoại thành Hà Nội - Thực trạng và giải pháp, Nxb Chính trị quốc gia,
Hà Nội.
Trần Đức Phương (2005), Nghiên cứu về tái định cư -Báo cáo phát triển Việt Nam,
Báo cáo chung của các nhà tài trợ tại Hội nghị tư vấn các nhà tài trợ cho Việt
Nam, Hà Nội.
Quốc hội nước CHXHCN Việt Nam, Luật Thủ đô số 25/2012/QH13.
Nguyễn Văn Sửu (2008), Tác động của CNH, ĐTH đến sinh kế nông dân Việt Nam:
trường hợp một số làng ven đô Hà Nội, Đại học KHXHNV, 2008.
Dư Phước Tân (2005), Nghiên cứu TĐC ở TP Hồ Chí Minh, Báo cáo kết quả nghiên
cứu do The World bank Vietnam tài trợ.
Trần Thị Lê Tâm (2012), Tác động của việc TĐC đến đời sống người dân trong vùng
dự án của dự án ADB Cải thiện môi trường đô thị miền Trung Việt Nam (Dự án
ADB), Luận Văn Thạc sỹ, Đại học KHXHNV, Hà Nội.
Nguyễn Thị Hà Thành (2007), Nghiên cứu tác động của việc chuyển đổi sử dụng đất
nông nghiệp đến người nông dân ven đô Hà Nội trong quá trình đô thị hóa (lấy
xã Mễ Trì, huyện Từ Liêm là ví dụ), Luận văn Thạc sỹ khoa học ngành địa chính,
trường Đại học Khoa học tự nhiên Đại học Quốc Gia Hà Nội, Hà Nội.
Ngô Đức Thinh
̣ (2008), “Tiế p câ ̣n nông thôn Viê ̣t Nam từ ma ̣ng lưới xã hô ̣i và vố n xã
hô ̣i cho phát triể n”, Tạp chí Dân tộc học, (Số 4), tr. 3-8.

Town: World Commission on Dams.
46. Bebbington, Anthony (1999), “Capitals and capabilities: A framework for analyzing
peasant viability, rural livelihoods, and poverty”, World Development, Vol. 27,
No. 12, pp. 2012-2044.
47. Brown D. (1996), Land Acquisition: An examination of the principles of law
governing the compulsory acquisition or resumption of land in Australia and New
Zealand, 4thedition, Butterworths.
48. Baoxin Zhang (1999), The theory and practice of resettlement with development.
Beijing: China Three Gorges Publishing House.
49. Cahn, Miranda (2002), “Sustainable livelihoods approach: Concept and practice”,
Paper presented to Dev Net 2002 Conference on Contesting Development:
Pathways to Better Practice, The Institute of Development Studies at Massey
University, 5-7 December, New Zealand.
50. Cernea, Michael M. (1997). African Involuntary Population Resettlement in a Global
Context. Environment and Development papers Social Assessment Series
045. Environmentally Sustainable Development (ESD) and The World Bank.
51. Cernea, Michael M, (2000). IRR: An Operational Risks Reduction Model for
Population Resettlement. Washington, DC: The World Bank.
52. Cernea, Michael M. (1986). Involuntary Resettlement in Bank-Assisted Projects: A
Review of the Application of Bank Policies and Procedures in FY 1979-1985
Projects, Agriculture and Rural Development Department, Washington, D.C.:
World Bank
53. Cernea, Michael M. (1988). Involuntary Resettlement inDevelopment Projects:
Policy Guidelines in World Bank-Financed Projects. World Bank Technical Paper
No. 80, Washington, DC.: World Bank.
54. Cernea, Michael M. 1990 Poverty Risks from Population Displacement In Water
Resources Development, HIID Development Discussion Paper No. 355, Harvard
University, Cambridge, MA.
55. Cernea, Michael M. 1995a Social Integration and Population Displacement: The
Contribution Of Social Science. International Social Science Journal. 143:1:91112.

Oxford, England. Journal of Refugee Studies. 8:3:245-264.
Cernea, Michael M.. 1996a. “Bridging the Research Divide: Studying Refugees and
Development Oustees.” In Tim Allen (ed.) In Search of Cool Ground: War, Flight
& Homecoming in Northeast Africa, Boston: UNRISD.
Cernea, Michael M. 1996b. Public Policy Responses to Development-Induced
Population Displacement. Economic and Political Weekly, 311515-1523
Cernea, Michael M. 1998 “Impoverishment orSocial Justice?” A Model for Planning
Resettlement.” In H.M. Mathur and D. Marsden, (eds.) Development Projects and
Impoverishment Risks: Resettling Project-Affected People in India, Delhi: Oxford
U.P.
Cernea, Michael M. 1999. “The Need for Economic Analysis of Resettlement: A
Sociologist’s View.” In Michael M. Cernea (ed.) The Economics of Involuntary
Resettlement: Questions and Challenges, Washington, DC: The World Bank.
Cernea, Michael M. 1999. “Mutual Reinforcement: Linking Economic and Social
Knowledge about Resettlement.” In Michael M. Cernea (ed.) The Economics of
Involuntary Resettlement: Questions and Challenges, Washington, DC: The
World Bank.
Cernea, Michael. M. 1999. “Development’s Painful Social Costs,” Introductory
Study in S. Parasuraman, The Development Dilemma. Displacement in India,
McMillan Press and ISS.
Chambers, Robert and J. Morris. (eds.). Mwea, An Irrigated Rice Settlement in
Kenya. München:Weltsforum Verlag, Colchester, Marcus (ed.). (1999), Sharing
Power: Dams, Indigenous Peoples and Ethnic Minorities, World Commission on
Dams, Draft Thematic Paper.
Chambers R. and Conway, G. (1992). Sustainable Rural Livelihoods: Practical
Concepts for Century. IDS Discussion Paper No. 269. Brighton: IDS.
Chambers R. (1969). Settlement Schemes in Tropical Africa: A study of
Organizations and Development. London, Rout ledge and Kegan poul.
Cook, Cynthia (ed.) 1993. Involuntary Resettlement in Africa, Wash, DC: The World
Bank.

80.
81.

82.

83.

84.
85.

Guidance sheet, Department for International Development, UK.
http/www.livelihoods.org/info/info guidance sheets.htm
Department for International Development DFID, (1999), Sustainable Livelihoods
Guidance
Sheets,
/>4/03/2005.
Department for International Development (DFID), (2007), Land: Better access and
secure
rights
for
poor
people,
at
4/09/2008.
De Wet, C. (2004). Why do things so often go wrong in resettlement projects? In
Alula P. and F. Piguet (eds) People, Space and State: Migration,
Resettlement and Displacement in Ethiopia, Addis Ababa University, Addis
Ababa.
Edy Brotoisworo, Senior Environment Specialist, Asian Development Bank, (2001),
Project: Dominica Sustainable Land Management (SLM) ProjectWorld Summit

Mathur (ed.) Development, Displacement and Resettlement. Focus on Asian
Experiences, Delhi: Vikas Publishing House.


86. McDowell,

Christopher, ed. 1996a. Understanding impoverishment: The
consequences of development-induced displacement. Providence, RI and Oxford:
87. McDowell, Christopher. 1996b. “Introduction.” In Understanding impoverishment:
The consequences of development-induced displacement. C. McDowell, ed.
Providence, RI and Oxford: Berghahn. Pp. 1-9.
88. Mengistu Woube. (2005), Environments: The case of Gambella Region,
Ethiopia. Universal Publishers, Boca Raton, Florida, USA
89. Nelson Chan (2003), Land Acquisition Compensation in China – Problems &
Answers, International Real Estate Review, 2003 Vol. 6 No. 1: pp. 136 - 152
90. Pearce, David W.1999. “Methodological issuesin the economic analysis for
involuntary resettlement operations.” In The economics of involuntary
resettlement: Questions and challenges. M. M. Cernea, ed. Washington, DC: The
World Bank. Pp. 50-82.
91. Rew, Alan. 1996. “Policy implications of the involuntary ownership of resettlement
negotiations: Examples fromAsia of resettlement practice.” In Understanding
impoverishment: The consequences of development-induced displacement. C.
McDowell, ed. Providence, RIand Oxford: Berghahn. Pp. 201-221.
92. Scudder, T., “Development-induced impoverishment, resistance and river-basin
developmen”', in C. McDowell (ed.), Understanding Impoverishment: The
consequences of development-induced displacement, pp. 49-74. Oxford:
Berghahn Books, 1996.
93. Scudder, and Colson, E., 'From welfare to development: A conceptual framework for
the analysis of dislocated people', inA. Hansen and A. Oliver-Smith (eds.),
Involuntary Migration and Resettlement: The problems and responses of