ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC

TRƯƠNG DUY THẮNG

THỰC TRẠNG SUY DINH DƯỠNG
THỂ THẤP CÒI Ở TRẺ EM TỪ 25 ĐẾN 60 THÁNG
VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN TẠI HAI XÃ
VÙNG CAO TỈNH LÀO CAI

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

THÁI NGUYÊN - NĂM 2017


ĐẠI HỌC THÁI NGUYÊN
TRƯỜNG ĐẠI HỌC Y DƯỢC

TRƯƠNG DUY THẮNG

THỰC TRẠNG SUY DINH DƯỠNG
THỂ THẤP CÒI Ở TRẺ EM TỪ 25 ĐẾN 60 THÁNG
VÀ MỘT SỐ YẾU TỐ LIÊN QUAN TẠI HAI XÃ
VÙNG CAO TỈNH LÀO CAI
Chuyên ngành: Y HỌC DỰ PHÒNG
Mã số : 60 72 01 63

LUẬN VĂN THẠC SĨ Y HỌC

HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: TS NGUYỄN THỊ TỐ UYÊN


thân yêu trong gia đình đã luôn động viên, tạo mọi điều kiện thuân lợi cho
tôi trong quá trình học tập. Tôi xin gửi lời cảm ơn tới bạn bè, đồng nghiệp
đã dành cho tôi những tình cảm tốt đẹp cũng như sự giúp đỡ tận tình để
tôi vượt qua mọi khó khăn, hoàn thành tốt nhiệm vụ của mình.
Thái Nguyên, tháng 11 năm 2017
Học viên

Trương Duy Thắng


DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT
BMI

: Chỉ số cơ thể

FAO

: Tổ chức lương thực và nông nghiệp thế giới
(Food and Agricutlture Organization of the United Nation)

KAP

: Kiến thức thái độ thực hành

NKHHC

: Nhiễm khuẩn hô hấp cấp

PCSDD



..........................................................................................................................................................................................................................

3

...........................................................................................................................................................................................................................................

3

1.1.1. Suy dinh dưỡng

..........................................................................................................................................................................................................................................

1.1.2. Phân loại suy dinh dưỡng

.................................................................................................................................................................................................

1.1.3. Hậu quả của suy dinh dưỡng đối với sức khỏe

...........................................................................................................

1.2. Thực trạng suy dinh dưỡng trẻ em trên thế giới và Việt Nam
1.2.2.Tình hình suy dinh dưỡng tại Việt Nam

3
6
7

............................................................................................................


21

....................................................................................................................................................................................................................................................................

21

2.2. Địa điểm và thời gian nghiên cứu
2.2.1. Địa điểm nghiên cứu

..................................................................................................................................................................

21

...............................................................................................................................................................................................................

21

2.2.2. Thời gian nghiên cứu

.............................................................................................................................................................................................................

2.3. Phương pháp nghiên cứu
2.3.1. Thiết kế nghiên cứu

21

.....................................................................................................................................................................................................

21


28

2.8. Phương pháp không chế sai số
2.9. Đạo đức trong nghiên cứu

..............................................................................................................................................................................

28

.................................................................................................................................................................................................

29

Chương 3. KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

................................................................................................................................................................

30


Chương 4. BÀN LUẬN

............................................................................................................................................................................................................................

46

4.1. Tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em từ 25 đến 60 tháng tại hai xã Tả
Phời, Hợp Thành

..............................................................................................................................................................................................................................


4.2.3. Liên quan giữa kiến thức, thái độ, thực hành của bà mẹ với suy
dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ em
KẾT LUẬN

............................................................................................................................................................

54

..............................................................................................................................................................................................................................................................................

56

KHUYẾN NGHỊ

........................................................................................................................................................................................................................................................

TÀI LIỆU THAM KHẢO

...................................................................................................................................................................................................................

PHIẾU PHỎNG VẤN BÀ MẸ
DANH SÁCH ĐIỀU TRA

57
58

..........................................................................................................................................................................................................

..........................................................................................................................................................................................................................

Bảng 3.2. Thông tin chung về các bà mẹ có con từ 25 đến 60 tháng

.....................................

31

Bảng 3.3. Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em từ 25 đến 60 tháng thể thấp còi theo
lứa tuổi
32
.........................................................................................................................................................................................................................................................

Bảng 3.4. Mức độ suy dinh dưỡng thể thấp còi trẻ em từ 25 đến 60 tháng (270)

32

...............

Bảng 3.5. Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em từ 25 đến 60 tháng thể thấp còi theo giới 33
...........

Bảng 3.6. Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em từ 25 đến 60 tháng thể thấp còi theo
khu vực
33
.......................................................................................................................................................................................................................................................

Bảng 3.7. Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em từ 25 đến 60 tháng thể thấp còi theo
kinh tế hộ gia đình
34
..........................................................................................................................................................................................................


..............................................................................................................................................................................................................................

Bảng 3.14. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60
tháng với tuổi mẹ
37
...............................................................................................................................................................................................................

Bảng 3.15. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60


tháng với dân tộc con

..............................................................................................................................................................................................

38

Bảng 3.16. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60
tháng với kiến thức chăm sóc con của mẹ
38
..........................................................................................................

Bảng 3.17. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60
tháng với thái độ chăm sóc con của mẹ
39
....................................................................................................................

Bảng 3.18. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60
tháng với thực hành chăm sóc con của mẹ
39
.......................................................................................................

........................................................................................................................................................................................................................................

Bảng 3.25. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60
tháng với kinh tế hộ gia đình
43
...............................................................................................................................................................

Bảng 3.26. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60
tháng với thời gian ngủ trong ngày
43
......................................................................................................................................

Bảng 3.27. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60
tháng với chế độ dinh dưỡng trong quá trình mang thai của bà mẹ . 44
Bảng 3.28. Mối liên quan giữa SDD thể thấp còi của trẻ em từ 25 đến 60
tháng với chế độ dinh dưỡng trong quá trình cho con bú của bà mẹ 44
...........

Bảng 3.29. Phân tích hồi qui logistic mối liên quan của các yếu tố với và
SDD thể thấp còi của trẻ từ 25 đến 60 tháng
45
...............................................................................................


1

ĐẶT VẤN ĐỀ
Suy dinh dưỡng đã và đang là vấn đề sức khỏe cộng đồng được quan
tâm tại nhiều quốc gia trên thế giới đặc biệt tại các nước đang phát triển trong
đó có Việt Nam. Bệnh gây nhiều hậu quả không tốt đến phát triển trí tuệ và

dưỡng giai đoạn 2010 – 2020 và tầm nhìn đến năm 2030 [28]. Bộ Y Tế đã ban
hành kế hoạch hành động quốc gia vì sự sống còn trẻ em giai đoạn 2009 –
2015 trong đó giảm tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em thể thấp còi xuống dưới 25%
là một mục tiêu quan trọng của kế hoạch [5].
Tỉnh Lào Cai là một tỉnh vùng cao biên giới, đời sống của nhân dân còn
gặp nhiều khó khăn, phong tục tập quán của người dân tộc còn nhiều lạc hậu.
Đặc biệt tỉ lệ suy dinh dưỡng ở trẻ em dưới 5 tuổi thể thấp còi trên địa bàn
tỉnh còn ở mức rất cao 35.2 % [43].
Hai xã Tả Phời, Hợp Thành là hai xã vùng cao đặc biệt khó khăn của
thành phố Lào Cai – tỉnh Lào Cai. Trong thời gian qua mặc dù được sự quan
tâm của các cấp ủy đảng cũng như chính quyền của thành phố Lào Cai nhưng
tình hình kinh tế xã hội của hai xã Tả Phời, Hợp Thành vẫn gặp nhiều khó
khăn đặc biệt tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em còn cao. Để hiểu rõ hơn thực trạng
này tại hai xã vùng cao Tả Phời, Hợp Thành chúng tôi tiến hành nghiên cứu đề
tài: “Thực trạng suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ em từ 25 đến 60 tháng và
một số yếu tố liên quan tại hai xã vùng cao tỉnh Lào Cai” nhằm mục tiêu sau:
1. Mô tả thực trạng suy dinh dưỡng thể thấp còi ở trẻ em từ 25 đến 60
tháng tại hai xã vùng cao tỉnh Lào Cai năm 2017.
2. Phân tích một số yếu tố liên quan đến suy dinh dưỡng thể thấp còi ở
trẻ em từ 25 đến 60 tháng tại địa bàn nghiên cứu.


3

Chương 1
TỔNG QUAN
1.1. Một số khái niệm
1.1.1. Suy dinh dưỡng
Suy dinh dưỡng là tình trạng cơ thể thiếu protein, năng lượng và các
vi chất dinh dưỡng. Bệnh hay gặp ở trẻ dưới 5 tuổi, biểu hiện ở nhiều mức


Cân nặng/chiều cao

Rất thấp

Biến đổi tâm lý

Đôi khi lặng lẽ, mệt mỏi

Thấp, có thể không thấp do
phù
Quấy khóc, mệt mỏi


4

2. Các biểu hiện có thể gặp
Ngon miệng

Có thể kém ngon miệng

Kém ngon miệng

Ỉa chảy

Thường gặp

Thường gặp

Biến đổi ở da

Suy dinh dưỡng độ II: cân nặng nhỏ hơn -3SD đến -4SD
Suy dinh dưỡng độ III: cân nặng nhỏ hơn -4SD
- Năm 2006 WHO khuyến nghị sử dụng Chuẩn tăng trưởng mới để
đánh giá tình trạng dinh dưỡng cho trẻ em dưới 5 tuổi.
Bảng 1.2. Phân loại suy dinh dưỡng
Cân nặng/chiều

Thể SDD

Cân nặng/tuổi

Chiều cao/tuổi

Thể còm

Thấp

Bình thường

Thấp

Thể còi

Thấp

Thấp

Bình thường

Thể còm – còi

của tình trạng thiếu ăn hoặc mắc các bệnh nhiễm khuẩn tái diễn. Đồng
thời, nó cũng phản ánh đó là hậu quả của vệ sinh môi trường kém và suy
dinh dưỡng sớm. Chỉ số này được dùng để đánh giá suy dinh dưỡng trong
quá khứ với các trang thiết bị rẻ tiền và dễ vận chuyển. Tuy nhiên, chỉ số
này không nhạy, vì sự phát triển chiều cao là từ từ. Như vậy, khi thấy trẻ
có chiều cao thấp thì đã muộn. Tỷ lệ trẻ em thấp còi được xem là chỉ số
đánh giá tình trạng đói nghèo. Đây là chỉ tiêu tốt để đánh giá sự cải thiện
điều kiện kinh tế, xã hội. Thông thường ở các nước đang phát triển, tỷ lệ
thấp còi tăng nhanh sau 3 tháng tuổi, đến 3 tuổi tỷ lệ này ổn định, sau đó
chiều cao trung bình đi song song với chiều cao tương ứng ở các quần thể
tham khảo.


6

- Cân nặng/chiều cao: Cân nặng theo chiều cao thấp được gọi là suy
dinh dưỡng thể gầy còm (wasting), là chỉ số đánh giá suy dinh dưỡng hiện
tại, hay nói cách khác nó biểu hiện suy dinh dưỡng cấp tính, do vậy cần
phải ưu tiên can thiệp. Cân nặng/chiều cao thấp, chính là thiếu hụt cơ thể
(khối nạc, khối mỡ, xương) khi so sánh tổng số cần có của đứa trẻ có cùng
chiều cao (hay chiều dài). Cân nặng theo chiều cao thấp, phản ánh sự
không tăng cân hay mất cân nếu so sánh với trẻ có cùng chiều cao. Nó còn
phản ánh mức độ thiếu ăn và nhiễm khuẩn là hai nguyên nhân chủ yếu dẫn
đến tình trạng này. Tỷ lệ cân nặng/chiều cao thấp thường xuất hiện nhiều
ở trẻ 12 - 24 tháng tuổi, do đây là thời kỳ trẻ hay mắc bệnh và thiếu ăn do
thiếu chăm sóc. Suy dinh dưỡng cấp tính tiến triển rất nhanh ở trẻ em bị
sụt cân hoặc không tăng cân. Chỉ số cân nặng/chiều cao có ưu điểm là
không cần biết tuổi của trẻ, vì vậy có thể tránh được một dữ liệu (tính
tuổi) đôi khi rất khó thu thập hoặc không chính xác. Đồng thời chỉ số này
còn có một ưu điểm là không phụ thuộc vào yếu tố dân tộc, vì trẻ dưới 5

những năm đầu tiên sau khi ra đời có một ý nghĩa rất quan trọng trong
dinh dưỡng theo chu kì vòng đời [51].
Chính vì thế, phòng chống suy dinh dưỡng bào thai hoặc trong
những năm đầu tiên sau khi ra đời, có ý nghĩa quan trọng trong dinh
dưỡng theo chu kỳ vòng đời.
1.2. Thực trạng suy dinh dưỡng trẻ em trên thế giới và Việt Nam
1.2.1. Tình hình suy dinh dưỡng trẻ em trên thế giới
Suy dinh dưỡng khá phổ biến ở trẻ em dưới 5 tuổi, đặc biệt ở các
nước đang phát triển. Theo UNICEF (2006), hơn 1/4 trẻ em dưới 5 tuổi ở
các nước đang phát triển bị thiếu cân và cuộc sống đang bị đe dọa. Dinh
dưỡng không đầy đủ vẫn là đại dịch toàn cầu dẫn đến một nửa số ca tử
vong là trẻ em, khoảng 5,6 triệu trẻ em mỗi năm. So với năm 1990, tỷ lệ
trẻ em dưới 5 tuổi thiếu cân chỉ giảm nhẹ, đây là bằng chứng cho thấy thế
giới đã không làm tròn nhiệm vụ với trẻ em [64].
Mặc dù đã có tiến bộ ở một số quốc gia, trong 15 năm vừa qua các


8

quốc gia đang phát triển trung bình mới chỉ giảm được 1,5% trẻ em thiếu
cân; 27% trẻ em ở các nước đang phát triển bị thiếu cân trên toàn thế giới
đang sống ở 10 quốc gia và hơn một nửa số đó sống ở 3 nước: Bănglađét,
Ấn Độ, Pakixtan [65].
Theo báo cáo về tình hình an ninh lương thực thế giới năm 2010, FAO
đã nhận định rằng số ca SDD toàn cầu tuy có giảm sau 15 năm nhưng vẫn
còn ở mức cao. Do đó, tình trạng này sẽ khó có khả năng đạt được “mục tiêu
phát triển thiên niên kỷ thứ nhất’’ vào năm 2015 [54].
Theo số liệu thống kê năm 2013, trên thế giới có tới 165 triệu trẻ em
dưới 5 tuổi bị SDD thể nhẹ cân, trong đó 10% bị SDD nặng và có khoảng
195 triệu trẻ em dưới 5 tuổi bị SDD thể thấp còi, trong đó 90% trẻ em sống ở

Nam Á

49,3

37,4

Cận sa mạc Châu Phi

31,1

28,8

Khu vực Đông Nam á

22,9

12,8

Đông và Nam Phi

14,6

5,0

Mỹ La Tinh/ Caribê

9,5

1,9


43,9

59,7
46,9
44,2

1997

40,6

44,1

1998
1999
2000

39,8
36,7
33,8

35,9
38,9
36,5
Nhẹ cân (W/A)
Thấp còi (H/A)

14.5

15



32.6

33.9

1985
1995
1996

35

25

Chiều cao/tuổi (CC/T)

14.1

Năm điều tra

10
5
0
2007

2008

2009

2010


Tỷ lệ này cũng khác nhau giữa các vùng sinh thái. Điều tra của Viện
Dinh dưỡng năm 2014 cho thấy những vùng có tỷ lệ SDD cao là Tây
Nguyên (22,6%), tiếp đến là Trung du và miền núi phía Bắc (19,8%). Nhìn
chung ở vùng đồng bằng tỷ lệ SDD trẻ em thấp hơn ở các vùng khác [8].
Như vậy, tỷ lệ SDD trẻ em miền núi ở cả 3 thể luôn cao nhất. Sự khác biệt
khá lớn về tỷ lệ SDD trẻ em ở các vùng sinh thái, giữa vùng nghèo ở khu
vực nông thôn và các vùng khác, cũng như giữa các mức chi tiêu. Giá trị
dinh dưỡng của khẩu phần người dân vùng nông thôn nghèo kém hơn rất
nhiều so với khu vực thành thị [14]. Hiện có 28 tỉnh có tỷ lệ suy dinh
dưỡng thể thấp còi cao hơn mức trung bình toàn quốc, trong đó có 12 tỉnh
trên 35%, là mức được xếp loại rất cao theo tiêu chuẩn của WHO. Các tỉnh
tập trung chủ yếu vào 3 vùng: Tây Nguyên, miền núi phía Bắc và Bắc
miền Trung [44].
Phân bố SDD theo nhóm tuổi, các nghiên cứu đã chỉ ra rằng trẻ em Việt
Nam phát triển tương đối tốt trong những tháng đầu sau đẻ, tỷ lệ SDD ở nhóm trẻ
dưới 6 tháng là thấp nhất với cả 3 thể, sau đó SDD tăng dần. Thời kỳ trẻ 6 – 24 tháng


12

là thời kỳ trẻ có nguy cơ bị SDD cao hơn do đây là thời kỳ trẻ cai sữa, ăn sam
có nhiều ảnh hưởng đến lượng thức ăn hấp thu được của trẻ và cũng là thời kì
trẻ có nhu cầu dinh dưỡng cao. Đây cũng là thời kỳ khả năng miễn dịch tự
nhiên giảm, dễ mắc các bệnh truyền nhiễm hơn và mẹ bắt đầu đi làm cũng là
những lý do dẫn đến tỷ lệ SDD tại nhóm tuổi 6 – 24 tháng cao. Phòng chống
SDD nên tập trung tác động vào giai đoạn này [11].
Bảng 1.5. Tỷ lệ suy dinh dưỡng trẻ em dưới 5 tuổi theo các mức độ năm
2014 tại vùng Đồng Bằng sông Hồng và Trung du miền núi phía Bắc.





14

phường là 17,8%. Suy dinh dưỡng trẻ em có mối liên quan đến kiến thức, thái
độ, thực hành của bà mẹ [33].
Theo nghiên cứu của Đinh Đạo và cộng sự năm 2009 về tình trạng
dinh dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi và thực hành nuôi con của các bà mẹ
tại huyện Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam năm 2007 cho thấy tỷ lệ suy dinh
dưỡng của trẻ em dưới 5 tuổi là 14,2%, 22,3% và 6,8% theo thể nhẹ cân,
thể thấp còi và thể gầy còm tương ứng. Suy dinh dưỡng thể nhẹ là chủ
yếu, suy dinh dưỡng thể nặng khoảng 3%. Nhóm bà mẹ nội thị thực hành
nuôi con tốt hơn so với ở ngoại thị về các yếu tố: Cho con ăn bổ sung
đúng thời điểm (p< 0,01), trẻ ăn bổ sung đủ 4 nhóm thức ăn hàng ngày
(p< 0,05 ) [9].
1.3. Một số yếu tố ảnh hưởng đến tình trạng suy dinh dưỡng trẻ em
- Cung cấp thức ăn cho trẻ chưa hợp lý
Vấn đề sản xuất ra lương thực, thực phẩm sẽ ảnh hưởng trực tiếp tới
việc tiêu thụ lương thực, thực phẩm. Ở đâu tỷ lệ suy dinh dưỡng cao đồng
nghĩa là ở đó sản xuất ra lương thực còn thiếu, ở những vùng có tỷ lệ SDD
cao thì thường số hộ thiếu ăn chiếm tỷ lệ cao. Nghiên cứu của nhiều tác
giả đều cho thấy khẩu phần thực tế của trẻ em Việt Nam thiếu cả về số
lượng, mất cân đổi về chất lượng (khẩu phần chủ yếu là gạo, rau và gần
như rất ít thịt, trứng, cá). Hàm lượng protit và năng lượng khẩu phần nhóm
trẻ SDD thấp hơn nhóm trẻ bình thường, khẩu phần không cân đối.
Nuôi con hoàn toàn bằng sữa mẹ trong 4-6 tháng tuổi và tiếp tục cho
trẻ bú ít nhất đến 2 tuổi làm giảm bệnh tật trẻ. Phần lớn các nghiên cứu
cho thấy trẻ dưới 1 tuổi không được bú sữa mẹ đầy đủ sẽ nguy cơ mắc
bệnh ỉa chảy lớn hơn so với trẻ được bú mẹ hoàn toàn.
Việc sử dụng thức ăn bổ sung cho trẻ hợp lý và đảm bảo vệ sinh

cho thấy tỷ lệ nhiễm giun rất cao (khoảng 60-95%) với các loại giun chủ yếu là
giun đũa và giun móc. Nhiễm các loại giun cũng là vấn đề cần được nghiên cứu để
tìm ra các giải pháp phù hợp. Nhiễm ký sinh trùng đường ruột là một vấn đề sức
khoẻ cộng đồng ở các nước đang phát triển do điều kiện vệ sinh môi trường không


16

đảm bảo. Nhiễm giun làm cho trẻ chán ăn, giảm hấp thu các chất dinh dưỡng,
thiếu máu, và gây ảnh hưởng đến tình trạng dinh dưỡng của trẻ. Nhiễm ký sinh
trùng đường ruột với cường độ cao và trong một thời gian dài có thể gây suy dinh
dưỡng như thấp còi, nhẹ cân và ở những trường hợp nặng có thể gây tử vong [25].
Nghiên cứu của S Tanner và cộng sự tại Lowland Bolivia [60], của Diouf S và
cộng sự ở vùng nông thôn senegan [53] đã đưa ra mối liên quan giữa nhiễm kí
sinh trùng đường ruột và suy dinh dưỡng trẻ em.
- Suy dinh dưỡng do thiếu vi chất.
Vi chất dinh dưỡng là những chất mà cơ thể chỉ cần một lượng rất nhỏ,
miligram hoặc microgram. Chúng có vai trò rất quan trọng giúp cơ thể sản
xuất các enzym, hóc môn và các chất thiết yếu khác cho cơ thể phát triển, tăng
trưởng, hoạt động một cách bình thường. Thiếu vi chất dinh dưỡng sẽ gây ra
hậu quả hết sức nghiêm trọng đổi với sức khoẻ [11]. Các nghiên cứu gần đây
về ảnh hưởng của thiếu vi chất dinh dưỡng đến suy dinh dưỡng thể thấp còi,
đặc biệt chú ý là ảnh hưởng của thiếu Vitamin A, sắt, iốt, và thiếu kẽm [34]
[61]. Thiếu vitamin A gây bệnh khô mắt, quáng gà thậm chí mù loà [57]. Trẻ
thiếu vitamin A có nguy cơ tăng mắc các bệnh nhiễm trùng như tiêu chảy, sởi
và nhiễm khuẩn hô hấp. Thiếu iốt gây bệnh bướu cổ, ảnh hưởng đến phát triển
trí tuệ, phụ nữ mang thai thiếu iốt trầm trọng có thể bị sẩy thai, đẻ non ...
Thiếu sắt, iốt, vitamin A hiện đang là vấn đề sức khoẻ cộng đồng toàn cầu, đối
tượng bị ảnh hưởng nhiều là trẻ em và phụ nữ, nhất là ở các nước đang phát
triển [40]. Hiện nay, trên thế giới nói chung và các nước đang phát triển nói