TR

I H C THÁI NGUYÊN
NG
I H C NÔNG LÂM

HOÀNG TH DI U

“NGHIÊN C U M T S

C I M SINH H C VÀ PHÂN B

C A LOÀI CÂY BÌNH VÔI (STEPHANIA BRACHYANDRA DIELS)
T IV

N QU C GIA BA B T NH B C K N”

KHÓA LU N T T NGHI P

H

ào t o

: Chính quy

Chuyên ngành

: Lâm nghi p

Khoa



ào t o

IH C

: Chính quy

Chuyên ngành

: Lâm nghi p

Khoa

: Lâm nghi p

L p

: K43LN – N02

Khóa h c

: 2011 - 2015

Gi ng viên h

ng d n : Ths.Tr n Th H

THÁI NGUYÊN – 2015

ng Giang

hoàn thành khóa lu n này l i
n t i ban giám hi u tr

ng

u tiên tôi xin trân tr ng g i l i c m

i h c Nông Lâm Thái Nguyên, Ban ch nhi m

khoa Lâm Nghi p, xin c m các Th y giáo, Cô giáo ã t n tình d y d tôi
trong su t b n n m qua.
Tôi xin g i l i c m n sâu s c t i cô giáo ThS. Tr n Th H
ã t n tình ch b o, h ng d n và giúp

ng Giang ng i

tôi hoàn thành khóa lu n t t nghi p.

Tôi xin g i l i c m n t i ban qu n lý VQG Ba B , các c p chính quy n
và bà con nhân dân Huy n Ba B

ã giúp

và t o m i i u ki n thu n l i

cho tôi trong su t th i gian th c t p.
M c dù ã c g ng, nh ng do th i gian th c t p có h n c ng v i ki n
th c còn nhi u h n ch nên b n khóa lu n không tránh kh i nh ng sai sót. Vì
v y tôi r t mong
ng nghi p

ng v t có x

ng s ng

VQG Ba B

và vùng

ph c n ...................................................................................... 19
B ng 2.5. Th ng kê h th c v t VQG Ba B ......................................................... 20
B ng 2.6. Th nh

ng huy n Ba B ...................................................................... 21

B ng 3.1. Các tuy n i u tra ã kh o sát t i VQG Ba B ....................................... 25
B ng 4.1. B ng s li u o

d c các OTC ............................................................ 31

B ng 4.2: C u trúc t thành t ng cây g n i Bình vôi phân b
d

ai

cao

i 500m ................................................................................. 32

B ng 4.3: C u trúc t thành t ng cây g n i Bình vôi phân b


B ng 4.8.

c i m c b n v c u trúc qu n xã th c v t r ng n i loài Bình vôi
phân b

B ng 4.9.

ai

cao d

i 500m ........................................................... 40

c i m c b n v c u trúc qu n xã th c v t r ng n i loài Bình vôi
phân b

ai

cao t 500m -1000m .................................................. 40


iv

DANH M C CÁC HÌNH
Hình 2.1. S

nghiên c u t ng quát .................................................................... 24

Hình 1. Hình nh r c Bình vôi ............................................................................ 29
Hình 2. Hình nh lá cây Bình vôi........................................................................... 30


Ô tiêu chu n

ODB

Ô d ng b n

QLBVR

Qu n lý b o v r ng

NC

Nghiên c u

BV

Bình vôi

CTTT

Công th c t thành


vi

M CL C
Ph n 1. PH N M
1.1.


2.3.2. i u ki n dân sinh kinh t - xã h i ....................................................... 14
2.3.3. Th c tr ng phát tri n kinh t ................................................................ 16
2.4. Tài nguyên r ng.......................................................................................... 18
2.5. Nh ng thu n l i và khó kh n c a

a ph

ng ............................................. 22

2.5.1. Thu n l i.............................................................................................. 22
2.5.2. Khó kh n ............................................................................................. 22
Ph n 3.

IT

NG, N I DUNG VÀ PH

NG PHÁP NGHIÊN C U......... 23

3.1.

it

3.2.

a i m và th i gian nghiên c u............................................................... 23

3.2.1.

ng nghiên c u ................................................................................. 23


c i m v thân r ............................................................................. 29

4.1.3.

c i m c u t o hình thái lá ............................................................... 30

4.1.4.

c i m hình thái c u t o hoa, qu ..................................................... 30

4.2.

c i m sinh thái n i loài Bình Vôi phân b ............................................. 31

4.2.1. C u trúc t thành t ng cây cao c a r ng n i có loài Bình vôi phân b .. 32
4.2.2. C u trúc m t
4.2.3.

t ng cây cao c a r ng n i có loài Bình vôi phân b .... 35

c i m loài cây b i th m t

i n i Bình vôi phân b ......................... 35

4.2.4. C u trúc t ng th c a r ng n i có loài Bình vôi phân b ...................... 36
4.2.5. T thành cây tái sinh ............................................................................ 37
4.3. M t s

c i m c u trúc qu n xã th c v t r ng n i loài Bình Vôi phân b 39

4.5.1. Nâng cao s hi u bi t c a ng

phát tri n và b o t n loài Bình vôi..... 41

i dân v gi ng cây tr ng, v t nuôi........ 41

4.5.2. Gi i pháp v chính sách và kinh t ....................................................... 42
4.5.3. Gi i pháp v qu n lý s d ng ............................................................... 43
Ph n 5. K T LU N, KI N NGH ............................................................................ 45
5.1. K t lu n ...................................................................................................... 45
5.2. Ki n ngh .................................................................................................... 45
TÀI LI U THAM KH O .......................................................................................... 47


1

Ph n 1
PH N M
1.1.

U

tv n
R ng là tài nguyên quý báu c a

quan tr ng c a môi tr
dân,g n li n v i

tn



a d ng sinh h c và phát tri n

ph m vi riêng l c a t ng qu c gia mà

là m i quan tâm trung c a toàn nhân lo i. B i vì b o t n tài nguyên a d ng
sinh h c g n bó ch t ch v i s phát tri n kinh t xã h i c a m i qu c gia
c ng nh h n ch c a tác

ng c a s thay

i khí h u. V n

d ng sinh h c là m t trong nh ng nhi m v hàng

b ot n a

u trong giai o n hiên nay

trên ph m vi toàn th gi i, nó không ch có ý ngh a khoa h c mà còn có ý
ngh a s ng còn

i v i s phát tri n c a toàn xã h i loài ng

i trên hành tinh.

M t trong nh ng nguyên nhân ch y u là ã làm cho ngu n tài nguyên
a d ng sinh h c c a Vi t Nam hi n nay ã và ang suy gi m nghiêm tr ng.
Quá trình ô th hóa di n ra nhanh chóng, m t di n tích
ã

2

pháp ng n ch n k p th i thì trong nh ng n m t i, ngu n tài nguyên r ng s b
suy gi m và c n ki t.
Nh n th c

c t m quan tr ng c a v n

b o t n a d ng sinh h c,

chính ph Vi t Nam ã quan tâm và ti n hành công tác b o t n t khá s m.
Hai hình th c b o t n a d ng sinh h c ph bi n

c áp d ng

Vi t Nam là:

B o t n n i vi hay nguyên v ( Insitu conservation ) và b o t n ngo i vi hay
chuy n v ( Exsitu conservation ) t i 128 khu b o t n trên c n
vi c

c cùng v i

ra nh ng bi n pháp, chính sách kèm theo nh m b o v t t h n tài

nguyên a d ng sinh h c c a
trong v n

tn


ng m i, giá tr s d ng, giá tr v n hóa c nh quan. Hi n nay vùng phân b

t nhiên b thu h p nhanh chóng và m t s cá th tr

ng thành c a loài b

gi m sút nghiêm tr ng do nhi u nguyên nhân, nh ng ch y u là do khai thác
vì m c ích th

ng m i, i u ki n hoàn c nh s ng thay

c t, kh n ng tái sinh kém. Vì v y loài này ang
ch ng. C n ph i có ngay bi n pháp k p th i

i, qu n th b chia

ng tr

c nguy c tuy t

b o t n và h

ng t i phát tri n

nhân r ng loài cây thu c quý, hi m này.
Nh ng nghiên c u v cây Bình Vôi

n

c u m i ch t p trung vào vào vi c s b mô t


Xu t phát t nh ng nguy c trên nh m tìm ra các bi n pháp có hi u qu
t t

b o v loài cây này vì v y tôi ti n hành nghiên c u
“Nghiên c u m t s

tài :

c i m sinh h c và phân b c a loài cây Bình Vôi

(Stephania brachyandra Diels) t i v

n qu c gia Ba B t nh B c K n”.

1.2. M c tiêu nghiên c u
Nghiên c u

cm ts

c i m sinh h c c a loài Bình Vôi (Stephania

brachyandra Diels) t i VQG Ba B , T nh B c K n
Qua ó

xu t

c m t s bi n pháp b o t n ngu n gen th c v t quý

hi m t i VQG Ba B , t nh B c K n

chúng ta hi u rõ v

c

tái sinh và tuy t ch ng

ng gi i quy t nh m giúp các nhà làm công

tác trong VQG m t cách có hi u qu cao nh t.


4

Ph n 2
T NG QUAN V N

NGHIÊN C U

2.1. C s khoa h c c a nghiên c u
Hi n nay do nhi u nguyên nhân khác nhau làm cho ngu n tài nguyên
DSH c a Vi t Nam ã và ang b suy gi m. Nhi u h sinh thái và môi
tr

ng s ng b thu h p di n tích và nhi u Taxon loài và d

tr

c nguy c b tuy t ch ng trong m t t

i loài ang

- Ph thu c b o t n: (LR/lc)
-S pb

e d a: (LR/nt)

- Ít quan tâm: Least Concern (LR/lc)
+ Thi u d n li u: Data Deficient (DD)
+ Không ánh giá: Not Evaluated (NE)

u g m các phân


5

b o v và phát tri n các loài
ban hành Ngh

ng th c v t quý hi m Chính ph

nh 32/2006/N -CP [3]. Ngh

nh quy

nh các loài

ã
ng,

th c v t quý, hi m g m 2 nhóm chính:
+ IA,B Th c v t,

li u quý giá cho thành ph n a d ng sinh h c

Vi t Nam nói riêng và th gi i

nói chung, m t trong nh ng loài th c v t c n
chính là cây Bình Vôi t i V
n nghiên c u và th c hi n

c

c b o t n và gây tr ng ó

n qu c gia, ây là c s

u tiên giúp tôi ti n

tài.

2.2. Tình hình nghiên c u trên th gi i và Vi t Nam
2.2.1. Tình hình nghiên c u trên th gi i
Bình Vôi (Stephania brachyandra Diels) là tên g i c a nhi u loài cây, là
cây dây leo có r c thu c chi Stephania, h Ti t Dê – Menispermaceae.
Nh chúng ta ã bi t loài Bình Vôi (Stephania brachyandra Diels) ang
ng tr

c nguy c b tuy t ch ng ngoài t nhiên. Trên th gi i ã có nhi u

nghiên c u v kh n ng tái sinh t nhiên,
trúc c a cây b y lá m t


ng cây tái sinh (cây tri n v ng), t thành

loài và phân b c a cây tái sinh…S t

ng

c a loài cây tái sinh v i t thành loài cây g

ng hay khác bi t trong t thành
ã

c các nhà khoa h c quan

tâm (Richards (1933, 1939); Baur (1964). Do tính ph c t p c a t thành loài
cây, nên khi kh o sát ng
ti n và có ý ngh a nh t

i ta ch

o

m, nghiên c u các loài có giá tr th c

nh (QPN 6-84). Trong cu n “r ng m a nhi t

i”,

P.W. Richards nêu lên ý ki n c a nhi u tác gi cho r ng theo di n th t nhiên
thì sau khi cây t ng trên


c i m tái sinh ph bi n c a r ng m a nhi t

i là

tái sinh phân tán liên t c c a các loài cây ch u bóng và tái sinh theo v t c a
các loài cây a sáng (d n theo Thái V n Tr ng, 1978)[16]. Theo Mar’tin và
c ng s (2005) cho r ng s tái sinh l n lên cây r ng có liên quan ch t ch
s c s n xu t c a
xá, rìa r ng và

t.

nh núi.

c bi t là nh ng n i nh y c m: d i ven sông,

n
ng


7

- Nghiên c u quy lu t phân b :
Theo Meryer ã xây d ng r ng chu n v i ph
toán cho chu k khai thác n
quy n “ R ng m a nhi t

nh s cây và c p

i” c ng


xác l p ph

ng trình h i quy s cây

ng

ng kính (Nguy n V n

ng, 1983).
Các tác gi này ã xây d ng

r ng khác nhau (s cây theo
ra

ng hóa v i m t s d ng phân b lý

c các ph

ng trình h i quy cho các ki u

ng kính). T các nhân t

c các bi n khác thông qua t

i u tra có th suy

ng quan h i quy. ây là c s quan tr ng

ng d ng trong i u ch r ng góp ph n tìm ra m t s k t lu n b ích cho

ng kính c a r ng t nhiên có m t
c p

nh l ch trái. S cây t p

ng kính nh do có nhi u loài cây khác nhau và nhi u th

h cùng t n t i trong ki u r ng. N u xét v m t loài cây, do

c tính sinh thái

nên l p cây k c n (cây nh ) bao gi c ng nhi u h n các l p cây l n do quy


8

lu t c nh tranh không gian dinh d
l i trong r ng cây m i v

n lên

ng và ào th i t nhiên; nh ng n i thu n
t n t i và phát tri n.

- C s sinh thái h c c a r ng:
C u trúc r ng: Là s s p x p t ch c n i b c a các thành ph n sinh v t
trong h sinh thái r ng mà qua ó các loài có

c i m sinh thái khác nhau có


u tranh sinh t n gi a

th c v t v i th c v t và gi a th c v t v i hoàn c nh s ng. Trên quan i m
sinh thái thì c u trúc r ng chính là hình th c bên ngoài ph n ánh n i dung bên
trong c a h sinh thái r ng, th c t c u trúc r ng nó có tính quy lu t và theo
tr t t c a qu n xã. Các nghiên c u v c u trúc sinh thái c a r ng m a nhi t
i ã

c P. W. Richards (1952) [19], G. N. Baur (1964) [2], E. P. Odum

[9]… ti n hành. Nh ng nghiên c u này ã nêu lên quan i m, các khái ni m
và mô t

nh tính v t thành, d ng s ng và t ng phi n c a r ng. G. N. Baur

(1964) ã nghiên c u các v n

v c s sinh thái nói chung và v c s sinh

thái h c trong kinh doanh r ng nói riêng, trong ó i sâu nghiên S hóa b i
Trung tâm c u c u trúc r ng, các ki u x lý v m t lâm sinh áp d ng cho
r ng m a t nhiên.


9

T

ó tác gi


i thì các nhân t sinh thái nh nhân t ánh sáng

tàn che c a r ng),

i là nh ng nhân t

nh h

mc a

t, k t c u qu n th , cây b i,

ng tr c ti p

n quá trình tái sinh r ng,

n nay ã có nhi u công trình nghiên c u,

c p

nv n

này. Tác

gi G. N Baur (1976) [2] cho r ng, s thi u h t ánh sáng nh h
phát tri n c a cây con còn
nh h

ng này th


c bi t là

n

i v i s n y m m và phát tri n c a cây m m

b i kém phát tri n nh ng chúng v n có nh h
chung

ng

ng ít

c chú

c nghiên c u,

các tr ng thái r ng ph c h i sau n

ng r y.

- Mô t hình thái c u trúc r ng:
Hi n t

ng thành t ng là s s p x p không gian phân b c a các thành

ph n sinh v t r ng trên c m t b ng và theo chi u th ng

ng. Ph


ng pháp này

c cách s p x p theo chi u th ng

ng

c a các loài cây g trong di n tích có h n. Cusen (1953) ã kh c ph c b ng
cách v m t s gi i k bên nhau và

a l i m t hình t

ng v không gian

ba chi u. P. W. Richards (1959, 1968, 1970) [13], ã phân bi t t thành
r ng m a nhi t

i làm hai lo i là r ng m a h n h p và r ng m a

có t thành loài cây
nhi u t ng (th
m a nhi t

n gi n. C ng theo tác gi thì r ng m a th

n u
ng có

ng có 3 t ng, tr t ng cây b i và t ng cây c ). Trong r ng

i, ngoài cây g l n, cây b i và các loài thân th o còn có nhi u


ng c a

Humboldt và Grinsebach. Trong các lo i r ng d a theo c u trúc và d ng s ng
c a th m th c v t, ph
v t

ng pháp d a vào hình thái bên ngoài c a th m th c

c s d ng nhi u nh t.


11

Kraft (1884) l n

u tiên

a ra h th ng phân c p cây r ng, ông phân

chia cây r ng thành 5 c p d a vào kh n ng sinh tr
l

ng cây r ng. Phân c p c a Kraft ph n ánh

r ng, tiêu chu n phân c p rõ ràng,
v i r ng thu n loài
loài nhi t
a ra ph


gi i nên ch a ph n ánh

c s phân t ng c a r ng t nhiên nhi t

Tóm l i, trên th gi i các công trình nghiên c u v
r ng nói chung và r ng nhi t

i.

c i m c u trúc

i nói riêng r t phong phú, có nhi u công trình

nghiên c u công phu ã em l i hi u qu cao trong b o v r ng.
2.2.2. Tình hình nghiên c u

Vi t Nam

Trên th gi i nói chung và
c n m t s quan tâm

Vi t Nam nói riêng thì loài Bình Vôi ang

c bi t c a con ng

qu n th phát tri n m nh, các nghiên c u b

i nh m ph c h i chúng thành 1
c



ng nh :

t r ng, nhi t

,

m, d

thì t h p các loài cây tái sinh không có nh ng bi n

i tán r ng ch a thay

i

i l n và c ng không di n

th m t cách tu n hoàn trong không gian và theo th i gian mà di n th theo
nh ng ph

ng th c tái sinh có quy lu t nhân qu gi a sinh v t và môi tr

Thái V n Tr ng (1978) [16] khi nghiên c u ki u r ng kín th
m nhi t

in

c ta ã

sinh thái, t ng d

tra trong quá trình phân chia.

i v i h sinh thái r ng nhi t

i

Vi t Nam, Thái V n Tr ng (2000)

[15], d a vào s ghép n i c a 2 h th ng phân lo i: h th ng phân lo i

c

i m c u trúc ngo i m o làm tiêu chu n và h th ng phân lo i th m th c v t
d a trên y u t h th c v t làm tiêu chu n ã phân chia th m th c v t Vi t
Nam thành 5 nhóm ki u th m (g i là 5 nhóm qu n h ) v i 14 ki u qu n h
(g i là 14 qu n h ). M c dù còn m t s

i m c n bàn lu n và ch nh lý b sung

thêm nh ng b ng phân lo i th m th c v t Vi t Nam c a Thái V n Tr ng t
b c qu n h tr lên g n phù h p v i h th ng phân lo i c a UNESCO (1973).
Tác gi Lâm Phúc C (1994) [5], Nhiên c u r ng th sinh sau n

ng r y

Phú Luông, Mù Cang Ch i, Yên Bái ã chia thành n m giai o n và k t lu n:
di n th th sinh sau n

ng r y theo h


ng Kim Vui (2002) [18], nghiên c u
sau n
huy n

ng r y

im a

làm c s

c i m c u trúc r ng ph c h i

xu t gi i pháp khoanh nuôi, làm giàu r ng

ng H , t nh Thái Nguyên ã k t lu n

i v i giai o n ph c h i t 1 - 2

tu i (hi n tr ng là th m cây b i) thành ph n th c v t 72 loài thu c 36 h và h
Hoà th o (Poaceae) có s l

ng l n nh t (10 loài), sau ó

n h Th u d u

(Euphorbiaceae) 6 loài, h Trinh n (Mimosaceae) và h Cà phê (Rubiaceae)
m i h có 4 loài. B n h có 3 loài là h Long não (Lauraceae), h Cam
(Rutaceae), h Khúc kh c (Smilacaceae) và h C roi ng a (Verbenaceae).
Ngoài ra, c u trúc tr ng thái th m th c v t cây b i này có s cá th trong ô tiêu
chu n cao nh t nh ng l i có c u trúc hình thái

ng huy n Ba B , phía ông giáp

xã Cao Tr , Khang Ninh; phía nam giáp xã Qu ng Khê, xã Hoàng Tr huy n
Ba B , t nh B c K n; phía tây giáp xã Nam C ng, xã Xuân L c, huy n Ch
n t nh B c K n, xã à V , huy n Na Hang, t nh Tuyên Quang.
-T a

a lý: t 22016’12” t i 22033’45” V

B c,

t 105028’31” t i 105047’20” Kinh

ông

2.3.1.2. Khí h u th i ti t
- Khí h u: Nhi t
th p nh t 60C,

trung bình n m 220C, nhi t
m trung bình n m 83%, l

cao nh t 390C, nhi t

ng m a trung bình n m


14

1343 mmm. Di n bi n th t th

th

c vào h , sau khi

c i u ti t, m t ph n n

ng ngu n c a sông H ng, ch y theo h

ng ông Tây. T ng di n tích l u

v c sông N ng là 1.420 km2. Vào mùa l , ngoài 3 con sông, su i
n

c t sông N ng có th ch y vào h và m c n

–3 m. Khi n

c l sông N ng gi m xu ng, n

sông N ng. M c n

ch pl u

c

phía Nam,

h có th dâng lên t 2

c trong h l i ti p t c ch y vào

ng n

c ch y

c vào tháng 8/1971 là 942 m3/s.

2.3.2. i u ki n dân sinh kinh t - xã h i
VQG Ba B n m trong

a gi i hành chính huy n Ba B , t nh B c K n,

phía Tây giáp huy n Na Hang thu c t nh Tuyên Quang, có chung vùng

m

v i khu BTTN Na Hang (xã à V , huy n Na Hang).
Xung quanh VQG hi n có 25.510 ng

i sinh s ng trong 5.248 h thu c

99 thôn c a 9 xã, trong ó có 87 thôn c a 8 xã thu c vùng

m v i 4.561 h ,

22.924 kh u. Vùng lõi c a VQG bao g m xã Nam M u, 2 thôn c a xã Khang
Ninh và 2 thôn c a xã Qu ng Khê; có 2.856 ng

i sinh s ng trong 687 h .



i. Có

n 46% s h

m và vùng lõi là h nghèo, trong ó có nhi u h thi u l

ng th c

n 4 tháng trong n m.
B ng 2.1. Dân s , thành ph n dân t c và tình tr ng ói nghèo
vùng

TT

Tên xã

S
thôn

S
h

S
kh u

m
Dân
H
t c
nghèo và

98%

3

Cao Tr

08

429

1.960

117 (40)

98%

4

Cao Th

15

675

3.602

302 (45)

99%


576

2.789

363(63)

99%

11

686

3.069

71(10)

92%

13

631

3.236

341 (54)

100%

99


Tày, Nùng
Dao, Tày,
Nùng
Mông, Dao,
Tày, Nùng
Dao, Tày
Dao, Tày,
Nùng
Mông, Dao,
Tày
Mông, Dao,
Tày, Nùng
Mông, Dao,
Tày, Nùng
-

(Ngu n: UBND các xã xung quanh VQG, tháng 01/2012)


16

2.3.3. Th c tr ng phát tri n kinh t
2.3.3.1. Tr ng tr t
Cây tr ng nông nghi p huy n Ba B ch y u là cây lúa, cây ngô và các
lo i cây khác nh : khoai, s n, rau

u các lo i. i u ki n t nhiên kh c nghi t

t b c màu là nguyên nhân khách quan làm n ng su t cây tr ng r t th p. Cây
lúa, ngô tuy là gi ng cây l

tri u

ng/ha/n m. N m 2010 t ng s n l

t 327 kg/ng

ng th c bình quân

nghi p

ng do

ng dài ngày,

c

u t tr ng và ch m sóc nh sa

t, …

T ng s n l

l

a ph

ng bào dân t c Dao, Mông. Ngoài ra, m t

c li u có giá tr c ng t ng b


c khai thác.

- Di n tích dong ri ng: 100 ha
- Di n tích

t

ng: 309 ha

- Di n tích cây l c: 152 ha
- Di n tích chè ch t l
ch y u

các xã M Ph

ng cao có kho ng 7 ha ang cho thu hái, tr ng

ng, Chu H

ng.