••

•

Is


Cac dan vi do hx6ng dimg trong xet nghiem h6a sinh hien nay

DON VI DO WONG DUNG TRONG )(ET NGHIEM
HOA SINH MIEN NAY
Is IFT HQC
"MI) bay altar. he thong don -vi do luong quoc to Si (SI: System*
11 Io,:al d'Unites) su dung tt.ong hOu sinh lain sang.
al &rag don vi ci sang don vi SIva tiguac, lai.
IIi4n nay, theo quy tr6c quoc to cac dan vi dUng trong xet nghiem boa sinh
Nil illy() he thong dun vi chuan SI va 1)6 dan nhang dan vi
(3 Viet Nam, da bat dAu phe bien dan vi SI tir han met thap kS7 ft* lai day.
oily coy nghia rat lon trong viec th6ng nhat sir dung dan vi trong tat ca cac
phOng liii nghiem tren the giai.
I t I. THONG DON VI DO LUbNG QUOC TE SI SC DUNG
THONG HOA SINH LAM SANG
1.1, Citu trio cua dan vi SI
Co 3 dan vi chinh va 2 don vi phy:
Dan vi chinh: don vi ca sb, dan vi dAn xuAt, don vi
Dan vi pho: tip dAu ngil la nhfing bei s6 va Irk s6 thap phan cua he thong
SI va don vi ngoai SI.
/, /. /.

D071



(K).

+ Ctramg do anh sang

: Candela

(Cd).

+ Ltrong chat

: mol

(mol).

Dan vi crdn xudt: tir don vi ca sa, có the ghep cac dan vi ea se vai nhau
hoac bang nhan hay chia to co dan vi dan xuat.

33


Bai giang dao tao ky nang chuyen mon cho can bO y to tuyOn huyOn - Ky thuat xet nghiem

Vi
+ Dien tich

met vuong

(m2)


- Tiep cl'au ngil: la nhfr'ng bOi so -va vac so th Op phan cilia he thong SI: Co
nhftng don vi phai dUng trac so hoc bOi so dm don vi SI mai phii hop.
Kj, lieu

He s6

Tip dau ngit

1018

Exa

E

1015

Peta

P

1012

Tera

T

109

Giga


10-2

Centi

10-3

Mili

111

10-6

Micro

l-t

10-9

Nano

11

10-12

Pico

10-15

Femto



ngay (d)
d6

(0)

111180 radian.

phin

(3)

1-I/10800 radian.

giay

(33)

11/648000 radian.

'1'116 Lich

lit

(1)

1 dm3 = 10-3 m3.

KItiii lacing



ltrang

g/L.
mg/dL.

Apo Ai, Apo B
Fibrinogen

MOt so chat có the sir dung ca dan vi n6ng do mol Ian dan vi khtii krcmg.
Vi du: Albumin
I-lb

▪
•

mol/1 ho'Oc g/L.

▪
•

mmo1/1 hoac g/L.

1.2.3. Dan vi enzym
6M
, Dan vi qu6c tocua hog do enzym lam biin doi I micromol (1Mmol, 10 )
ca chat trong 1 phut a cac dieu kien xac dinh ve pH, nong di) ca chat va cac ky hieu
la U/L (don vi quoc to /lit)
Ngoai ra, don vi hog dO cua enzym con dugc biL thi bang s6 mol x s-' (hay
molls) = so mol ca chat bi bien doi trong tiled gian 1 giay boi luang enzym trong 1


Na+ = 135 mmo1/1 tucrng irng 135/1mEq/1. = 135mEq/1.
3.4. Chuyen don vi hoat coo enzym U/1 sang Kat
X 16,67
nkat/1

U/1
X 0,06

Vi du: phosphatase kiem la 50 U/L Wang irng vai: 50 x 16,67 = 833,5
nkat/L.
Bang 5.1. Bang chuyen c of dun vi eft sang dun vi mifri va nguvc1ai

STT
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
I5
16

Calcium
Clor
Cholesterol- TP
CholesterolHDL
CholesterolLDL
Creatinin
Glucose
Magnesium
Potasium
Phosphatassc
kiem
Protein TP
AST
ALT
Sodium
Triglycerid
11re
(Inc
i

g/100mL
mEq/L
mg/100mL
mEq/L
mEq/L
mg/100mL

He so
x
chuyen

88,4
5,5
0,41
1

0,0113
0,18
2,43
1

pmol/L
mmol/L
mmol/L
mmol/L

mM

16,67

g/dL
pmol/mL/h
pinol/mL/h
mEq/L
g/L
g/L
mg/L

10
16,67
16,67


;.: Trinh bay Ave cac
.s.ai so va qui trinh kiem tra dO tin cay trong xet
010m hoa sink.
thich (hive .1;• nglda vice clam bao 610 tin c(iy cilia ket qua xet nghiem trong
'01 nghiern lam sang.
tra Ave chat licong xet nghiem
(lam bao d(5 tin cay czia ket qua xet
F4,
Islam j?ang ngay.
Mu& biet mot xet nghiem c6 tin cay dugc hay 'thong thi xet nghiem do can
phtli du9c kiem tra. Cong tac kiem tra chat 11K/rig phai qua nhieu khau va dam bao
1110ng qui trinh da duvc chap nhan. Do do, nhimg can b6 nhdn vien lam cong tac
xel nghiem can phai CO kiem thirc va ky nang nhdt dinh ye linh vuc nay.
I. DO TIN CAY
M6t ket qua xet nghiem duvc coi la tin cay khi no co du hai thong s6 la d6
chlnh xac va d6 xac thuc:
Chinh xac + Xac dive = Tin cay
1.1. Dq chinh xac (con pi IA di) 14p Iii)
1.1.1. Dinh nghia
M6t phtrang phap xet nghiem dugc goi la chinh xac khi nhang ket qua xet
nghiem thu dugc c6 dO phan tan it so voi gia tri trung binh. DO phan tan nay cang
11116 thi d6 chinh xac cang cao.
1.1.2. Nguyen ttic kiem Ira c10 chinh xac
Tien hanh dinh luvng nhieu ran tren ding mot mau xet nghiem
cang
inOt ky thuat xet nghiem. Muon vay hang ngay, nguai to xen vao m6t hodc nhieu
inriu ma thanh phan cac chat khong dugc biet. Mau nay g9i la mau de kiem tra d6
chinh xac. Cac ket qua xet nghiem lam ten cang mgt mau, neu khong giong nhau
(Ili it nhat cling chi &Arc pi-Ian tan trong mot

2.1. KTCL xet nghiOn truck 1:111 lhm xet nghi01
Giai doan nay bao gem: khau chuAn bi, lAy benh phAm, chuyen benh phAm,
chuAn bi thuoc thu va cac dung cu can thiet cho xet nghiem.
Viec dam bao lAy mau xet nghiem mot each chinh xac gOp phAn khong nho
vao ket qua tin cay cua xet nghi8m.
2.1.1. Cach op vri brio quirt, benh pham lam xet nghie:mn
(xem hal "Ctich lAy va bao quan benh phAm")'
2.1.2. Nhfing (hay diii sinh If) curt kit qua _vet nghiem
- Giai:
M6t s6 chAt nhtr hemoglobin, acid uric 6. nam cao han rift; cac hormon phu
thuac vao giai; cac enzyin AST, ALT & nam dao d6ng rung han nil.
- Tu6i:
+ Tre sa sinh có bilirubin, phosphatase kiem cao han nguai larn nhung ure,
creatinin, protein, glucose huyet thanh lai thap han nguai lern.
Creatinin, cholesterol, phosphatase kiem huyet thanh u nguai cao tuai cao
han tr nguai throng thanh.
40


Kim tra ciO tin Oy trong Ice't qua xet ngltiOt hoa sinh

t

I R' (19 an

va tinh bang dinh duang:

I lirlyccrid, throng, ure tang nhe sau bira
1'1, AST tang nhc sau ueng nxqu.
1 I )► rimg, lipid tang khan huSi trong khi acid beo tang sau khi u6ng ca phe.

- He s6 phan tan (coefficient of variation):
Ky hieu la CV: la tj, s6 bi0u thi dtrai clang % cua dO loch chuAn ten tri s6
CV= SD.100
(rung binh:
Nhtr vAy, CV la dO loch chuAn bi0u thi theo t' % cua tri s6 trung binh.
tinh town the thong s6, ngtroi ta clang nh&ng bang nhu vi du sau day:

43


Bai giang dao tao ky n5ng chuyen mon cho can 1)0 y to tuye'n huy0n - Ky thuat xet nghi0m

roh chuiin va so &ling binh

Bang 6.1. Bang tinh cac thong
N

X

x-.7

(x- .7 )2

1

2,5

-0,04

0,0016


0,0036

6

2,2

-0,34

0,1156

7

2,6

0,06

0,0036

8

2,9

0,36

0,1296

E(x_:i)2 = 0,3388

Ex= 20,3

mOt lo xet nghiem hang ngay ctza cac mau benh
pham, ngtayi ta xen vao mOt hok1c hai mau de kiem tra (10 chinh xac:
Mau Mau KTCX KTXT BNBN-

BN-

KTCT: mau kiem tra dO chinh xac
BN-1: mau benh nhan 1
Hirsh 6.2. Quy trinh tin hanh kiem tra do chinh xac
+ Bang tinh town cac thong so danh gia (10 chinh xac:
Ket qua cac mau kiem tra dO chinh xac dtrot ghi vao bang, tinh toan cac
thong trung binh, dO lech chuan, dO bien thien, ttr nhctng thong so nay ngtred ta
thict lap mOt bang kiem tra (Bang 6.2).
Bang 6.2. Bang tinh town cac thong s6 danh gia dO chinh xac hang ngay
Ten thanh phan: glucose, dun vi: mg/100m1
hexokinase

Ky

Mau kiem tra do chinh xac lo:
Xi

x- Y

(x- -7 )2

I
2

90,4


-- )7)2 = 103.61

=1821.7

_

enjym

Ngay:

N

3
4
5
6
7

thuat:

Ex _ 18201.7 91.1:m5,1r, 91.1

= 11

45

n = 20



46


Kie‘rn tra dO tin city trong kk quit xet nghiem lioa shill
110

Gioi him bat) dOng
tren: x

+ 36

100
trenX+ 2cr
90

so trung binh JC
Gufri han tin cily

------------------

dtrai: x

Giai han Mu dog

— 2o-

-4--dutiti: x — 36

xo


Nng ten va duemg giai han bao dOng dtxai. (Hinh 6.3)
+ Danh gia d6 chinh xac:
Danh gia dO chinh xac co the diva vao cac thong so: d6 Lech chuAn tdc sai so
tuyet doi hoac he so phan tan: CV tire sai so Wang doi.
* Danh gia qua bang kiOm tra dO chinh xac:
MCA s6 xet nghiem khong dugc chAp nhan khi xay ra mot trong cac
twang hgp sau:
+ MCA tri so a ngoai giai han bao Ong
+ Bay tri s6 lien tiep co khuynh huang tang dAn
+ Bay tri so lien ticp có khuynh huang giam clan
+ Bay tri so ding O. mot phia cua tri s6 trung binh.
Trong truang hgp khong dugc chAp nhkIn phai loai trio nhirng kOt qua xet
nghiein ct a lo xet nghiem twang tang, tim nguyen nhan gay sai so, loai trio cac
nguyen nhan gay sai so truac khi lam lai lo mai (Hinh 6.4).
47


Bai giang dao tao ky nang chuyen mon cho can be y to tuyen huyen - Kj, thuat xet nghiem

,

4---1
—1--

-I--

?

ii (lien hon tin city
3

&Sol:

.i — 20

tren: 5c + 3a
o o
0
0
0
1
±1 ,..
6., 0

0

o
0

j

n
-

i
i

__

•
---i—

+
---

I
•
•
1-i

+
70

1 15
"T""
+""

10

5
••
--

i 20
—I,

-r
1
i

2%

Kali
( 'fflei

-nt-

1,5%

Complexon o-cresolphtalein

1,5%

3%
4%

Protein
Aihiu

Biuret

2%

4%

Vert Bromocresol

3%

6%


Reitman va Frankel

8%

16%

14%

- Kiem tra de xac Owe:
Kiem tra de chinh xac dm met Icy thu4t xet nghiem khong phat hien duac
11111/ng sai so he thong ea, the xay ra trong qua trinh lam xet nghiem.
Viec kiem tra de xac thtrc phirc tap han do co nhung kho khan trong viec
Xfic dinh tri so thtrc cua m8i thanh phdn trong met Ink dich sinh vat hoac mau
buy& thanh kiem tra.
+ Cach lien hanh:
ta xen vao to xet nghiem cac mau benh phdm hang
sigily cua benh nhan met mau kiem tra de xac thkrc ding vai met mau kiem tra dO
Chinh xac. Mau kiem tra de xac thtrc có nong de thanh phan cac chat &rot biet. Tri
/16 Wong de cac chat dm mau kiem tra de xac thtrc goi la tri so thkrc (x0).
Thuong ngtrai ta tiers hanh xet nghiem met mau kiem tra de xac thtrc cho 4
16 xet nghiem (Hinh 6.5).
'Prang

Mau

EVIL

KTCX



• Tri se; trung binh G =1,05g
• Mire dO xac thirc tuyet d6i: d = x0 - x
D=
• Mire dO xac thpc Wang d6i:
+ Tieu chuan danh gia dO xac thpc
• Tieu chuan 3 he s6 phan tan (3CV): Mire dO xac thpc Wang d6i theo tSt
le % (D%) khong vuot qua 3 lan CV cua ding ky thuat xet nghiem: D < 3CV
DiL nay cc') nghia la to ce, the so sanh hieu s6 thco tri tuyet d6i voi 3 lan dO
loch chuan hang ngay: xo < 3a
• Tieu chuan 5% hoac 10%: theo tieu chuan nay dO xac thgc chap nhan
thrgc khi D% < 5%. Vai mot so ky thuat xet nghiem dac hi'eu D% < 10%.
+ Phieu kiem tradO xac th?c: (xem bang 6.4)
Bang 6.4. Phi&I ki&n tra (10 xac thkrc

Mau KT

Ngay
1
2

Lyotrol
X0=0,91
.7 ±2SD .

3

0,84-0,98
Nt


0,891

0,019

1,9/0,91=2,1

Dal vi: 2,1 < 5,4

0,884

0,026

2,6/0,91=2,9

Dat vi: 2,9 < 5,4

Thanh phan: Glucoseg/1
Ky. thuat: Enzyrncxokinase

DO chinh xac hang ngdy: CV=1,8 suy ra: 3CV = 5,4%
2,j44. Ngogi kiem tra chat hrgng (external quality control - eqc)
ki6m tra chAt lucng dugc,,dfing de kiem tra chat lugng xet nghiem
gmil cilc ph6ng xet nghiem a cac \ding khac nhau tren mot quoc gia hoac nhieu

Ott IrtIn the gioi.

50


Kim tra cl(5 tin ci:ty trong ket quit Net nghiem hoa sinh

(4) ChuAn lai dung cu r6i thir Lai vai mau ki6m tra.
(5) Thay chai dung, thay 16 thuoc thir mai, chudn lai raj lam lai mau
Ira.
(6) Bao quan may theo dinh ky, chudn 1ai, thir 14i

mau kiem tra.

(7) Thil lai vai mau ki6m tra khac c6 nting d6 bi6t truac.
(8) G9i hang san xuAt de xac dinh nguyen nhan, lam theo huang dan aim
1014, san xuat roi thir lai vai mau kiem tra.
(9) Yeu cAu hang sari xudt saa chira r6i thir lai vai mau kiem tra.
(10) Diing cac chuAn ban san chinh xac de danh gia chdt Itrang cua N thong
1)111111 tich, kiem tra dO tuyen tinh, d6 xac thuc, d6 chinh xac, d6 nhay...
51


Bai giang ciao tao ky Ming chuyen mon cho can be y to tuyen htlyen - KS% thulat xet nghiem

(11) Xac dinh xem may da co su thay (161 so vori khoang doi chi6u chua?
(12) Thie't lap lai dO tuye'n tinh cua phuong phap.
(13) Tham khao kin
y cua lanh dao don vi hay giam sat ky thuat va thong
bao tinh tang dm may hoac phuang phap khong do dac dtro.c.
(14) Thay thC phucmg phap hay may moi.
2.3. Giai doan sau xet nghiem
Giai doan nay chit ye'u la sir dung cac ket qua xet nghiem va van dicing ket
qua xet nghiem vac, thgc to lam sang de chan doan, danh gia, theo dOi va lien luong
benh.
Mu6n co cac k6t qua xet nghiem tin cay va sir dung tot cac k6t qua d6 thi
. chat the gifra lam sang va xet nghiem \led tinh than thien chi

- Nhin doi truac 12 gia, nen lay luc sang seem.
- Khong dung chat kich thich, kh6ng tap nang.
- Tranh toi da viec ang thuOc neu có the.
- Neu benh nhan din theo dOi mOt hay nhieu loai xet nghiem trong nhieu
ngay, nen lay mau xet nghiem vao ding mOt gia vai nhirng lan truo.c.
1.1.2. Khi b?nh nhan den p/ibng xet nghi?nt
- Tie'p don, ghi dung tinh danh, giai thich can ke ne'u can.
- Tu the: can tieu chuan Ma. Nen thy u to the ngoi, tay dui va tinh trang
611 dinh.
1.2. Vi tri lay mat'
1.2.1. Lay nuiu tinh mach
- Thuang lay a tinh mach n6p khayu, mu ban tay hay mu ban chan.
- D4t garo khong qua el)* hay qua long.
- CI1QC kim xong ma garo ngay.

- Thai gian tir luc dat garo tai luc chgc kim kh6ng qua 2 philt.
- Tranh co co. hoac xoa bop khi dang lay mau.

53


Bai giang ciao tao ky n5ng chuyen mon cho can 13.8 y to tuyan hity8n - 1(5% thulat xet nghiem

- Co the dfing barn tiem nhung tot ban la dung ong chan kh8ng hay kim lay
trirc tiep vao trong (mg dung mau.
1.2.2. Lay nuiu mao mach
- Thuong dp dung cho tre em va mot so xet nghiem lam nhanh.
- Vi tri lay ink thueIng la: dai tai, dau ng6n tay, gan ban chan.
1.2.3. Lay mriu dring mach
- Thuong diang


Cach lay va bac) quail benh pham

ChAt clitnig (long
Nati cc') chi dinh mau khong dong, can dung chat chang dong va n'6ng do
djnh cua tirng loci xet nghienr. Thi du: NaFluorua (NaF)cho glucose,
l'A cho tong thirc mau, heparin cho cac chat dien giai.
Nall: la chat chang dong phan huy duang, nau khong b6 NaF trong 6ng
1tlllnt yet nghiem glucose mau, luting glucose giam 7% trong gia dau.
- Lithium heparin: thuang b6 Heparin trong 6ng nghiem do cac chdt
- IDTA (Ethylen, Diamin TetraAcetat): dung chOng dong mau de lam xet
11011(`Iii huyet hoc va chong phan filly lipid, nhung khong dung cho xet nghiem
Itryng K.+, Ca2+.
IA Thai

gian lay man

Lay mau vao sang sam khi benh nhan vira ngd day de tranh nhang thay dOi
do nil u6ng van Ong. Nen lay mau a thai gian doi qua dem, it nhat la 12 gia tnrac
kill illy mau. Nang do cua triglycerid trong mau c6 the bi anh huang bai bib an
'Mire 9 gia khi lay mau. Nang dO cortisol, sat huyet thanh va glucose c6 dinh cao
vao bu'ai sang (6 den 8 gia va giam dan vao buoi chieu va am dem).
1,7, Tu• the cfia 14nli nhan khi lay man
tu the khac nhau cua benh nhan: &mg, ng'oi hay nam ding c6 the lam
mot so chat trong mau. Dieu kin tot nhat la de benh nhan
duly doi 'long dO,
nittfi nghi trail ghe, on dinh tu the 10 phut tfixac khi lay mau (xem bang 7.6).
1

Bang 7.6. Ming di) tail so chat trong mau o cac fir thC nam sang dirng



Bai giang dap tao kj, nang chuyen mon cho can bO y to tuyen huyen - Ky thulat xet nghiem

sot ke ca lnc di ngoai). Ngay horn sau, den gior quy dinh dai that ha vao binh va gui
den phong xet nghi6m.
Nhang xet nghiarr dinh luvng phai lam tren nuov tieu 24 gia vi ca the dao
thai cac chat vao nuot tieu
luu luvng khac nhau theo tired gian trong ngay.
2.2. Dich nao tuS,
Dich nao dry dirac bac si lam sang hoac ky thuat vien (KTV) duvc dao
tao chuyen nghi6p tai khoa lam sang lay. Dich nao tray duvc hUng vao 2 Ong
nghi6m sach:
- Ong 1: Hung vai giot dau.
- Ong 2: Hirng khoang 5 - 7m1.
Neu chay mau do ch9c de thi chi CO O. Ong 1, khong co 6. Ong 2. Ta loai
Ong 1, con Ong 2 có the dUng de's soi to bao va lam cac xet nghi6rn hoa sinh. 1\16u
CO mau ca 2 Ong (co the do xuat huyet nao) thi khong nen lam nhang xet
nghiesm hoa sinh vi sai so rat lon.
2.3. Phan
Lay phan lam cac xet nghi6m sinh boa chi' y6u la dinh tinh: mau, ma, sac to
mat. V* lay phan cho xet nghi6m hoa sinh khong,doi hoi cach lay chuyen bit va
vo khuan, chi can binh chfra sach tranh nhiem chat la WI ltrang dir cho phan tich
dinh tinh.

3. Xt. IA', BAO QUAN VA VI-NN CHUYEN MOTH PHAM
3.1. Xir ly nhanh, phai tieu chutin hoa 2 khan
- Dieu kin cam tay ngay sau khi lay mau:
each thirc lac tr6n de'
N6u lay mau chOng dong phai xac dinh thai ,gian